Thái độ của trẻ lang thang ở Hà Nội đối với việc sử dụng ma túy

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu thái độ của trẻ lang thang trên địa bàn hà nội đối với việc sử dụng ma tuý, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Nguyễn Thị Vân Anh
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Ngọc Phú
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Nghiên Cứu Thái Độ Của Trẻ Lang Thang Tại Hà Nội Về Việc Sử Dụng Ma Túy
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
• 1.2. Nghiên cứu về thái độ
• 1.3. Nghiên cứu về vấn đề trẻ lang thang

Tóm tắt

I. Giới thiệu về trẻ lang thang và tình trạng sử dụng ma túy tại Hà Nội

Trẻ lang thang tại Hà Nội đang trở thành một vấn đề xã hội nghiêm trọng. Theo thống kê, số lượng trẻ lang thang đã tăng từ 14.596 vào năm 1996 lên 19.000 vào năm 2000. Những trẻ này thường sống xa gia đình, thiếu sự giám sát và dễ bị lôi kéo vào các tệ nạn xã hội, đặc biệt là ma túy. Việc nghiên cứu thái độ của trẻ lang thang đối với ma túy không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tâm lý của các em mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho các chính sách bảo vệ trẻ em. Như một nghiên cứu đã chỉ ra, trẻ lang thang thường có nguy cơ cao bị lạm dụng và tham gia vào các hoạt động phạm pháp, trong đó có việc sử dụng ma túy.

1.1. Tình trạng trẻ lang thang tại Hà Nội

Tình trạng trẻ lang thang tại Hà Nội đang gia tăng đáng kể. Các em thường di chuyển từ các vùng nông thôn đến thành phố lớn để kiếm sống. Sự đô thị hóa nhanh chóng và tình trạng thất nghiệp đã khiến nhiều gia đình không thể nuôi dưỡng con cái, dẫn đến việc trẻ em phải ra ngoài kiếm sống. Theo số liệu từ UNICEF, nhiều trẻ lang thang không chỉ phải đối mặt với đói nghèo mà còn dễ dàng bị lôi kéo vào việc sử dụng ma túy. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các chương trình can thiệp kịp thời nhằm bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trong hoàn cảnh khó khăn này.

II. Thái độ của trẻ lang thang đối với việc sử dụng ma túy

Nghiên cứu thái độ của trẻ lang thang đối với ma túy là một lĩnh vực còn mới mẻ tại Việt Nam. Thái độ này bao gồm nhận thức, cảm xúc và hành động của trẻ đối với việc sử dụng ma túy. Các yếu tố xã hội và tâm lý có thể tác động mạnh mẽ đến thái độ của trẻ. Một số trẻ có thể xem việc sử dụng ma túy như một cách để thoát khỏi thực tại khó khăn, trong khi những trẻ khác có thể nhận thức rõ hơn về tác hại của nó. Việc hiểu rõ thái độ này sẽ giúp các nhà nghiên cứu và các tổ chức xã hội có thể đưa ra các giải pháp hiệu quả hơn trong việc phòng chống ma túy.

2.1. Nhận thức và cảm xúc của trẻ lang thang về ma túy

Nhiều trẻ lang thang có nhận thức hạn chế về tác hại của ma túy. Một số em có thể nghĩ rằng việc sử dụng ma túy là bình thường trong môi trường sống của mình. Cảm xúc của trẻ cũng rất đa dạng, từ sự tò mò đến sự sợ hãi. Một số trẻ có thể cảm thấy bị áp lực từ bạn bè hoặc môi trường xung quanh, dẫn đến việc thử nghiệm với ma túy. Việc nghiên cứu sâu về nhận thức và cảm xúc này sẽ giúp xác định các yếu tố tác động đến thái độ của trẻ, từ đó có thể đề xuất các biện pháp can thiệp phù hợp.

III. Giải pháp và kiến nghị

Để giảm thiểu tình trạng trẻ lang thang sử dụng ma túy, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính phủ và các tổ chức xã hội. Các chương trình giáo dục và hỗ trợ tâm lý cho trẻ lang thang là rất cần thiết. Cần thiết lập các trung tâm hỗ trợ trẻ em lang thang, nơi các em có thể nhận được sự chăm sóc và giáo dục. Đồng thời, cần có các chiến dịch truyền thông nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng về vấn đề này. Các chính sách bảo vệ trẻ em cũng cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tế, nhằm đảm bảo quyền lợi và sự an toàn cho trẻ lang thang.

