ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam là nước có tính đa dạng cao về tài nguyên sinh vật đặc biệt là tài nguyên động vật hoang dã. Tuy nhiên, việc khai thác và sử dụng không hợp lý đã làm cho tài nguyên sinh vật nói chung và động vật hoang dã nói riêng ở nước ta đã và đang bị suy giảm nghiêm trọng, trong khi nhu cầu về các sản phẩm từ động vật hoang dã không ngừng gia tăng. Trước thực tế đó, nhân nuôi, cứu hộ, tái thả động vật hoang dã đã trở nên quan trọng không những góp phần phát triển kinh tế xã hội mà còn có ý nghĩa to lớn trong việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là bảo tồn các nguồn gen quý, hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng. Hiện nay, hoạt động nhân nuôi, cứu hộ, tái thả động vật hoang dã xuất hiện ở nhiều trung tâm trên khắp cả nước, điển hình là Trung tâm cứu hộ, bảo tồn và phát triển sinh vật Hoàng Liên; Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã Hà Nội; Trung tâm cứu hộ bảo tồn & phát triển sinh vật, Trung tâm cứu hộ Gấu Việt Nam, Trung tâm cứu hộ và phát triển sinh vật VQG Phong Nha Kẻ Bàng, Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã Củ Chi.
Một số loài động vật hoang dã được cứu hộ và nhân nuôi phổ biến là: Tê tê, Gấu, Cầy, Rắn, một số loài thuộc bộ Linh trưởng… Trung tâm cứu hộ ĐVHD Sóc Sơn, Hà Nội cũng là một trong những địa điểm đã thực hiện nhân nuôi, cứu hộ, tái thả thành công nhiều loài động vật hoang dã như: Cầy mốc, Gấu ngựa, Gấu chó…. và Cầy vòi hương là một trong số đó. Cầy vòi hương (Paradoxurus hermaphroditus Pallas, 1777) là loài động vật hoang dã quý hiếm, có giá trị kinh tế cao. Theo quy định của Nghị định số 06/2019/NĐ-CP ngày 22/01/2019 của chính phủ, ban hành danh mục động vật rừng, thực vật rừng quý hiếm và chế độ quản lí bảo vệ.
Cầy vòi hương thuộc nhóm loài các động vật hoang dã ưu tiên được bảo vệ ở Việt Nam (Nhóm IIB) [3]. Ngoài ý nghĩa là một mắt xích quan trọng trong cân bằng hệ sinh thái tự nhiên, Cầy vòi hương còn là loài vật có giá trị cao về thực phẩm và kinh tế. Vì vậy, chúng bị khai thác quá mức trong tự nhiên đó cũng chính là lí do số lượng 1 loài đang sụt giảm nghiêm trọng. Trong bối cảnh đó, việc bảo tồn và phát triển quần thể Cầy vòi hương cả trong môi trường tự nhiên và môi trường nhân tạo là rất cần thiết.
Hiện chỉ có một nơi gọi là trung tâm cứu hộ động vật hoang dã tổng hợp, đó là Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã và kĩ thuật bảo vệ rừng đóng tại xã Tiên Dược, huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội. Đây là trung tâm cứu hộ của Hà Nội nhưng lại có chức năng cứu hộ động vật hoang dã trên cả nước. Trung tâm cũng là một trong nhữung đơn vị thực hiện chức năng cứu hộ, bảo tồn, nhân nuôi sinh sản, tổ chức nghiên cứu khoa học, tham quan, quan hệ quốc tế. Từ những lí do trên, thực hiện đề tài “Nghiên cứu quy trình cứu hộ, nhân nuôi và tái thả loài Cầy vòi hương (Paradoxurus hermaphroditus Pallas, 1777) tại Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã Sóc Sơn”.
Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần phục vụ cho công tác nhân nuôi, cứu hộ và bảo tồn loài ở Việt Nam và đề xuất một số giải pháp nhân nuôi, cứu hộ và tái thả, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế, xã hội. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm sử dụng trong cứu hô, nhân nuôi và tái thả động vật hoang dã 1. Cứu hộ động vật hoang dã là gì? Cứu hộ là hành động can thiệp của con người lên cá thể động vật nhằm phục hồi các chức năng sống của nó đảm bảo đáp ứng điều kiện tái thả về sinh cảnh sống, bao gồm các hoạt động: phân loại động vật khi tiếp nhận; cứu chữa; chăm sóc thú y; nuôi dưỡng; phục hồi tập tính sinh học.
Nhân nuôi động vật hoang dã là gì? Nhân nuôi động vật hoang dã là hình thức nuôi dưỡng và chăm sóc động vật ngoài khu phân bố tự nhiên của chúng nhằm: các mục đích sản xuất, phục vụ nghiên cứu khoa học, thăm quan, du lịch, thẩm mỹ, bảo tồn các loài nguy cấp, quý hiếm và phục vụ các nhu cầu khác của con người. Tái thả động vật hoang dã là gì? Tái thả động vật hoang dã là việc đưa trở chúng lại nơi sinh sống tự nhiên của các loài động vật được chăm sóc, chữa trị từ các trung tâm cứu hộ, vườn thú, trại nuôi hay động vật thu giữ từ hoạt động săn bắt, buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp; là hình thức luân chuyển động vật từ một nơi sống này đến một nơi khác nhằm mục đích bảo tồn các cá thể động vật đó hoặc là hoạt động đưa trở lại các cá thể động vật về nơi phân bố trước kia của chúng mà vì một lý do nào đó mà loài này đã bị tiêu diệt hoặc biến mất khỏi khu vực. Tình hình cứu hộ, nhân nuôi và tái thả một số loài động vật 1. Trên thế giới Động vật hoang dã trên thế giới hiện nay đang đối mặt với nhiều mối đe dọa khác nhau, trong đó chủ yếu là gây ra bởi con người bằng cả hình thức trực tiếp và gián tiếp [18].
