MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Thứ nhất, sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng trên thế giới đã có từ lâu đời, đối với Việt Nam lĩnh vực này còn rất mới mẽ, chỉ mới hình thành và phát triển từ những năm đầu của thập niên 90 cho đến nay. Hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng trên thế giới đang là xu thế thời đại trong khủng hoảng tài chính thế giới và suy thoái kinh tế, cũng đưa đến nhiều cơ hội và cũng không ít thách thức trong quá trình hội nhập kinh tế toàn cầu. Thực tiễn cho thấy, sự đổ vỡ phá sản hàng loạt ngân hàng hiện đại mà tiêu điểm là nhiều ngân hàng của Mỹ trong thời gian qua là hồi chuông cảnh tĩnh không loại trừ cho các ngân hàng thương mại cổ phần (TMCP) Việt Nam.
Mặt khác, sự thành công của sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng trên thế giới trong thời gian qua và xu hướng hội nhập toàn cầu, nâng cao năng lực cạnh tranh cũng là một tất yếu khách quan thúc đẩy hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng TMCP ở Việt Nam phát triển. Thứ hai, hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng có một ý nghĩa tìm kiếm gia tăng thêm sức mạnh tài chính và quy mô mở rộng mạng lưới giao dịch, phát huy thế mạnh của từng ngân hàng vốn có, đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ và phân khúc lựa chọn thị trường. Mặt khác, hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán sẽ giúp cho ngân hàng hình thành sau tổng hợp được những ưu thế và khắc phục nhược điểm của từng ngân hàng riêng lẻ trước đó như: tăng cường đội ngũ lãnh đạo, tinh gọn bộ máy nhân sự, các phòng ban không cần thiết, giảm bớt nhiều khâu giao dịch ngoài ngân hàng. Bản chất của hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng sau giao dịch thành công, mọi giao dịch còn lại chỉ còn là những giao dịch nội bộ, giúp ngân hàng tiết giảm chi phí, hoạt động hiệu quả hơn và trở nên mạnh hơn.
Sự thiết thực cho thấy ý nghĩa chung của hoạt động này là rất kinh tế như một phép tính có giá trị cộng hưởng nhiều hơn về lợi ích đạt được. Qua kinh nghiệm của một số ngân hàng trên thế giới cho thấy, chính việc tiến hành sáp nhập, hợp nhất và mua bán là tạo ra được giá trị cổ phần của cổ đông lớn z ii hơn tổng giá trị hiện tại của các ngân hàng riêng rẽ đó, trước khi thực hiện giao dịch. Thứ ba, Việt Nam đã cam kết tham gia WTO và thực hiện mở cửa ngành tài chính ngân hàng hoàn toàn trong xu thế hội nhập toàn cầu, dòng vốn nước ngoài đầu tư về Việt Nam mà các ngân hàng TMCP trong nước rất dễ bị thâu tóm không theo ý muốn, áp lực cạnh tranh với các chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam sẽ gia tăng do các ngân hàng trong nước yếu hơn về năng lực tài chính, kinh nghiệm kinh doanh quốc tế, công nghệ ngân hàng hiện đại, đội ngũ lãnh đạo cũng như nhân viên ngân hàng cũng ít chuyên nghiệp hơn. Để tồn tại và phát triển trong môi trường này, các ngân hàng TMCP Việt Nam phải thông qua hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng để góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, nếu không muốn phá sản hoặc bị thâu tóm trong tương lai.
Yêu cầu ngân hàng phải áp dụng các chuẩn mực ngân hàng quốc tế trong bối cảnh mới, sẽ tạo nên một môi trường cạnh tranh gay gắt và xu hướng sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng là hướng đi cần thiết tất yếu để hội nhập. Thứ tư, thực trạng các ngân hàng TMCP Việt Nam đa số có quy mô nhỏ, năng lực tài chính yếu, khả năng cạnh tranh thấp. Hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán trong thời gian qua chủ yếu theo chỉ định bắt buộc chấn chỉnh, củng cố của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), ít có ngân hàng tự nguyện đến với nhau. Vì vậy, cần phải thực hiện hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán để tái cấu trúc ngân hàng mình trước khi trở thành ngân hàng đại chúng được giao dịch trên sàn chứng khoán.
Thứ năm, với vai trò quản lý nhà nước về hoạt động ngân hàng, cần phải có định hướng chiến lược sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng, nếu để các ngân hàng TMCP nhỏ, hoạt động kinh doanh yếu kém, mất khả năng thanh khoản hoạt động kéo dài sẽ tiềm ẩn rủi ro, gây nguy hại và tác động xấu đến hệ thống ngân hàng nói riêng và nền kinh tế nói chung. Với các lý do này tác giả chọn đề tài: “ Sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam ” làm luận án tiến sỹ. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài trước đây Khi đề cập đến hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng, theo tìm hiểu của tác giả thì từ trước đến nay có rất ít nghiên cứu đầy đủ các mặt hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng TMCP ở Việt Nam; có một số bài tham luận hoặc bài viết của một số nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý ngân hàng có đề cập đến từng mảng của hoạt động này nhưng chưa đi sâu vào nghiên cứu tổng thể thực trạng hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng đặc thù theo Việt Nam; có nhiều nghiên cứu về hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng trên thế giới nhưng chưa được vận dụng vào thực tiễn hệ thống ngân hàng TMCP Việt Nam, cũng như chưa có nghiên cứu nào xây dựng hoàn thiện được khung pháp lý cho hoạt động M&A ngân hàng Việt Nam. Có thể liệt kê một số công trình nghiên cứu mới đây có liên quan đến đề tài của tác giả như: - Trong Luận văn Thạc sỹ kinh tế (2012) của tác giả Nguyễn Thị Lan Hương, đề tài “ Hoạt động mua bán sáp nhập tại các ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam hiện nay” cũng mới chỉ khái quát được một số nét cơ bản của hoạt động mua bán sáp nhập ngân hàng tác động đến nền kinh tế và các ngân hàng.