3.1. Các chương trình can thiệp xã hội

Các chương trình can thiệp xã hội cần được thiết kế để đáp ứng nhu cầu cụ thể của trẻ lang thang. Việc cung cấp các dịch vụ hỗ trợ tâm lý, giáo dục và nghề nghiệp sẽ giúp trẻ có cơ hội phát triển tốt hơn. Ngoài ra, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, tổ chức xã hội và cộng đồng để tạo ra một môi trường an toàn cho trẻ. Các chương trình này không chỉ giúp trẻ lang thang mà còn góp phần giảm thiểu tình trạng sử dụng ma túy trong cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự chuyển dịch kinh tế - xã hội thời kỳ Đổi mới và tốc độ đô thị hóa nhanh chóng tại Việt Nam cuối thế kỷ XX đã làm nảy sinh nhiều biến động sâu sắc trong cơ cấu gia đình và thị trường lao động. Một bộ phận dân cư nông thôn rơi vào tình trạng thiếu việc làm, dẫn đến làn sóng trẻ em di cư tự do ra các đô thị lớn để mưu sinh. Dữ liệu thực tế cho thấy quy mô trẻ lang thang tại Hà Nội gia tăng theo cấp số nhân: nếu năm 1996 ghi nhận 1.054 trẻ (thống kê sơ bộ toàn thành phố đạt 14.596 trẻ), đến tháng 10/1997 tăng lên 2.772 trẻ (toàn quốc là 16.263 trẻ), năm 1999 là 4.558 trẻ và đến năm 2000 đã chạm ngưỡng khoảng 6.000 trẻ (ước tính cả nước lên tới 19.000 - 50.000 trẻ). Đáng chú ý, trong số 16.263 trẻ lang thang được khảo sát vào năm 1997, có tới 4.000 trẻ nghiện ma túy và 8.500 trẻ vi phạm pháp luật. Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã thẳng thắn chỉ rõ: "Các tệ nạn xã hội nhất là tệ nạn ma tuý và mại dâm lan rộng. Số người nhiễm HIV và mắc bệnh AIDS tăng". Ranh giới giữa trẻ em lang thang kiếm sống và trẻ phạm pháp trở nên hết sức mong manh, tạo ra thách thức đặc biệt nghiêm trọng cho an sinh xã hội và sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc trẻ em.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tế: phần lớn các công trình trước đây của các tổ chức phi chính phủ (UNICEF), Viện Nghiên cứu Thanh niên hay Ủy ban Bảo vệ và Chăm sóc Trẻ em chỉ tiếp cận hiện tượng dưới lăng kính xã hội học mô tả (nhân khẩu học, hoàn cảnh kinh tế, nguy cơ lây nhiễm xã hội). Hoàn toàn chưa có một công trình chuyên sâu nào tiếp cận dưới góc độ Tâm lý học chuyên ngành nhằm giải phẫu cấu trúc tâm lý bên trong, đặc biệt là thái độ của trẻ lang thang đối với việc sử dụng ma túy. Luận án tiến sĩ tâm lý học của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Vân Anh (người hướng dẫn: GS. Nguyễn Ngọc Phú, Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, 2003) ra đời như một nghiên cứu tiên phong nhằm lấp đầy khoảng trống lý luận và thực tiễn này.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu tường minh:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cấu trúc tâm lý của thái độ đối với việc sử dụng ma túy ở trẻ lang thang bao gồm những thành tố nào và mức độ biểu hiện của từng thành tố ra sao?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những yếu tố nhân cách (khí chất, năng lực, ý chí) và yếu tố tâm lý - xã hội (môi trường sống, giáo dục, áp lực nhóm bạn bè, gia đình, nghề nghiệp) tác động như thế nào đến sự hình thành và biến đổi thái độ của trẻ?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Có sự khác biệt mang tính bản chất nào về thái độ phòng chống ma túy giữa nhóm trẻ lang thang đường phố và nhóm trẻ sống cùng gia đình đang theo học tại trường phổ thông?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Thái độ của trẻ lang thang đối với việc sử dụng ma túy là một hiện tượng tâm lý phức hợp cấu thành từ ba thành tố tương tác hữu cơ: Nhận thức, Xúc cảm - tình cảm, và Ý chí - hành động ý chí; trong đó có sự mất cân xứng sâu sắc giữa nhận thức nguy hại và năng lực tự chủ ý chí.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Sự ly khai khỏi sự quản lý gia đình và việc hòa nhập vào mạng lưới xã hội đường phố (nhóm bạn trọ, bạn nghề) đóng vai trò là yếu tố quy định làm suy yếu tính bền vững của thái độ phòng ngừa ma túy ở trẻ lang thang.

Nghiên cứu được định vị trên khung lý thuyết Tâm lý học hoạt động và Tâm lý học thái độ Mac-xít, kết hợp các thành tựu của tâm lý học thực nghiệm phương Tây (G. Allport, L. Festinger, R. LaPiere) và trường phái tâm lý học Xô Viết (A.F. Lazursky, V.N. Myasishchev, D.N. Uznadze, V.A. Yadov). Khách thể khảo sát bao gồm 200 trẻ lang thang (mẫu thực tế thu hồi hợp lệ: 196 trẻ) tại các địa bàn trọng điểm (Hai Bà Trưng, Ba Đình, Thanh Xuân), 200 học sinh trung học cơ sở đối chứng (THCS Kim Giang và THCS Kim Liên) cùng 100 người lớn sống xung quanh không gian sinh hoạt của trẻ.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về thái độ và sự thay đổi thái độ là một trong những mạch nguồn lý thuyết kinh điển và giàu tính tranh luận nhất trong lịch sử tâm lý học thế giới. Khái niệm này xuất hiện từ đầu thế kỷ XX qua công trình nền tảng của William I. Thomas và Florian Znaniecki (1918/1927) khi nghiên cứu người nông dân Ba Lan di cư sang Mỹ, định nghĩa thái độ là trạng thái tinh thần của cá nhân đối với một giá trị xã hội cụ thể. Năm 1935, trong cuốn Sổ tay Tâm lý học xã hội, Gordon W. Allport khẳng định: "Thái độ là trạng thái sẵn sàng về mặt tinh thần và thần kinh được tổ chức thông qua kinh nghiệm, sử dụng sự điều chỉnh hoặc ảnh hưởng năng động trong phản ứng của cá nhân với tất cả các khách thể và tình huống mà nó có mối quan hệ". Tuy nhiên, mối quan hệ giữa thái độ và hành vi thực tế đã sớm bộc lộ những mâu thuẫn sâu sắc. Năm 1934, Richard LaPiere công bố công trình thực nghiệm kinh điển chỉ ra sự thiếu đồng nhất giữa thái độ tuyên bố và hành vi ứng xử ngoài đời thực (sau này gọi là "Nghịch lý LaPiere" - LaPiere's Paradox). Đến năm 1957, Leon Festinger phát triển Thuyết Bất đồng nhận thức (Cognitive Dissonance Theory), giải thích cơ chế căng thẳng nội tâm khi xuất hiện xung đột giữa nhận thức, thái độ và hành vi, thôi thúc cá nhân phải điều chỉnh nhận thức để tái lập trạng thái cân bằng. William McGuire (1985) tiếp tục tổng kết các mô hình thay đổi thái độ, nhấn mạnh sự phức tạp của quá trình truyền thông và cấu trúc thông tin đối với việc kiểm soát hành vi xã hội.

