CHƯƠNG 1 TONG QUAN VE MỨC CHET, CHET TRE EM VÀ CAC NHAN TO ANH HUONG.1 Một số van đề lý luận chung về mức chết và chết trẻ em.1 Khái niệm về mức chết. Chết là một hiện tượng tự nhiên mà bất kỳ sinh vật nào cũng đều trải qua. Sống và chết là hai mặt đối lập của mỗi sinh vật nói chung và từng con người nói riêng. Khái niệm về chết được Liên hiệp quốc và tổ chứ y tế thế giới thống nhất định nghĩa như sau:“Chết là sự mat đi vĩnh viễn tất cả những biểu hiện của sự sống ở một thời điểm nào đó,sau khi có sự kiện sinh sống xảy ra (sự chấm dứt tất cả những biểu hiện của sự sống mà không một khả năng nào khôi phục lại được)”.
Chết là một trong những yếu tố của quá trình tái sản xuất dân sé, là hiện tượng tự nhiên không thể tránh khỏi đối với mỗi con người. Nếu loại bỏ sự biến động cơ học,tăng tự nhiên dân số bằng hiệu số sinh và hiệu số chết. Vì vậy việc tăng hay giảm số sinh hoặc số chết đều làm thay đôi quy mô, co cấu và tốc độ tăng tự nhiên của dân số. Đồng thời trong quá trình tái sản xuất dân số, các yếu tố sinh và chết có mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau.
Sinh đẻ nhiều hay ít, mau hay thưa , sớm hay muộn đều có thể làm tăng hoặc giảm mức chết. Ngược lại mức chết cao hay chết sẽ làm tăng hay giảm mức sinh. Chết có thê do nhiều nguyên nhân, nguyên nhân bên trong và nguyên nhân bên ngoài. Nguyên nhân bên trong là yếu tố sinh học của con người, quá trình lão hóa dẫn đến cái chết, tuân theo quy luật sinh — lão — bệnh — tử.
Nguyên nhân bên ngoài là các yếu tố tác động của môi trường tự nhiên và xã hội: bệnh tật, tai nạn. Các nguyên này luôn có quan hệ tương hỗ lẫn nhau. Tỷ lệ chết thường cao ở trẻ em va người gia. Chính vì vay việc làm giảm mức chết là nghĩa vụ va trách nhiệm thường xuyên của mọi nước, mọi cấp, mọi ngành, mọi địa phương.
Giảm mức chết có ý nghĩa kinh tế, chính trị, xã hội và giá trị nhân văn sâu sắc.2 Các chỉ tiêu đánh giá mức chết. Sinh và chết là hai hiện tượng luôn gắn liền với mọi cơ thé sống. Trong lĩnh vực dân sô, đây là hai yêu tô chủ yêu của quá trình tái sản xuât dân sô, chúng luôn SV: Nguyễn Thị Hồng Lop: Thong kế Kinh tế - Xã hội 52 Chuyên dé thực tập tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Pham Đại Đồng tác động lên nhau. Mức chết có ảnh hưởng đến sự thay đổi quy mô và cơ cấu dân số.
Phân tích mức chết không chỉ là căn cứ dé đánh giá, xây dựng các chương trình y tế công cộng, mà còn là căn cứ để xây dựng các kế hoạch phát triển, tính toán tiềm năng gia tăng dân số.Để đánh giá mức độ chết cần dùng các thước đo. Mỗi thước đo phản ánh mỗi khía cạnh này hay khía cạnh khác của mục đích nghiên cứu và mỗi thước đo có ưu và nhược điểm riêng. Khi đánh giá và phân tích mức chết, người ta thường xuất phát từ số người chết trong một thời kỳ nhất định, thường là một năm (D) để tính toán một số chỉ tiêu chủ yếu sau: 1. Tỷ suất chết thô (CDR: Crude Death Rate) CDR=2 P CDR thường được tính bằng tỷ lệ%o biểu thị mức chết bình quân của 1.000 người dân trong 1 năm.
