Nghiên cứu quy trình nhân nuôi cứu hộ và tái thả loài cầy vòi hương paradoxurus hermaphroditus pallas 1777 tại trung tâm cứu hộ động vật hoang dã sóc sơn hà nội

Bài viết này tập trung vào nghiên cứu quy trình nhân nuôi và tái thả Cầy vòi hương tại Trung tâm Cứu hộ Động vật… 75 trang · Trường Đại Học Lâm Nghiệp · 2021.

• Tác giả: Đặng Quang Minh
• Người hướng dẫn: ThS. Tạ Tuyết Nga
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Quy Trình Nhân Nuôi và Tái Thả Cầy Vòi Hương Tại Trung Tâm Cứu Hộ Động Vật Hoang Dã Sóc Sơn
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỤC LỤC
• MỤC LỤC
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số khái niệm sử dụng trong cứu hô, nhân nuôi và tái thả động vật hoang dã
• 1.1.1. Cứu hộ động vật hoang dã là gì?
• 1.1.2. Nhân nuôi động vật hoang dã là gì?
• 1.1.3. Tái thả động vật hoang dã là gì?
• 1.2. Tình hình cứu hộ, nhân nuôi và tái thả một số loài động vật
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Ở Việt Nam
• 1.3. Một số đặc điểm, phân bố và tình trạng loài Cầy vòi hương
• 1.3.1. Một số đặc điểm hình thái
• 1.3.2. Một số đặc điểm sinh thái, tập tính
• 1.3.3. Một số đặc điểm phân bố và tình trạng bảo tồn
• 1.3.4. Một số nghiên cứu về loài Cầy vòi hương
• 1.3.4.1. Trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Kế thừa tài liệu
• 2.3.2. Phương pháp phỏng vấn
• 2.3.3. Phương pháp quan sát
• 2.3.4. Cứu hộ động vật sau khi tiếp nhận
• 2.3.5. Xác định thức ăn và khẩu phần ăn loài Cầy vòi hương
• 2.3.6. Theo dõi khả năng sinh trưởng của loài Cầy vòi hương
• 2.3.7. Phương pháp xác định một số bệnh thường gặp và cách chữa trị. Phương pháp xác định kỹ thuật bắt – thả Cầy vòi hương
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Lịch sử hình thành trung tâm cứu hộ Sóc Sơn
• 3.2. Quá trình xây dựng và phát triển của Trung tâm
• 3.3. Đánh giá chung
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm kỹ thuật cứu hộ Cầy vòi hương
• 4.2. Đặc điểm kỹ thuật nhân nuôi loài Cầy vòi hương
• 4.3. Đặc điểm kỹ thuật chuồng nuôi Cầy vòi hương
• 4.3.1. Chuồng nuôi Cầy vòi hương
• 4.3.2. Một số kỹ thuật phụ trợ khi xây dựng chuồng nuôi Cầy vòi hương
• 4.4. Đặc điểm thức ăn, loại thức ăn và mức độ ưa thích của Cầy vòi hương
• 4.4.1. Thành phần thức ăn của Cầy vòi hương
• 4.4.2. Khẩu phần ăn và tỉ lệ thức ăn hằng ngày của Cầy vòi hương
• 4.5. Đặc điểm kỹ thuật chọn giống và nhân nuôi sinh sản
• 4.5.1. Kỹ thuật chọn giống
• 4.5.2. Kỹ thuật ghép đôi sinh sản ở Cầy vòi hương
• 4.6. Đặc điểm bệnh thường gặp ở Cầy vòi hương trong điều kiện nuôi nhốt
• 4.7. Đặc điểm kỹ thuật bắt, thả Cầy vòi hương
• 4.7.1. Kỹ thuật bắt Cầy vòi hương
• 4.7.2. Kỹ thuật thả Cầy vòi hương
• 4.8. Quy trình cứu hộ, nhân nuôi và tái thả Cầy vòi hương
• 4.8.1. Quy định chung
• 4.8.2. Đối tượng và phạm vi áp dụng
• 4.8.3. Quy trình cứu hộ Cầy vòi hương tại Trung tâm Cứu hộ ĐVHD Hà Nội
• 4.8.4. Quy trình nhân nuôi Cầy vòi hương tại Trung tâm Cứu hộ ĐVHD Hà Nội
• 4.8.4.1. Chuồng nuôi Cầy vòi hương
• 4.8.4.2. Chăm sóc và dinh dưỡng
• 4.8.5. Quy trình tái thả Cầy vòi hương tại Trung tâm Cứu hộ ĐVHD Hà Nội
• 4.8.5.1. Yêu cầu về tái thả
• 4.8.5.2. Trình tự tái thả
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Về Quy Trình Nhân Nuôi Cầy Vòi Hương