Ở một mạch nghiên cứu song song, trường phái tâm lý học Xô Viết đã phát triển lý luận thái độ trên nền tảng triết học duy vật biện chứng và tâm lý học hoạt động. A.F. Lazursky (1912, 1916) lần đầu tiên đưa ra khái niệm thái độ chủ quan của nhân cách trong mối tương quan với môi trường sống. Trên cơ sở đó, V.N. Myasishchev xây dựng Thuyết Thái độ nhân cách (Psychology of Relations), coi nhân cách là một hệ thống toàn vẹn của các mối quan hệ thái độ tích cực, có ý thức đối với hiện thực khách quan, có cơ sở sinh lý là hệ thống phản xạ có điều kiện. D.N. Uznadze sáng lập Thuyết Tâm thế (Set Theory), chứng minh tâm thế là trạng thái toàn vẹn vô thức chuẩn bị sẵn sàng định hướng hành động của chủ thể khi có sự gặp gỡ giữa nhu cầu nội tại và hoàn cảnh khách quan. Kế thừa và nâng cấp các luận điểm trên, V.A. Yadov xây dựng Thuyết Hệ thống định vị điều chỉnh hành vi xã hội của cá nhân (Dispositional Theory of Personality), phân tầng các cấp độ định vị từ tâm thế sơ cấp, tâm thế xã hội, xu hướng hứng thú đến hệ thống định hướng giá trị cao nhất.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu tâm lý học về thái độ chủ yếu tập trung vào lĩnh vực sư phạm và tâm lý học lứa tuổi học đường: Trần Trọng Thủy nghiên cứu phương pháp đo lường thái độ và tinh thần trách nhiệm tập thể; Hoàng Bích Hường nghiên cứu hành vi giao tiếp của trẻ lang thang; Nguyễn Thị Hoa, Lâm Thị Sang, Lê Thị Bừng, Đào Lan Hương khảo sát thái độ học tập và rèn luyện nghiệp vụ của sinh viên; Lê Ngọc Lan tìm hiểu mối quan hệ giữa tự đánh giá và thái độ học tập. Nhìn chung, các nghiên cứu trong nước trước năm 2003 hoàn toàn bỏ trống mảng thái độ đối với các chất gây nghiện nguy hại ở nhóm vị thành niên yếu thế ngoài xã hội.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế về trẻ em đường phố và chất gây nghiện, chẳng hạn như nghiên cứu của Inciardi & Surratt (1998) tại Brazil về cơ chế đối phó và sử dụng ma túy của trẻ đường phố trong bối cảnh bạo lực đô thị, hay nghiên cứu của Tyler et al. (2000) tại Hoa Kỳ về tác động của mạng lưới xã hội đồng đẳng tới hành vi lạm dụng chất ở thanh thiếu niên vô gia cư; luận án của Nguyễn Thị Vân Anh đã định vị một hướng tiếp cận độc đáo: Không chỉ dừng lại ở dịch tễ học hành vi hay mô tả áp lực nhóm, công trình đi sâu bóc tách cấu trúc vi mô ba thành tố tâm lý của thái độ, làm rõ xung đột giữa tri thức nhận thức và sức mạnh ý chí của trẻ trong bối cảnh xã hội chuyển đổi tại một quốc gia đang phát triển.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào kho tàng lý luận tâm lý học chuyên ngành thông qua việc chuẩn hóa và cụ thể hóa khái niệm thái độ trong bối cảnh nghiên cứu nhóm đối tượng đặc biệt. Kế thừa có chọn lọc các lý thuyết kinh điển, tác giả định nghĩa: "Thái độ là trạng thái tâm lý của cá nhân về một đối tượng nào đó quy định tính sẵn sàng biểu hiện hành động của cá nhân theo một hướng nhất định nào đó".

Mô hình lý thuyết của luận án mở rộng và kiểm chứng Thuyết Thái độ nhân cách của Myasishchev và Thuyết Tâm thế của Uznadze trong điều kiện sống đặc thù của trẻ em đường phố. Cấu trúc tâm lý của thái độ chống lại tệ nạn ma túy được xác lập thành một chỉnh thể ba thành tố tương tác chặt chẽ:

1. Thành tố Nhận thức: Bao gồm hệ thống tri thức, sự hiểu biết đúng/sai của trẻ về bản chất, mức độ nguy hại, khả năng tàn phá thần kinh và các hệ lụy xã hội của các chất ma túy (Heroin, Cocain, Cần sa, Thuốc an thần gây nghiện, Bụi thiên thần - PCP, LSD). Nhận thức là tiền đề, cung cấp cơ sở duy lý định hình thái độ.
2. Thành tố Xúc cảm - Tình cảm: Biểu hiện qua những rung cảm tích cực đối với lối sống trong sạch, lành mạnh, đồng thời xuất hiện xúc cảm phân cực mang tính căm ghét, ghê tởm, sợ hãi trước sự hủy hoại của ma túy. Tình cảm đóng vai trò là động lực thúc đẩy chiều sâu của thái độ.
3. Thành tố Ý chí và Hành động ý chí: Thể hiện qua năng lực tự chủ, tính mục đích kiên định, khả năng đấu tranh động cơ và đưa ra quyết định dứt khoát nhằm từ chối, né tránh sự rủ rê, lôi kéo của các phần tử xấu. Ý chí chính là mặt năng động của ý thức, chuyển hóa trạng thái sẵn sàng bên trong thành hành vi bảo vệ bản thân bên ngoài.

Hệ thống các mệnh đề lý thuyết cốt lõi được xây dựng gồm:

• Mệnh đề P1: Sự đầy đủ về mặt thông tin nhận thức là điều kiện cần nhưng không phải là điều kiện đủ để hình thành thái độ kiên quyết bài trừ ma túy ở trẻ vị thành niên.
• Mệnh đề P2: Tính phân cực cảm xúc (căm ghét/thờ ơ) quyết định cường độ của thái độ, nhưng chỉ có năng lực ý chí mới quyết định tính nhất quán giữa thái độ và hành vi thực tế.
• Mệnh đề P3: Khủng hoảng ý chí và sự suy giảm khả năng kiềm chế bản thân dưới áp lực nhóm là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới hiện tượng trượt từ nhận thức đúng sang hành vi sử dụng ma túy.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn trục lý thuyết: (1) Thuyết thái độ nhân cách (Myasishchev), (2) Thuyết tâm thế xã hội (Uznadze), (3) Thuyết hệ thống định vị (Yadov), và (4) Thuyết bất đồng nhận thức (Festinger). Khung phân tích này vận hành dựa trên cơ chế tương tác hai tầng giữa các yếu tố Nhân cách nội tại và các tác động Xã hội - Tâm lý môi trường:

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                            CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG                                  |
+------------------------------------+----------------------------------------------+
|       1. TÁC ĐỘNG NHÂN CÁCH        |       2. TÁC ĐỘNG XÃ HỘI - TÂM LÝ            |
| - Xu hướng nhân cách (nhu cầu,     | - Môi trường tự nhiên & văn hóa xã hội       |
|   hứng thú, định hướng giá trị)    | - Tác động của giáo dục (gia đình, nhà trường|
| - Tính cách (bản lĩnh, tự chủ)     | - Áp lực nhóm xã hội:                        |
| - Năng lực (tư duy logic, tự đánh  |   * Nhóm gia đình & người thân (lỏng lẻo)    |
|   giá, ứng phó nguy cơ)            |   * Nhóm bạn bè đường phố (áp lực cực cao)   |
| - Khí chất (hăng hái, bình thản,   |   * Nhóm nghề nghiệp (đánh giày, bán báo...) |
|   nóng nảy, ưu tư)                 |   * Nhóm người cùng chung sống (chủ trọ,     |
|                                    |     bạn trọ, người lớn xung quanh)           |
+------------------------------------+----------------------------------------------+
                                       |
                                       V
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               CẤU TRÚC TÂM LÝ CỦA THÁI ĐỘ PHÒNG CHỐNG MA TÚY                      |
|                                                                                   |
|  [ NHẬN THỨC ] <---------> [ XÚC CẢM - TÌNH CẢM ] <---------> [ Ý CHÍ - HÀNH ĐỘNG ]|
|  - Hiểu biết tác hại       - Ghê tởm ma túy                    - Quyết tâm từ chối|
|  - Nguồn thông tin         - Khát vọng sống sạch               - Đấu tranh động cơ|
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                       |
                                       V
                 [ BIỂU HIỆN HÀNH VI: KIÊN QUYẾT TỪ CHỐI MA TÚY ]

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Khung lý thuyết này áp dụng cho nhóm thanh thiếu niên vị thành niên (10-18 tuổi) trong bối cảnh di cư đô thị kiếm sống, chịu sự đứt gãy một phần hoặc toàn bộ mạng lưới bảo trợ gia đình truyền thống, tự chủ về mặt kinh tế sinh tồn và chịu áp lực trực tiếp từ tiểu văn hóa đường phố.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường triết học duy vật biện chứng và phương pháp luận Tâm lý học hoạt động. Nghiên cứu sử dụng thiết kế hỗn hợp (mixed-methods design) kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính sâu và khảo sát thực nghiệm định lượng so sánh cắt ngang (cross-sectional comparative design).