Đây là một chỉ tiêu cơ bản, được dung nhiều trong các nghiên cứu về dân số. Tuy nhiên, nó còn chịu ảnh hưởng của cấu trúc dân cư. Khi muốn so sánh mức chết giữa các dân số với nhau, cần phải loại bỏ ảnh hưởng của cơ cau dân cư bằng việc dung thủ thuật chuẩn hóa. Tỷ suất chết thô phản ánh mức chết của dân số nói chung xảy ra trong 1 năm nào đó là nhiều hay ít.
Thông thường CDR được xác định bằng cách lấy số người chết trong năm chia cho dân số trung bình trong năm hoặc giữa năm và thường được biểu thị bằng % hoặc E. Theo quy ước, tỷ suất này thường được tính trên 1000 người. Trong dân số và phát triển, CDR được tính: CDR= xK (K=1000 hoặc 1000) Trong đó: D là số người chết trong năm. P là dân số trung bình trong năm hoặc giữa năm CDR gọi là thô vì trong công thức trên, D là tổng số người chết được tính chung không phân biệt cho từng đối tượng (độ tuổi, giới tính, nghề nghiệp.
Bởi vì, không phải tất cả mọi người đều có nguy cơ chết như nhau, chính vì vậy nếu sử dụng chỉ tiêu CDR để đo lường mức chết trong những trường hợp đặc thù sẽ không phản ánh đầy đủ và chính xác tần suất chết theo các đối tượng và theo các nguyên nhân. Mặc dù CDR là chỉ tiêu thô và rất nghèo về thông tin, nhưng đây là một trong những chỉ tiêu rat quan trọng và thường được sử dụng rat rộng rãi dé đánh giá và so SV: Nguyễn Thị Hồng Lop: Thong kế Kinh tế - Xã hội 52 Chuyên dé thực tập tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Pham Đại Đồng sánh mức chêt giữa nước này với nước khác; giữa các vùng, khu vực, giữa các thời kỳ khác nhau trong một nước. Ngoài ra, CDR còn được sử dụng như là một trong những chỉ tiêu đánh giá tốc độ gia tăng dân sé.2 Tỷ suất chết đặc trưng theo tuổi (ASDR: Age-Specific Death Rate) ASDR, = —* Px Trong do: x là chỉ số tuôi. D, là số người chết ở độ tuổi x chết trong năm P, là số lượng dân số của độ tuổi x tính trung bình trong năm hoặc giữa năm Tỷ suất chết đặc trung theo tuôi phản ánh mức chết của dân cư theo từng độ tuổi hay nhóm tuổi khác nhau xảy ra trong 1 năm nao đó.
Thông thường ASDR, được xác định bang cách lay người ở độ tuổi, nhóm tuôi nào đó chết trong năm chia cho số lượng dân số của độ tuổi, nhóm tuôi đó tính trung bình trong năm hoặc giữa năm. ASDR, không chịu ảnh hưởng bởi cấu trúc dân cư, phản ánh đúng mức chết ở từng độ tuổi. Trong các nghiên cứu về dân số, nó được dùng làm cơ sở dé xây dựng bang sống. Được tính toán được các ASDR,, cần có hệ thống số liệu chi tiết về số người chết và số sông trung bình ở từng độ tuổi.
Khi không có đủ số liệu cần thiết, nó có thé được tính cho các nhóm tudi. Tỷ suất chết đặc trưng cũng có thé sử dụng dé đánh giá mức chết theo tuổi và giới tính, tuổi và theo các nguyên nhân khác (nghề nghiệp, nới cư trú, dạng bệnh lý và nhiều đặc điểm khác của dân cư. Ví dụ: dé tính mức chết của nam ở độ tuôi nào đó do nguyên nhân tim mạch, bệnh phổi. Khảo sát thực tế cho thấy, mô hình chết đặc trung theo tuổi trong tất cả các nước trên thế giới ,không phân biệt quốc gia đó thuộc khu vực địa lý nảo, điều kiện văn hóa, kinh tế, xã hội ra sao.
