ĐẶT VẤN ĐỀ Thực trạng hiện nay tại Việt Nam thực phẩm bảo vệ sức khoẻ được sản xuất, phân phối, lưu thông trên thị trường tăng mạnh về số lượng, chủng loại với nhiều dạng bào chế mới, hoạt chất mới, đặc biệt là các sản phẩm có nguồn gốc thảo dược, sinh học, được sản xuất bằng công nghệ cao (nanosome, liposome.) mà hệ thống kiểm nghiệm chưa đủ trang thiết bị, chất chuẩn, phương pháp để kiểm nghiệm. Bên cạnh đó, chất lượng các sản phẩm cũng như hiệu quả điều trị của các sản phẩm đó cũng là vấn đề luôn được xã hội quan tâm. Trong khi đó việc lấy mẫu thực phẩm bảo vệ sức khoẻ và xử lý trong trường hợp vi phạm chất lượng còn gặp nhiều khó khăn do nguồn lực và khả năng kiểm nghiệm còn nhiều hạn chế. Trong những năm qua công tác quản lý chất lượng thuốc, mỹ phẩm, thực phẩm luôn được UBND tỉnh, ngành Y tế Thái Bình hết sức quan tâm, thường xuyên theo dõi và chỉ đạo chặt chẽ.
Đặc biệt là vấn đề chất lượng các sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe đang lưu hành trên địa bàn tỉnh và cả nước. Theo cảnh báo của WHO, trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay các sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khoẻ giả, kém chất lượng đang có chiều hướng gia tăng và diễn biến phức tạp. Trước tình hình đó, Chính phủ đã kịp thời ban hành một số thông tư, nghị định có liên quan đến điều kiện sản xuất, kinh doanh, quảng cáo, xuất nhập khẩu TPBVSK nhằm tăng cường công tác quản lý, nâng cao chất lượng TPBVSK, bảo đảm sức khỏe cho người dân. Để đáp ứng yêu cầu phát triển chuyên môn của đơn vị, đặc biệt là chú trọng nâng cao năng lực kiểm nghiệm TPBVSK trong giai đoạn hiện nay và trong những năm tiếp theo, chúng tôi tiến hành đề tài: “Phân tích khả năng kiểm nghiệm thực phẩm bảo vệ sức khoẻ tại Trung tâm kiểm nghiệm Thuốc, Mỹ phẩm, Thực phẩm Thái Bình năm 2021” với hai mục tiêu: 1.
Mô tả cơ cấu các mẫu thực phẩm bảo vệ sức khoẻ đã được kiểm nghiệm tại Trung tâm kiểm nghiệm Thuốc, Mỹ phẩm, Thực phẩm Thái Bình năm 2021. Phân tích khả năng kiểm nghiệm thực phẩm bảo vệ sức khoẻ thông qua các chỉ tiêu đã phân tích tại Trung tâm kiểm nghiệm Thuốc, Mỹ phẩm, Thực phẩm Thái Bình năm 2021. Từ các kết quả nghiên cứu đề tài sẽ đưa ra một số ý kiến đề xuất nhằm góp phần nâng cao chất lượng công tác quản lý, kiểm tra giám sát chất lượng thực phẩm bảo vệ sức khoẻ và định hướng phát triển của Trung tâm trong những năm tiếp theo, góp phần vào công tác chăm sóc sức khỏe cho nhân dân. MỘT VÀI NÉT VỀ QUẢN LÝ CHẤT LƯỢNG TPBVSK 1.
Một số khái niệm liên quan đến thực phẩm bảo vệ sức khoẻ và phân loại thực phẩm bảo vệ sức khoẻ a) Một số khái niệm liên quan đến thực phẩm bảo vệ sức khoẻ - Thực phẩm chức năng là thực phẩm dùng để hỗ trợ chức năng của cơ thể con người, tạo cho cơ thể tình trạng thoải mái, tăng sức đề kháng, giảm bớt nguy cơ mắc bệnh, bao gồm: thực phẩm bổ sung, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, thực phẩm dinh dưỡng y học và thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt[1]. - Thực phẩm bảo vệ sức khỏe (Health Supplement, Dietary Supplement) là những sản phẩm được dùng để bổ sung thêm vào chế độ ăn uống hàng ngày nhằm duy trì, tăng cường, cải thiện các chức năng của cơ thể con người, giảm nguy cơ mắc bệnh. Thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa một hoặc nhiều chất hoặc hỗn hợp các chất sau: +) Vitamin, khoáng chất, axit amin, axit béo, enzyme, probiotic và chất có hoạt tính sinh học khác; +) Chất có nguồn gốc tự nhiên, bao gồm động vật, khoáng vật và thực vật dưới dạng chiết xuất, phân lập, cô đặc và chuyển hóa; +) Các nguồn tổng hợp của những thành phần đề cập tại điểm a và điểm b trên đây. Thực phẩm bảo vệ sức khỏe được trình bày ở dạng chế biến như viên nang, viên hoàn, viên nén, chế phẩm dạng cốm, bột, lỏng và các dạng bào chế khác và được phân liều (để sử dụng) thành các đơn vị liều nhỏ[5].