Thiết kế đa cấp độ (multi-level design) được triển khai nhằm bóc tách các tầng tác động:

• Cấp độ vi mô (Micro-level): Các thuộc tính tâm lý cá nhân của trẻ (nhận thức, rung cảm, phẩm chất ý chí, khí chất).
• Cấp độ trung gian (Meso-level): Tương tác trong nhóm bạn cùng cảnh ngộ, nhóm nghề nghiệp đường phố và nhóm người sống cùng nhà trọ.
• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Hoàn cảnh kinh tế - xã hội đô thị hóa, chính sách phòng chống tệ nạn xã hội (Đề án 3 thuộc Chương trình hành động Quốc gia vì trẻ em).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được tiến hành qua 5 bước tuần tự nghiêm ngặt với hệ thống công cụ thu thập dữ liệu đa dạng nhằm đảm bảo tính tam giác hóa (triangulation):

1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Tổng quan hệ thống hóa các văn bản pháp quy, số liệu thống kê quốc gia và quốc tế, khung lý thuyết thái độ.
2. Phương pháp quan sát thực địa: Quan sát trực tiếp cuộc sống lao động, sinh hoạt thường nhật tại vỉa hè, chợ, bến xe, gầm cầu, nhà trọ để ghi nhận hành vi ứng xử tự nhiên của trẻ trước các kích thích tệ nạn.
3. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Thiết kế bảng hỏi chuyên biệt với cấu trúc gồm các câu hỏi đóng, câu hỏi mở, câu hỏi thang đo mức độ và câu hỏi kiểm tra chéo (filter questions). Bảng hỏi được thử nghiệm tiền trạm (pilot study) trên 50 trẻ lang thang để hiệu chỉnh ngôn từ, độ phù hợp văn hóa và độ tin cậy trước khi triển khai đại trà.
4. Phương pháp tọa đàm và phỏng vấn sâu (in-depth interview): Phỏng vấn trực tiếp trẻ em lang thang để làm rõ các xung đột động cơ nội tâm, đồng thời phỏng vấn sâu người lớn xung quanh (chủ trọ, người cùng trọ, tài xế xe ôm, người buôn bán) để kiểm chứng chéo thông tin.
5. Phương pháp thống kê toán học: Xử lý và phân tích dữ liệu định lượng bằng các thuật toán thống kê xác suất chuyên ngành.

Độ giá trị cấu trúc (construct validity) được bảo đảm thông qua việc đối chiếu giữa thang đo thái độ và các biểu hiện hành vi thực tế; độ giá trị sinh thái (ecological validity) đạt mức cao nhờ khảo sát trực tiếp tại không gian sinh tồn của trẻ.

Data và phân tích

Mẫu khảo sát chính thức được chọn lọc theo phương pháp chọn mẫu phân tầng phi ngẫu nhiên (stratified non-probability sampling) phản ánh chân thực cơ cấu trẻ lang thang tại các quận nội thành Hà Nội. Dữ liệu nhân khẩu học và nghề nghiệp của mẫu khảo sát (n = 196 trẻ lang thang hợp lệ) thể hiện chi tiết:

• Cơ cấu Giới tính: Nam đạt 94 trẻ (48,0%), Nữ đạt 102 trẻ (52,0%).
• Cơ cấu Độ tuổi: 10 – 12 tuổi có 29 trẻ (15,0%); 13 – 15 tuổi có 76 trẻ (38,8%); 16 – 18 tuổi có 91 trẻ (46,4%).
• Cơ cấu Nghề nghiệp kiếm sống:
  • Bán báo: 76 trẻ (38,77%)
  • Đánh giày: 66 trẻ (33,67%)
  • Bán hàng rong: 24 trẻ (12,24%)
  • Phụ bán cà phê, rửa bát, dắt xe: 15 trẻ (7,65%)
  • Nhặt rác: 8 trẻ (4,08%)
  • Hát rong, xin ăn: 7 trẻ (3,57%)
• Mẫu đối chứng so sánh: 200 học sinh đang theo học tại trường THCS Kim Giang và THCS Kim Liên (đại diện cho nhóm trẻ sống cùng gia đình và được giáo dục đầy đủ).
• Mẫu người lớn khảo sát môi trường (n = 100): 20 cha đẻ (20%), 18 mẹ đẻ (18%), 31 người lớn cùng thuê trọ (31%), 13 chủ nhà trọ (13%), 18 người lớn làm việc cạnh nơi trẻ mưu sinh (xe ôm, xích lô, chủ quán nước: 18%).

Dữ liệu nền tảng từ Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cùng UB Chăm sóc Trẻ em Hà Nội cho thấy nguồn gốc xuất thân của trẻ tập trung cao nhất tại: Thanh Hóa (21%), Hà Tây (14%), Nam Định (9,4%). Nguyên nhân dẫn đến cuộc sống lang thang: 46,2% do nghèo đói cùng cực; 53,8% do hoàn cảnh gia đình tan vỡ (bố mẹ ly dị, bạo lực gia đình, bạn bè rủ rê). Về học vấn, 34% chỉ học hết cấp I, 58% học hết cấp II, 4,7% mù chữ; 80% trẻ đã bỏ học hoàn toàn.