Bài viết này tập trung vào nghiên cứu quy trình nhân nuôi và tái thả Cầy vòi hương tại Trung tâm Cứu hộ Động vật Hoang dã Sóc Sơn. Việt Nam là quốc gia có đa dạng sinh học cao, nhưng động vật hoang dã đang bị suy giảm nghiêm trọng do khai thác quá mức. Việc bảo tồn Cầy vòi hương là rất quan trọng, cả trong tự nhiên và môi trường nhân tạo. Nghiên cứu này nhằm góp phần vào công tác nhân nuôi, cứu hộ và bảo tồn loài tại Việt Nam. Đề xuất các giải pháp, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế, xã hội.

1.1. Khái Niệm Cứu Hộ Nhân Nuôi Và Tái Thả Động Vật Hoang Dã

Cứu hộ động vật hoang dã là hành động can thiệp phục hồi chức năng sống, đảm bảo điều kiện tái thả. Nhân nuôi động vật hoang dã là nuôi dưỡng, chăm sóc ngoài khu phân bố tự nhiên, phục vụ nhiều mục đích. Tái thả động vật hoang dã là đưa chúng trở lại nơi sinh sống tự nhiên. Quá trình này nhằm bảo tồn, luân chuyển hoặc trả lại nơi phân bố trước kia.

1.2. Tình Hình Cứu Hộ Nhân Nuôi và Tái Thả Động Vật Trên Thế Giới

Trên thế giới, động vật hoang dã đối mặt với nhiều mối đe dọa, chủ yếu do con người. Mất sinh cảnh, chia cắt sinh cảnh và săn bắt quá mức làm suy giảm quần thể. Phục hồi chức năng và chăm sóc cá thể bị thương là rất cần thiết để tái thả. Nhân nuôi mang lại hiệu quả kinh tế và là giải pháp bảo tồn nguồn gen nguy cấp. Conway (1998) ước tính vườn động vật trên thế giới nuôi khoảng 500.000 động vật có xương sống đại diện cho 3000 loài.

1.3. Tình Hình Cứu Hộ Nhân Nuôi Và Tái Thả Cầy Vòi Hương Ở Việt Nam

Ở Việt Nam, đa dạng sinh học và động vật hoang dã đang bị suy thoái do các hoạt động của con người. Nhu cầu cứu hộ, nhân nuôi và tái thả là rất lớn. Nghề chăn nuôi động vật hoang dã đã có từ lâu, đang trở thành một nghề kinh doanh có thu nhập cao. Các cơ sở cứu hộ, nhân nuôi chủ yếu là tự phát, chưa có quy trình chuẩn.

II. Vấn Đề Bảo Tồn Thách Thức Của Cầy Vòi Hương Tại Việt Nam

Cầy vòi hương (Paradoxurus hermaphroditus) là loài động vật hoang dã quý hiếm, có giá trị kinh tế cao. Theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP, Cầy vòi hương thuộc nhóm các loài động vật hoang dã ưu tiên được bảo vệ ở Việt Nam. Tuy nhiên, chúng bị khai thác quá mức, dẫn đến số lượng sụt giảm nghiêm trọng. Vì vậy, việc bảo tồn và phát triển quần thể là rất cần thiết. Cần quy trình cứu hộ, nhân nuôi và tái thả hiệu quả.

2.1. Đặc Điểm Hình Thái Và Sinh Học Của Cầy Vòi Hương

Cầy vòi hương có chiều dài thân khoảng 480-700 mm, đuôi dài 400-660 mm, trọng lượng 3-5 kg. Lông màu xám hoặc hung mốc, có vệt đen trên lưng và đốm đen hai bên thân. Mặt có vệt đen quanh mắt và mõm. Vuốt sắc giúp leo trèo dễ dàng. Tên khoa học Paradoxurus hermaphroditus là do cả hai giới đều có tuyến xạ dưới đuôi giống tinh hoàn.