- Trong Luận văn Thạc sỹ kinh tế (2012) của tác giả Nguyễn Đức Thanh, đề tài “Đánh giá hiệu quả ngân hàng thương mại Việt Nam sau sáp nhập – trường hợp ngân hàng TMCP Sài Gòn - Hà Nội”, đề cập đến sử dụng mô hình DEA1, DEA2 và cho kết quả hồi quy Tobit từ điểm hiệu quả của mô hình, kết quả rất hạn chế do cơ sở dữ liệu chưa được cung cấp đầy đủ, thiếu chính xác, dẫn đến việc đánh giá không đạt được yêu cầu mong đợi. Hạn chế, không thể lấy kết quả của một ngân hàng để đánh giá chung cho các ngân hàng thương mại Việt Nam. - Trong Đề tài nghiên cứu khoa học cấp ngành (2011) của T.S Nguyễn Thị Loan, chủ nhiệm đề tài “ Hoạt động mua bán, sáp nhập các ngân hàng thương mại Việt Nam thực trạng và giải pháp” - Mã số: KNH 2010 -03, có nêu các yếu tố và điều kiện thúc đẩy hoạt động M&A ngân hàng như: Hệ thống pháp lý, mức độ quan tâm và nhận thức về vai trò của hoạt động M&A của các đối tượng tham gia; Các điều kiện góp phần thực hiện thành công như định giá ngân hàng và nhân lực; z iv Những nhân tố thúc đẩy, cản trở tiến trình hoạt động M&A ngành ngân hàng tại Việt Nam như: Môi trường pháp lý, các chế tài liên quan đến các quy định đánh giá năng lực quản trị, điều hành, định giá trong hoạt động M&A ngân hàng, chất lượng nguồn nhân lực còn thiếu và yếu, thông tin chưa thực sự minh bạch. Đặc biệt, có được sự khảo sát các ngân hàng thương mại và chuyên gia về hoạt động M&A ngân hàng tại Việt Nam trong thời gian tới thông qua thu thập dữ liệu và xử lý dữ liệu để cho kết quả khảo sát về hoàn thiện khung pháp lý và thúc đẩy hoạt động M&A ngân hàng tại Việt Nam.
Các công trình nghiên cứu trên đã đóng góp một số phương thức tiếp cận khác nhau về hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng TMCP, tuy nhiên phạm vi nghiên cứu chỉ dừng lại ở một mức độ nhất định, chưa có xây dựng các lộ trình sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng, các phương pháp xác định giá trị tài sản trong hoạt động ngân hàng, các lợi ích từ hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng mang lại cho các chủ thể tham gia…, đang có những hạn chế nhất định cho đề xuất các giải pháp tổng thể hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng. Vì vậy, đây vẫn còn đang là lĩnh vực mới mẻ cần phải được tiếp tục nghiên cứu, đặc biệt là nghiên cứu một cách có hệ thống hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán với các ngân hàng TMCP Việt Nam hiện nay. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu của hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng với những góc nhìn khác nhau của mỗi chủ thể sẽ cho những kết quả khác biệt nhất định. Đề tài “sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam” được nghiên cứu với mục tiêu đề ra các giải pháp nhằm thúc đẩy nhanh các hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng TMCP theo định hướng tái cấu trúc hệ thống ngân hàng Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, nhằm: - Giúp các ngân hàng TMCP nhỏ có khả năng tiếp cận những công nghệ ngân hàng tiến tiến để nâng cao năng lực cạnh tranh về vốn, thị phần và chuyên môn hóa những sản phẩm dịch vụ ngân hàng thế mạnh, đồng thời hạn chế những yếu z v kém để duy trì sự tồn tại và lớn mạnh nếu không muốn tự giải thể hoặc phá sản trong tương lai.
- Giúp các ngân hàng TMCP trung bình, lớn nâng cao tầm nhìn chiến lược, có khả năng, cơ hội tăng quy mô và mở rộng hoạt động kinh doanh trong môi trường cạnh tranh khu vực, toàn cầu theo xu hướng của các ngân hàng hiện đại. - Giúp Chính phủ tái cấu trúc được hệ thống ngân hàng tinh gọn, kiểm soát được hoạt động ngân hàng theo định hướng mục tiêu phát triển kinh tế xã hội và sự ổn định của hệ thống ngân hàng để phục vụ nền kinh tế.