- Thực phẩm bổ sung (Supplemented Food) là thực phẩm thông thường được bổ sung vi chất và các yếu tố có lợi cho sức khỏe như Vitamin, khoáng chất, axit amin, axit béo, enzym, probiotic, prebiotic và chất có hoạt tính sinh học khác[1]. 3 - Dược liệu là nguyên liệu có nguồn gốc tự nhiên từ thực vật, động vật, khoáng vật và đạt tiêu chuẩn theo quy định[2]. - Tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm là văn bản kỹ thuật quy định các đặc tính, yêu cầu kỹ thuật đối với sản phẩm, phương pháp thử các đặc tính, yêu cầu kỹ thuật của sản phẩm, các yêu cầu về bao gói, ghi nhãn, vận chuyển, bảo quản sản phẩm, các yêu cầu đối với hệ thống quản lý chất lượng và các vấn đề khác có liên quan đến chất lượng sản phẩm[5]. - Tiêu chuẩn cơ sở là yêu cầu kỹ thuật về chất lượng thực phẩm của một sản phẩm (có chung tên sản phẩm, nhãn hiệu, tiêu chuẩn chất lượng chủ yếu, tiêu chuẩn vệ sinh) do thương nhân tự xây dựng, công bố và chịu trách nhiệm trước pháp luật và người tiêu dùng.
Tiêu chuẩn cơ sở thường không được thấp hơn tiêu chuẩn Việt Nam và tiêu chuẩn ngành[6]. - Chỉ tiêu chất lượng chủ yếu là mức hoặc định lượng các chất quyết định giá trị dinh dưỡng và tính chất đặc thù của sản phẩm để nhận biết, phân loại và phân biệt với thực phẩm cùng loại[6]. - Công bố phù hợp quy định an toàn thực phẩm là việc tổ chức, cá nhân tự công bố sản phẩm phù hợp với quy định an toàn thực phẩm đối với sản phẩm chưa có quy chuẩn kỹ thuật tương ứng[6]. - Phòng kiểm nghiệm được chỉ định là phòng kiểm nghiệm được cơ quan có thẩm quyền tại Việt Nam chỉ định[6].
b) Phân loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe Với những tiêu chí khác nhau, chúng ta sẽ có các cách phân biệt các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe khác nhau. Trong đề tài này tôi đưa ra 3 cách phân loại theo phương thức dễ nhận biết nhất: * Phân loại dựa trên thành phần chính Nếu dựa trên thành phần chính, chúng ta có thể phân loại TPBVSK thành 7 nhóm như sau: +) Nhóm Thực phẩm bảo vệ sức khỏe bổ sung Vitamin: Các loại vitamin có mặt phổ biến trong TPBVSK là: Vitamin nhóm B (bao gồm Thiamine -B1, Riboflavin-B2, Niacin-B3, Pantothenic acid- B5, Pyridoxine-B6, Biotin-B7, Aicd folic-B9, Cobalamine-B12), Vitamin A, C, D, E, K… 4 +) Nhóm Thực phẩm bảo vệ sức khỏe bổ sung axit béo. Ví dụ: Các sản phẩm có chứa Omega3; Omega 6; Omega 369; DHA, …v.v +) Nhóm Thực phẩm bảo vệ sức khỏe bổ sung khoáng chất: Khoáng chất là các yếu tố hóa học mà cơ thể cần nhưng lại không tự sản xuất được. Ví dụ như: Kẽm, Canxi, Sắt, Kali, Đồng, Magie, Mangan… thường có trong TPBVSK +) Nhóm Thực phẩm bảo vệ sức khỏe bổ sung lợi khuẩn: Là sản phẩm có chứa các Probiotic bao gồm hệ vi sinh đường ruột, hỗ trợ tiêu hóa.