đều có đặc trưng về mức chết theo tuổi và giới tính tương đối giồng nhau, nghĩa là mức chết cao ở độ tuôi trẻ và tuổi già, mức chết thấp ở độ tuổi trung niên. Trong các nước kinh tế đang phát triển, tỷ suất tử vong trẻ em dưới 1 tuôi rat cao và ngang bằng mức tử vong của người già, trong khi các nước kinh tế phát triển, nhờ những tiến bộ về công nghệ và điều kiện sống được cải thiện không ngừng nên tỷ suất tử vong ở trẻ em dưới 1 tuổi đã được giảm xuống và đạt mức khá thấp, mặc SV: Nguyễn Thị Hồng Lop: Thong kế Kinh tế - Xã hội 52 Chuyên dé thực tập tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Pham Đại Đồng dầu vẫn còn cao hơn so với mức chết ở các độ tuổi từ 50-60, nhưng thấp hơn rất đáng kể so với tỷ suất tử vong của người già.3 Tỷ suất chết trẻ em Bat cứ nước nào cũng vậy, số trẻ em từ 0-5, đặc biệt trẻ em đưới 1 tuổi có tần suất chết rat cao. Mức chết trẻ em dưới 1 tuổi cao hay thấp, có anh hưởng rất nhiều đến sự phát triển dân số và kinh tế -xã hội. Vì vậy nghiên cứu mức chết trẻ có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong nghiên cứu mức chết và dân số nói riêng, phát triển nói chung.
Tỷ suất chết ở trẻ em phản ánh mức chết trung bình của 1000 trẻ em được sinh ra trong năm đầu tiên của cuộc đời.4Tỷ suất chết thô chuẩn hóa CDR phụ thuộc nhiều vào các thành phan của dân có như: tuổi, giới tính, nghề nghiệp, nơi cư trú, thu nhập, tình trạng hôn nhân. Các thành phần dân số đó đặc biệt là cơ cấu tuổi thường xuyên thay đổi và luôn tác động làm biến đổi CDR. Trong nghiên cứu mức chết, điều đáng quan tâm chính là việc đo lường chính bản thân mức chết, chứ không phải đo lường các thành phần khác như độ tuổi, giới tính, nghề nghiệp. Khi đánh giá, so sánh CDR của các thời kỳ, các khu vực, các vùng, các quốc gia khác nhau.dé có thé loại bỏ hay chí ít cũng có thé kiểm soát được mức độ ảnh hưởng của các biến số thành phần được coi là có tác động làm sai lệch CDR khi so sánh, đặc biệt để so sánh tỷ suất chết thô giữa các dân số khác nhau, trên thực tế thường sử dụng kỹ thuật chuẩn hóa (quy chuẩn hóa).
Thực chất của việc quy chuẩn hóa các CDR là biến các tỷ suất chết thô của các dân số có cấu trúc tuôi và các ASDR, khác nhau thành các CDR tương ứng với cùng một cơ cấu tuổi hoặc cùng một ASDR, dé so sánh. Mục đích của việc chuẩn hóa của CDR là nhằm so sánh và đánh giá tỷ suất chết thô của các dân số khác nhau,tranh được những ảnh hưởng của sự biến đổi trong cơ cấu tuôi, giới tinh. Tỷ suất chết chuẩn hóa chỉ có ý nghĩa dé so sánh chứ không dùng phản ảnh mức chết thực của dân số nói chung.5Triển vọng sống trung bình Khi so sánh mức tử vong giữa các thời kỳ và giữa các nước khác nhau, các chỉ báo thường được sử dụng dé đánh giá mức chết như CDR, ASDR,, thậm chí cả chỉ tiêu tỷ suất chết đã được quy chuẩn hóa còn bộc lộ một số hạn chế, bởi vì các chỉ báo này bị chi phối rất nhiều bới mức di dân, thậm chí cả mức sinh. Dé khắc phục SV: Nguyễn Thị Hồng Lop: Thong kế Kinh tế - Xã hội 52 Chuyên dé thực tập tốt nghiệp GVHD: PGS.