Đặc điểm lao động: 46,4% trẻ phải làm việc nặng nhọc trên 8 giờ/ngày. Mức thu nhập hàng ngày sau khi trừ chi phí sinh hoạt vô cùng eo hẹp: 44,2% thu nhập dưới 5.000 đồng/ngày; 41,0% đạt từ 5.000 đến 10.000 đồng/ngày; 6,0% đạt trên 10.000 đồng/ngày. Nơi cư trú ban đêm: 76,6% thuê nhà trọ bình dân hoặc ngủ tại nơi làm thuê; chỉ có 5,8% được tiếp cận các trung tâm bảo trợ hoặc mái ấm tình thương. Môi trường sinh sống độc hại dẫn đến tỷ lệ tiếp cận tệ nạn xã hội sớm: hút thuốc lá 8,6%, cờ bạc 1,39%, vi phạm pháp luật bị xử lý 3,3%, và sử dụng ma túy chiếm 0,4% (con số bề nổi được ghi nhận).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua phân tích định lượng và định tính đa chiều, luận án rút ra 5 phát hiện then chốt mang tính đột phá:

1. Sự phân ly sâu sắc giữa Nhận thức và Ý chí hành động (Nghịch lý nhận thức - hành vi): Đại đa số trẻ lang thang đều có hiểu biết nhất định về tác hại ghê gớm của ma túy thông qua các phương tiện truyền thông và quan sát thực tế (thành tố nhận thức và xúc cảm đạt mức tích cực bài trừ). Tuy nhiên, khi đối diện với các tình huống cám dỗ thực tế, rủ rê từ bạn bè đường phố hoặc các phần tử xấu, thành tố ý chí bị suy sụp nghiêm trọng. Khả năng tự kiềm chế và tính quyết đoán độc lập của trẻ bị tê liệt bởi nhu cầu hòa nhập nhóm và nỗi sợ bị cô lập.
2. Tương quan giữa Kiểu hình thần kinh/Khí chất và Nguy cơ sa ngã: Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa đặc điểm khí chất và tính ổn định của thái độ. Trẻ có khí chất nóng nảy thường có phản ứng cảm xúc phản kháng mạnh mẽ tức thời nhưng dễ mất kiềm chế khi bị kích động. Đặc biệt, nhóm trẻ mang khí chất ưu tư là đối tượng dễ bị tổn thương nhất, thường tỏ ra thụ động, tự ti, thiếu bản lĩnh tự chủ và dễ dàng nhượng bộ, a dua theo áp lực lôi kéo của nhóm bạn xấu trong các xung đột động cơ.
3. Sự hoán đổi vị trí của các tác nhân xã hội hóa (Socialization Agents): Ở trẻ sống cùng gia đình, nhóm gia đình và nhà trường đóng vai trò kiểm soát, định hình thái độ áp đảo. Ngược lại, ở trẻ lang thang, do sự gắn kết gia đình lỏng lẻo (76,6% sống tại nhà trọ biệt lập với cha mẹ), nhóm bạn bè đường phố và nhóm người cùng phòng trọ/chủ quán trở thành nhóm xã hội sơ cấp (primary group) chi phối toàn bộ các chuẩn mực và thái độ của trẻ. Trẻ sẵn sàng đồng tình với các hành vi lệch chuẩn của nhóm để đổi lấy sự bảo bọc sinh tồn.
4. Tính chuyển dịch nghề nghiệp và sự đồng nhất môi trường nguy cơ: Trẻ lang thang có tần suất chuyển đổi nghề cao (từ đánh giày chuyển sang bán báo, phụ quán cà phê), dẫn đến việc thái độ phòng chống tệ nạn không có sự phân hóa đáng kể theo loại hình nghề nghiệp mà phụ thuộc hoàn toàn vào không gian lao động đường phố đầy rủi ro và các mối quan hệ xã hội tại các xóm trọ nghèo.
5. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa trẻ lang thang và học sinh phổ thông: Nhóm học sinh đối chứng tại THCS Kim Giang và THCS Kim Liên thể hiện sự thống nhất cao độ giữa nhận thức đúng đắn và hành vi ý chí phòng ngừa ma túy nhờ có "lá chắn" bảo vệ vững chắc từ sự giám sát của gia đình và môi trường giáo dục chính quy. Trẻ lang thang hoàn toàn thiếu hụt hệ thống hỗ trợ tâm lý này.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Công trình đã làm phong phú thêm lý thuyết thái độ nhân cách trong tâm lý học mác-xít khi chứng minh thành công rằng cấu trúc thái độ không phải là một khối tĩnh tại mà là một hệ thống động lực, trong đó thành tố ý chí giữ vai trò "người gác cổng" quyết định việc hiện thực hóa nhận thức thành hành vi xã hội.
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực trong việc tiếp cận và thu thập dữ liệu tâm lý học ở nhóm đối tượng vị thành niên ngoài lề xã hội (marginalized street youth), kết hợp nhuần nhuyễn giữa bảng hỏi cấu trúc và phỏng vấn sâu thực địa có sự tham gia của cộng đồng dân cư xung quanh.
• Về ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cơ sở khoa học để các nhà giáo dục, nhân viên công tác xã hội thiết kế các chương trình can thiệp tâm lý không chỉ dừng lại ở việc "tuyên truyền cung cấp kiến thức một chiều" mà phải tập trung rèn luyện kỹ năng từ chối, tăng cường bản lĩnh ý chí và khả năng tự kiềm chế của trẻ.
• Về chính sách công: Đóng góp dữ liệu thực chứng cho việc điều chỉnh và nâng cao hiệu quả của Đề án 3 (Ủy ban Quốc gia Phòng chống Ma túy chủ trì phối hợp với Ủy ban Bảo vệ và Chăm sóc Trẻ em), chuyển hướng trọng tâm chính sách từ xử phạt hành chính sang hỗ trợ xã hội hóa, mở rộng mạng lưới các "Mái ấm tình thương" và các lớp học tình thương linh hoạt trên địa bàn đô thị.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 4 hạn chế khoa học xuất phát từ bối cảnh và điều kiện thực tiễn:

1. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional design): Nghiên cứu chỉ chụp lại bức tranh thái độ tại một thời điểm nhất định, chưa theo dõi được tiến trình biến đổi thái độ mang tính dọc (longitudinal study) khi trẻ trưởng thành hoặc khi có các biến cố xã hội lớn.
2. Sai số do thiên lệch mong muốn xã hội (Social Desirability Bias): Mặc dù đã sử dụng các câu hỏi kiểm tra chéo và phỏng vấn sâu, việc thu thập thông tin về hành vi nhạy cảm (sử dụng và vận chuyển ma túy) ở trẻ em đường phố vẫn có thể chịu sự che giấu do tâm lý sợ bị bắt giữ hoặc xử phạt pháp lý.
3. Giới hạn không gian địa lý: Mẫu khảo sát tập trung tại các quận nội thành trọng điểm của Hà Nội (Hai Bà Trưng, Ba Đình, Thanh Xuân), do đó mức độ khái quát hóa sang các đô thị có đặc điểm văn hóa - xã hội khác biệt (như TP. Hồ Chí Minh hay các đô thị ven biển) cần có sự thận trọng nhất định.
4. Bối cảnh dịch tễ học ma túy giai đoạn 2003: Tại thời điểm nghiên cứu, Heroin và thuốc phiện là các chất chi phối; chưa dự báo được sự bùng nổ của các loại ma túy tổng hợp mới (ATS, ma túy đá, cần sa biến đổi gen, bóng cười) xuất hiện trong các thập niên sau.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) đề xuất 4 hướng đi:

• Phát triển các mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để lượng hóa chính xác trọng số tác động của từng thành tố nhân cách và áp lực nhóm lên thái độ.
• Nghiên cứu can thiệp thực nghiệm (interventional experimental design) đo lường hiệu quả của các liệu pháp tâm lý nhận thức - hành vi (CBT) trong việc nâng cao phẩm chất ý chí cho trẻ lang thang.
• Mở rộng nghiên cứu so sánh liên văn hóa và liên đô thị (Hà Nội - Đà Nẵng - TP. Hồ Chí Minh).
• Khảo sát sự tác động của mạng xã hội và không gian số đối với sự lây lan tệ nạn ở thanh thiếu niên vô gia cư trong kỷ nguyên số.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án đã tạo ra tiếng vang khoa học và giá trị ứng dụng thực tiễn to lớn:

• Tác động học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng trong các giáo trình Tâm lý học xã hội, Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học tội phạm tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN) và Học viện Báo chí và Tuyên truyền, định hình phương pháp luận cho nhiều thế hệ học viên cao học và nghiên cứu sinh.
• Chuyển đổi chính sách và an sinh xã hội: Cung cấp luận cứ vững chắc giúp Ban Chỉ đạo phòng chống tệ nạn xã hội thành phố Hà Nội và Sở Lao động - Thương binh & Xã hội tái cơ cấu mô hình quản lý trẻ lang thang, thúc đẩy việc thành lập các trung tâm tiếp nhận ban ngày, các câu lạc bộ giáo dục đồng đẳng và nâng tỷ lệ trẻ lang thang được chăm sóc tại các mái ấm tình thương.
• Lợi ích cộng đồng: Nâng cao nhận thức của các cộng đồng dân cư đô thị (chủ nhà trọ, người buôn bán nhỏ) trong việc tạo dựng môi trường sống an toàn, giảm thiểu sự kỳ thị xã hội và chủ động tham gia giám sát, bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một mô hình phân tích mẫu mực về cấu trúc tâm lý thái độ kết hợp giữa lý luận Mác-xít và phương pháp định lượng thực nghiệm; mở ra các khoảng trống nghiên cứu sâu hơn về tâm lý học tội phạm vị thành niên.
• Các nhà hoạch định chính sách (Policy Makers): Tiếp nhận hệ thống bằng chứng thực nghiệm để thiết kế các chính sách bảo vệ trẻ em, phân bổ ngân sách cho Đề án phòng chống ma túy học đường và đường phố một cách trúng đích.
• Tổ chức phi chính phủ và Cơ sở trợ giúp xã hội (NGOs & Social Workers): Nhận diện rõ vai trò quyết định của việc rèn luyện ý chí và giáo dục đồng đẳng, từ đó xây dựng các bộ công cụ can thiệp kỹ năng sống và tư vấn tâm lý hiệu quả cho trẻ đường phố.
• Cơ quan bảo vệ pháp luật và Chính quyền cơ sở: Có cái nhìn nhân văn, khoa học về tâm lý trẻ lang thang, từ đó chuyển dịch phương thức xử lý từ răn đe hành chính thuần túy sang giáo dục phục hồi và phòng ngừa sớm.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
   Trả lời: Luận án đã mở rộng xuất sắc Thuyết Thái độ nhân cách của V.N. Myasishchev và Thuyết Hệ thống định vị của V.A. Yadov thông qua việc cụ thể hóa mô hình cấu trúc tâm lý ba thành tố (Nhận thức - Xúc cảm - Ý chí) vào một nhóm xã hội đặc thù mang tính lệch chuẩn cao. Đóng góp độc đáo nhất là việc chứng minh sự phân ly nội tại: nhận thức đúng đắn và xúc cảm tiêu cực với ma túy không tự động chuyển hóa thành hành vi phòng vệ nếu thiếu sự bảo đảm của các phẩm chất ý chí (tính mục đích, tính độc lập, khả năng tự kiềm chế).

2. Phương pháp nghiên cứu có đổi mới gì so với các nghiên cứu trước đó trong nước?
   Trả lời: So với các nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Thanh niên hay các khảo sát của UNICEF (1995, 1998) vốn thuần túy dừng lại ở mô tả xã hội học nhân khẩu, luận án đã thiết lập thiết kế nghiên cứu so sánh thực nghiệm đa diện: kết hợp mẫu nghiên cứu chính (196 trẻ lang thang) với mẫu đối chứng quy chuẩn (200 học sinh THCS) và mẫu môi trường (100 người lớn tiếp xúc hàng ngày), đồng thời áp dụng quy trình pilot test nghiêm ngặt và tam giác hóa dữ liệu qua phỏng vấn sâu.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất về mặt dữ liệu thực chứng?
   Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là có tới 94,3% trẻ lang thang bày tỏ nguyện vọng thiết tha muốn tiếp tục ở lại Hà Nội mưu sinh lâu dài dù thu nhập thực tế sau ăn uống chỉ còn khoảng 5.000 đồng/ngày và 46,4% phải lao động kiệt sức trên 8 giờ/ngày. Điều này lý giải tại sao các biện pháp gom tập trung đưa trẻ về quê mang tính hành chính cơ học trước đây đều thất bại, bởi động lực kinh tế sinh tồn và sự tự chủ đường phố đã hình thành một tâm thế bám trụ đô thị mãnh liệt.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không?
   Trả lời: Luận án cung cấp hệ thống giao thức nghiên cứu chi tiết bao gồm: tiêu chí chọn mẫu phân tầng theo độ tuổi (10-12, 13-15, 16-18) và nghề nghiệp (đánh giày, bán báo, bán hàng rong), quy trình tiền trạm 50 mẫu, bảng hỏi chuẩn hóa cấu trúc 3 thành tố và bảng danh mục câu hỏi phỏng vấn sâu dành cho trẻ và người lớn xung quanh, cho phép các nhà khoa học khác hoàn toàn có thể tái lập nghiên cứu trên các địa bàn đô thị khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?
   Trả lời: Luận án định hướng chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào: (1) Theo dõi dọc biến động nhân cách của trẻ lang thang khi bước vào tuổi trưởng thành; (2) Xây dựng mô hình can thiệp tâm lý nhận thức - hành vi (CBT) tại các mái ấm cộng đồng; (3) Nghiên cứu tác động của sự biến đổi chất gây nghiện thế hệ mới đối với hành vi thanh thiếu niên đường phố.