Một trong các mối đe dọa nghiêm trọng ảnh hưởng đến sự tồn tại của các loài động vật là mất sinh cảnh và chia cắt sinh cảnh. Ngoài ra, kích thước quần thể của các loài động vật hoang dã trong tự nhiên cũng đang bị suy giảm đáng kể dưới áp lực của hoạt động săn bắt ở một số quốc gia, làm cho 3 nhiều loài động vật đang bên bờ tuyệt chủng. Hậu quả của các hoạt động trên làm cho sinh cảnh của các loài động vật bị thu hẹp, chia cắt và dẫn tới nhiều các thể động vật bị thương, bệnh tật, chết do tai nạn, dính bẫy, ô nhiễm [18]. Với lý do trên, quá trình phục hồi chức năng, chữa trị và chăm sóc các cá thể động vật hoang dã bị thương hoặc bệnh tật là vô cùng cần thiết để có thể tái thả chúng vào tự nhiên.
Đây là quá trình tiền đề để có thể phục hồi kỹ năng cần thiết giúp cho con vật hoạt động bình thường và tự tồn tại [15, 18]. Nhân nuôi động vật hoang dã không những mang lại hiệu quả kinh tế cao mà nó còn là giải pháp quan trọng nhằm bảo tồn và cứu nguy các nguồn gen đang có nguy cơ bị tuyệt chủng. Theo Conway (1998), hiện nay tại các Vườn động vật trên thế giới đang nuôi khoảng 500.000 động vật có xương sống ở cạn, đại diện cho 3000 loài chim, thú, bò sát, ếch nhái. Mục đích của phần lớn các Vườn động vật hiện nay là gây nuôi các quần thể động vật quý hiếm, đang có nguy cơ bị tuyệt chủng, phục vụ tham quan giải trí và bảo tồn đa dạng sinh học.
Việc nghiên cứu trong các Vườn động vật cũng đang được chú trọng. Các nhà khoa học đang cố gắng tìm giải pháp tối ưu để nhân giống, phát triển số lượng. Tuy nhiên về kỹ thuật nhân nuôi, đặc điểm sinh thái và tập tính cũng như việc thả chúng về môi trường tự nhiên có nhiều vấn đề đặt ra cho công tác nhân nuôi cần phải giải quyết [18]. Trung Quốc, ấn Độ và Thái Lan là những quốc gia có nghề nhân nuôi động vật hoang dã rất phát triển.
Tuy nhiên tài liệu nước ngoài về kỹ thuật chăn nuôi rất ít. Một số công trình ngoài nước có thể kể đến: - Từ Phổ Hữu (Quảng Đông - Trung Quốc, 2001), Kỹ thuật nuôi rắn độc, trình bày đặc điểm hình thái, sinh học, kỹ thuật chăn nuôi (chuồng trại, thức ăn, chăm sóc, bệnh tật và cách phòng tránh…) cho 10 loài rắn độc kinh tế [13]. - Vương Kiến Bình (Hà Nam - Trung Quốc, 2002), trong Sổ tay nuôi hiệu quả cao các loài rắn, trình bày những yêu cầu kỹ thuật nuôi rắn đạt hiệu quả kinh tế cao [13]. Ở Việt Nam Việt Nam là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao trên thế giới với rất nhiều loài động thực vật đặc hữu, quý hiếm.
Tuy nhiên, đa dạng sinh học nói chung và động vật hoang dã nói riêng ở Việt Nam đã và đang bị suy thoái do các hoạt động của con người như khai thác không bền vững, làm mất và chia cắt sinh cảnh, buôn bán động vật hoang dã, loài ngoại lai xâm hại, ô nhiễm, biến đổi khí hậu… [18]. Đứng trước tình hình như vậy, nhu cầu về cứu hộ, nhân nuôi và tái thả các loài động vật hoang dã về với tự nhiên ở Việt Nam là rất lớn. Ở nước ta, nghề chăn nuôi động vật hoang dã đã có từ rất lâu và hiện đang ngày càng trở thành một nghề kinh doanh có thu nhập và hiệu quả kinh tế cao như: Nuôi Hươu sao, Gấu, các loài Khỉ, Nhím, Don, các loài Cầy, Trăn, Rắn độc, Ba ba, Cá sấu, chim cá cảnh…Tuy nhiên, cho đến nay hoạt động chăn nuôi động vật hoang dã ở Việt Nam vẫn chỉ phát triển ở quy mô nhỏ và chưa trở thành phong trào rộng rãi. Mục tiêu chủ yếu là chăn nuôi phát triển kinh tế hộ hoặc trang trại, các cơ sở cứu hộ, nhân nuôi phục hồi và tái thả còn rất hạn chế.
Hơn nữa, các cơ sở cứu hộ, nhân nuôi động vật chủ yếu là từ phát, chưa có qui trình chuẩn về cứu hộ, nhân nuôi và tái thả động vật hoang dã ở Việt Nam [13]. Các cơ sở chăn nuôi động vật hoang dã quy mô tập trung, với nhiều loài có thể kể đến là: Vườn thú Hà Nội, Thảo cầm viên Sài Gòn, VQG Cúc Phương, Đảo Rều (Quảng Ninh), Hòn Tre (Nha Trang), Trung tâm giống Thụy Phương (Hà Nội), Trung tâm cứu hộ Động vật hoang dã (Hà Nội).