Ví dụ sản phẩm có chứa men: Lactobacilus acidophilus, Bacilus clausii … +) Nhóm Thực phẩm bảo vệ sức khỏe bổ sung protein và axit amin: Axit amin (amino axit) là thành phần chính tạo nên giá trị dinh dưỡng riêng của các phân tử protein, rất cần cho sự sống. Trong 22 axit amin tổng hợp nên các loại protein cho cơ thể thì có 9 axit amin cơ thể không tự tổng hợp được mà bắt buộc phải được cung cấp từ thực phẩm bên ngoài. Chúng được gọi là axit amin thiết yếu hay axit amin không thay thế và bao gồm: Isoleusine, Leucine, Lysine, Methionine, Phenylalanine, Threonine, Tryptophan, Valine và Histidine. +) Nhóm Thực phẩm bảo vệ sức khỏe chiết xuất từ thảo dược: Thông thường chúng sẽ giúp hỗ trợ điều trị các vấn đề như: Đẹp da, chống lão hóa, điều hòa, cân bằng nội tiết, giải độc gan, nhuận tràng, hỗ trợ tiêu hóa, hỗ trợ trí não… Một số sản phẩm bổ sung thường thấy: tinh dầu hoa anh thảo, tinh dầu bạc hà, cao actiso, diệp hạ châu đắng, cà gai leo, cao dây thìa canh, giảo cổ lam, bình vôi, nụ hoa hòe.vv +) Nhóm Thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa các hoạt chất sinh học: Glucosamin, Collagen, Betaglucan, Thymomodulin, v.
Tuy nhiên trong quá trình sản xuất, để tối ưu hóa hiệu quả tác dụng các công ty thường phối hợp các thành phần hoạt trên với nhau trong cùng 1 công thức. * Phân loại theo công dụng của sản phẩm Nếu phân loại theo công dụng chúng ta sẽ có nhóm chính sau (18 nhóm) +) Nhóm TPBVSK hỗ trợ tăng cường tuần hoàn não +) Nhóm TPBVSK hỗ trợ tiêu hóa, kích thích ăn uống 5 +) Nhóm TPBVSK giúp tăng sức đề kháng +) Nhóm TPBVSK giúp bổ thận, tăng cường sinh lý +) Nhóm TPBVSK hỗ trợ điều hòa huyết áp, phòng ngừa tai biến +) Nhóm TPBVSK hỗ trợ bệnh xương khớp +) Nhóm TPBVSK hỗ trợ giảm đường huyết và biến chứng bệnh tiểu đường +) Nhóm TPBVSK bổ sung chất xơ, hỗ trợ giảm táo bón +) Nhóm TPBVSK hỗ trợ tăng cường, điều hòa nội tiết tố nữ +) Nhóm TPBVSK hỗ trợ bổ phế, giảm ho, giảm đờm +) Nhóm TPBVSK giúp bổ mắt, hỗ trợ cải thiện thị lực của mắt +) Nhóm TPBVSK hỗ trợ dưỡng tâm, an thần, giúp ngủ ngon +) Nhóm TPBVSK hỗ trợ điều hòa khí huyết, bổ huyết, hoạt huyết +) Nhóm TPBVSK hỗ trợ giảm triệu chứng của trĩ nội, trĩ ngoại +) Nhóm TPBVSK hỗ trợ giảm lão hóa, làm đẹp da, trắng da +) Nhóm TPBVSK giúp lợi tiểu, hỗ trợ tăng bài tiết cặn sỏi +) Nhóm TPBVSK bổ gan, hỗ trợ chức năng gan +) Nhóm TPBVSK hỗ trợ hệ tiêu hóa, bổ sung vi khuẩn có lợi * Phân loại theo đơn vị quản lý Thực phẩm bảo vệ sức khỏe cũng có từng đơn vị quản lý cụ thể. Với cách phân loại quản lý chúng ta có 2 nhóm TPBVSK: a) Nhóm sản phẩm TPBVSK được quản lý và cấp phép bởi Cục An toàn vệ sinh thực phẩm trực thuộc Bộ Y tế: Đây là nhóm sản phẩm có tác dụng hỗ trợ điều trị, phòng ngừa bệnh được sản xuất nhiều dạng bào chế như: Viên nén, viên nang, hoàn, bột, cốm, gel, dung dịch. Để sản xuất và kinh doanh, cần phải có đầy đủ giấy chứng nhận sản xuất đạt GMP cũng như các giấy phép lưu hành sản phẩm.
b) Nhóm sản phẩm TPBVSK “tự công bố”: Đây là nhóm sản phẩm có thể được sử dụng theo mục đích mà không cần sự chỉ định của bác sĩ. Ví dụ như sản phẩm đóng gói dạng bột, trà dùng để pha uống hỗ trợ, phòng bệnh.