Kết luận

1. Luận án đã giải mã thành công cấu trúc tâm lý toàn diện của thái độ ở trẻ lang thang đối với việc sử dụng ma túy, khẳng định tính chỉnh thể tương tác giữa ba thành tố: Nhận thức, Xúc cảm - tình cảm và Ý chí - hành động ý chí.
2. Công trình chứng minh bằng thực chứng sự tồn tại của nghịch lý tâm lý: sự vượt trội của nhận thức về tác hại ma túy bị vô hiệu hóa bởi sự suy giảm năng lực tự chủ ý chí dưới áp lực xã hội hóa lệch chuẩn từ nhóm bạn bè đường phố và môi trường xóm trọ nghèo.
3. Nghiên cứu đã phân định rõ nét mối tương quan giữa các đặc điểm nhân cách (đặc biệt là kiểu khí chất ưu tư và nóng nảy) với nguy cơ thỏa hiệp và sa ngã vào tệ nạn ma túy.
4. Thiết lập sự so sánh đối chứng khoa học giữa trẻ lang thang và học sinh phổ thông, khẳng định vai trò mang tính quyết định của mạng lưới thiết chế gia đình và nhà trường trong việc bảo tồn tính nhất quán giữa thái độ và hành vi.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và khả thi: chuyển dịch mô hình can thiệp từ tuyên truyền kiến thức thụ động sang rèn luyện kỹ năng ý chí tự chủ, kết hợp mở rộng mạng lưới mái ấm tình thương và nâng cao năng lực giám sát xã hội tại các địa bàn đô thị trọng điểm.
6. Mở ra ba dòng nghiên cứu học thuật mới mẻ cho Tâm lý học Việt Nam: Tâm lý học thanh thiếu niên đường phố, Tâm lý học can thiệp hành vi lạm dụng chất và Phương pháp luận nghiên cứu các nhóm xã hội yếu thế ngoài lề xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu là D.Udơnate đã đưa vào những thực nghiệm để đề ra thuyết tâm thế nhằm khắc phục tính đơn giản, cơ học và quan điểm tính trực tiếp của hành vi. Theo ông tâm thế là cơ sở của tính tích cực có chọn lọc, có định hướng của chủ thể là trạng thái trọn vẹn của chủ thể, sẵn sàng tri giác các sự kiện và thực hiện các hành động theo hướng xác định. Tâm thế là trạng thái vô thức xuất hiện khi có sự gặp gỡ của nhu cầu và tình huống thoả mãn nhu cầu, quy định mọi biểu hiện của tâm lý và hành vi của các nhân, giúp cá nhân thích ứng với điều kiện bên ngoài. Sau này, thuyết tâm thế đã được các đồng nghiệp khác của ông phát triển, ứng dụng trong Tâm lý học tuyên truyền.

Dựa vào đó, người ta đưa ra khái niệm Tâm thế xã hội tương đương với khái niệm Thái độ - Attitude để giải thích hành vi xã hội của con người. -9- z Ngoài trường phái tâm thế, thái độ còn được nghiên cứu trong tâm lý học nhân cách và đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Nhà tâm lý học MỹV.Miasiev đã đưa ra thuyết thái độ nhân cách coi nhân cách là một hệ thống thái độ. Ông là một trong những người đặt nền móng cho Tâm lý học thái độ theo quan điểm Macxit.

Ông đã khẳng định cơ sở sinh lý học của thái độ có ý thức của con người hiện thực là phản xạ có điều kiện. Dưới góc độ Tâm lý học,thì theo ông thái độ là một trong những hình thức thể hiện tâm lý người, là điều kiện khái quát bên trong các hành động của con người. Ông quy nhu cầu, hứng thú, tình cảm, tính cách, sự đánh giá. đều là thái độ.

Ông coi tất cả các dạng hoạt động tâm lý hiểu theo nghĩa rộng có thể xem là một dạng nào đó của thái độ như vậy điểm hạn chế của thuyết này chính là chỗ xếp ngang hàng quan hệ xã hội với thái độ và nhận thức, xúc cảm ý chí, thị hiếu, nét tính cách. Nhà tâm lý hoc V. Iadov đã phát triển khái niệm tâm thế, đưa ra lý thuyết hệ thống định vị điều chỉnh hoạt động xã hội của cá nhân , khắc phục các sai lầm của các phương pháp nghiên cứu thái độ và tâm thế như chỉ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, trong nhóm nhỏ. Thuyết này đã đưa ra cách tiếp cận hệ thống vào các công trình nghiên cứu thái độ.

Theo thuyết này thì hành vi xã hội của cá nhân dược điều chỉnh bởi hệ thống định vị (Tâm thế, tâm thế xã hội , xu hướng cơ bản của hứng thú, hệ thống định hướng giá trị). Hệ thống định vị này được xếp theo thứ bậc từ thấp đến cao, điều chỉnh hành vi xã hội của cá nhân tương ứng với các điều kiện hoạt động ngày càng được mở rộng và ổn định như các định vị ở thứ bậc cao hơn sẽ quy định các định vị ở thứ bậc thấp hơn. Gần đây khi nghiên cứu nhân cách như một phạm trù cơ bản của tâm lý học, các nhà tâm lý học Xô viết đã đề cập tới thái độ sử dụng chủ quan của nhân cách, sự hình thành thái độ chủ quan qua hoạt động và giao tiếp. - 10 - z Ở Việt Nam cũng có các công trình nghiên cứu về thái độ.

Thái độ là khái niệm tâm lý khó xác định và gây nhiều tranh cãi, do đó cũng là khái niệm được quan tâm nghiên cứu nhiều. Các tác giả đã nghiên cứu theo nhiều quan điểm và hướng đi khác nhau nhằm : chỉ ra cấu trúc tâm lý của thái độ , mối quan hệ giữa thái độ và hành vi, những yếu tố tác động tới thái độ,tuy nhiên phần lớn lại tập trung nghiên cứu thái độ học tập của học sinh , sinh viên.Những nghiên cứu này đã xác định được một số quan hệ cơ bản về vị trí vai trò của thái độ trong hoạt động dạy và học tại các nhà trường. Đồng thời cũng đã khẳng định thái độ học tập là bộ phận cấu thành , cũng là thuộc tính cơ bản của ý thức học tập , là yếu tố qui định tính tự giác học tập và biểu hiện bằng cảm xúc và hành động tương ứng. Có thể kể tới một số đề tài nghiên cứuvề thái độ như : + Luận văn thạc sỹ của tác giả Nguyễn Thị Hoa :"Nghiên cứu thái độ đối với việc rèn luyện nghiệp vụ sư phạm của sinh viên cao đẳng mầm non Thanh Hoá." Trong luận án , ngoài việc chỉ ra thái độ của sinh viên đối với việc rèn luyện nghiệp vụ sư phạm , tác giả đã làm rõ các mối quan hệ của thái độ và các thuộc tính tâm lí khác của nhân cách như : ý thức , nhu cầu , hứng thú.

và đặc biệt là với hoạt động. + Tác giả Lê Ngọc Lan đã có nghiên cứu về :"Quan hệ giữa khả năng tự đánh giá phù hợp của học sinh với thái độ học tập và động cơ hoạt động."Trong đó tác giả nêu lên mối quan hệ chặt chẽ giữa khả năng tự đánh giá năng lực với thái độ học tập. Khả năng đánh giá đúng sẽ dẫn tới một thái độ và động cơ học tập đúng đắn. Thái độ , quan niệm của gia đình đối với việc học tập của con cũng có ảnh hưởng nhiều tới thái độ và động cơ học tập.

+ Luận văn thạc sỹ của tác gỉa Lâm Thị Sang nghiên cứu :" Thực trạng thái độ đối với việc rèn luyện nghiệp vụ sư phạm của sinh viên cao đẳng sư phạm Bạc Liêu." Bên cạnh việc chỉ ra thực trạng thái độ của sinh viên với việc rèn luyện - 11 - z nghiệp vụ sư phạm, tác giả đã tập hợp được nhiều quan hệ khác nhau về thái độ , chỉ ra được những đặc điểm , chức năng của thái độ.Ngoài ra còn có một số nghiên cứu về thái độ học tập như :Tác giả Lê Thị Bừng với đề tài :"Tự đánh giá thái độ học tập của sinh viên sư phạm trong điều kiện có phân cấp học bổng'. Luận văn thạc sỹ của tác giả Nguyễn Đức Hưởng ."Nghiên cứu thái độ học tập của sinh viên đại học an ninh nhân dân"." Nghiên cứu về tính tích cực nhận thức như là thái độ" của tác giả Nguyễn Ngọc Bảo. Ngoài ra còn có nghiên cứu :"vận dụng các chỉ báo của Frank nghiên cứu tự đánh giá thái độ học tập môn Toán của sinh viên sư phạm" của tác giả Đào Lan Hương. Về phương pháp nghiên cứu thái độ , tác giả Trần Trọng Thuỷ có nghiên cứu :" Phương pháp đo thái độ ,tinh thần trách nhiệm đối với lao động, sự thống nhất về định hướng giá trị của tập thể học sinh" Tóm lại: Đã có một số công trình nghiên cứu về thái độ ở Việt Nam, nhưng phần lớn tập trung vào nghiên cứu thái độ học tập của học sinh ,sinh viên.

Điều đáng lưu ý ở đây là chưa có nghiên cứu nào đề cập tới thái độ đối với hiện tượng sử dụng ma tuý nói chung và của trẻ em lang thang nói riêng. Vì vậy việc chọn đề tài nghiên cứu thái độ đối với việc dùng ma tuý ở trẻ lang thang là cần thiết và có ý nghĩa thực tiễn đặc biệt trong điều kiện hiện nay .2 Nghiên cứu về vấn đề trẻ lang thang. Đề tài của luận văn là nghiên cứu của trẻ lang thang trên địa bàn Hà nội đối với vấn dề sử dụng ma tuý, do đó ngoài việc tìm hiểu về lịch sử nghiên cứu thái độ, cũng cần làm rõ các nghiên cứu vấn đề trẻ lang thang và thái độ của trẻ lang thang đối với việc sử dụng ma tuý. Đã có rất nhiều nghiên cứu, khảo sát về vấn đề trẻ lang thang của các tổ chức phi chính phủ như UNICEF.

của các cơ quan làm công tác chăm sóc, bảo vệ trẻ em của các viện nghiên cứu như viện nghiên cứu Thanh niên. Như - 12 - z nghiên cứu về đặc điểm của trẻ lao động sớm tại Thành phố Hồ Chí Minh của Viện nghiên cứu Thanh niên, trong đó đã đề cập tới nguyên nhân, hoàn cảnh, kinh tế xã hội và điều kiện lao động của trẻ lang thang lao động sớm. Nghiên cứu về hành vi giao tiếp của trẻ lang thang do nhóm tác giả Viện Khoa học Giáo dục kết hợp với Uỷ ban chăm sóc – bảo vệ trẻ em Hà Nội tiến hành. Nghiên cứu này đã chỉ ra những đặc điểm trong quan hệ giao tiếp của trẻ lang thang.

Trên cơ sở đó đề ra những nội dung và biện pháp giáo dục hành vi giao tiếp có văn hoá cho trẻ lang thang. Từ nghiên cứu này tác giả Hoàng Bích Hường – chuyên viên UB bảo vệ chăm sóc trẻ em Hà Nội đã phát triển và bảo vệ thành công Luận án tiến sĩ của mình. Khảo sát về thực trang trẻ em lang thang trên địa bàn Hà Nội do Unicep tài trợ kinh phí năm 1998. Khảo sát này đã đợc tổng kết số trẻ, độ tuổi, trình độ văn hoá, quê quán, giới tính, nghề nghiệp….

của trẻ lang thang tại địa bàn Hà Nội. Nghiên cứu xã hội học về tình trạng trẻ em lang thang sử dụng ma tuý do Viện Nghiên cứu thanh niên tiến hành. Khảo sát về tình trạng trẻ em lang thang và lao động sớm trên địa bàn Quận Hai Bà Trưng do UB dân số – gia đình và trẻ em Quận Hai Bà Trưng thực hiện với sự giúp đỡ về kinh phí của tổ chức nhân đạo Quốc tế Plan International. Khảo sát này đã chỉ ra thực trạng về số trẻ em lang thang và lao động sớm trên đại bàn Quận Hai Bà Trưng ( về độ tuổi, giới tính, trình độ văn hoá, nghề nghiệp).

Tuy nhiên, các nghiên cứu này chủ yếu chỉ tập trung tìm hiểu nguyên nhân để trẻ đi lang thang , đặc điểm tâm lý của trẻ lang thang và tình trạng trẻ lang thang phải lao động sớm hoặc có nguy cơ vướng vào các TNXH chứ chưa đề cập tới thái độ của trẻ lang thang đối với vấn đề sử dụng ma tuý.TÌNH TRẠNG TRẺ LANG THANG VÀ TRẺ LANG THANG TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI CÓ SỬ DỤNG MA TUÝ .Một số vấn đề khái quát về tình hình trẻ lang thang trên địa bàn Hà Nội. Khái niệm trẻ lang thang thường được coi là những trẻ em phải kiếm tiền bằng các hoạt động thường xuyên trên đường phố như đánh giày , bán báo , nhặt rác .trẻ lang thang là hậu quả của sự phân hoá giàu nghèo và quá trình đô thị hoá nhanh chóng .Thực trạng trẻ lang thang ở nước ta ngày càng tănng với tốc độ chóng mặt .