2.2. Phân Bố và Tình Trạng Bảo Tồn Của Cầy Vòi Hương Trên Thế Giới

Cầy vòi hương phân bố rộng rãi ở Nam và Đông Nam Á. Sự phân bố của loài được ghi nhận ở Trung Quốc bị hạn chế, có ghi nhận sự phân bố của loài từ đảo Hải Nam đến Nam Quảng Đông nhưng nguồn gốc có thể là động vật buôn bán; ghi nhận Cầy vòi hương ở Tây Nam Quảng Tây, phần lớn các tỉnh Vân Nam và Tây Nam Tứ Xuyên. Có phân bố trên các đảo nhỏ Bawean (Indonesia), Côn Sơn (Việt Nam), Koh Samui (Thái Lan), Koh Yao (Thái Lan), và Telebon (Thái Lan).

2.3. Thức Ăn và Môi Trường Sống Ưa Thích Của Cầy Vòi Hương

Cầy vòi hương thường sống ở rừng nguyên sinh, rừng cây gỗ, rừng ngập nước ven biển và rừng tràm. Thức ăn chủ yếu là quả (sung, vả, dứa, đa, dẻ) và côn trùng. Chúng sinh sản quanh năm, chủ yếu vào các tháng 10, 11 và 12, mỗi lứa 2-4 con. Cầy con sinh trưởng nhanh.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Quy Trình Nhân Nuôi Cầy Vòi Hương

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kế thừa tài liệu, phỏng vấn, quan sát. Xác định thức ăn và khẩu phần ăn, theo dõi khả năng sinh trưởng. Xác định bệnh thường gặp và cách chữa trị. Phương pháp xác định kỹ thuật bắt – thả Cầy vòi hương. Đề tài "Nghiên cứu quy trình cứu hộ, nhân nuôi và tái thả loài Cầy vòi hương (Paradoxurus hermaphroditus Pallas, 1777) tại Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã Sóc Sơn". Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần phục vụ cho công tác nhân nuôi, cứu hộ và bảo tồn loài.

3.1. Phương Pháp Quan Sát và Thu Thập Dữ Liệu Thực Địa

Phương pháp quan sát được sử dụng để theo dõi hành vi, tập tính, sinh trưởng và phát triển của Cầy vòi hương trong quá trình nhân nuôi. Dữ liệu thu thập bao gồm: thức ăn, khẩu phần ăn, khả năng sinh sản, bệnh tật, kỹ thuật bắt và thả. Mục tiêu là ghi nhận các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của quy trình.

3.2. Xác Định Thức Ăn và Khẩu Phần Ăn Phù Hợp Cho Cầy Vòi Hương

Nghiên cứu xác định các loại thức ăn phù hợp và khẩu phần ăn hàng ngày cho Cầy vòi hương trong điều kiện nuôi nhốt. Mục tiêu là đảm bảo dinh dưỡng đầy đủ để chúng sinh trưởng và phát triển khỏe mạnh. Các loại thức ăn được ghi chép và đánh giá mức độ ưa thích.

3.3. Theo Dõi Khả Năng Sinh Trưởng Và Phát Triển Của Cầy Vòi Hương

Khả năng sinh trưởng của Cầy vòi hương được theo dõi định kỳ bằng cách cân đo, ghi lại các chỉ số về chiều dài thân, chiều dài đuôi và vòng ngực. Mục tiêu là đánh giá tốc độ tăng trưởng và phát triển của chúng trong quá trình nhân nuôi, từ đó điều chỉnh chế độ dinh dưỡng và chăm sóc phù hợp.

IV. Kỹ Thuật Nhân Nuôi Chuồng Trại và Chăm Sóc Cầy Vòi Hương

Kỹ thuật nhân nuôi Cầy vòi hương bao gồm xây dựng chuồng trại phù hợp, cung cấp thức ăn đầy đủ và chăm sóc sức khỏe định kỳ. Chuồng nuôi cần đảm bảo vệ sinh, thông thoáng và có không gian vận động. Thức ăn cần đa dạng, cung cấp đầy đủ dinh dưỡng. Chăm sóc sức khỏe bao gồm phòng bệnh, điều trị bệnh và theo dõi sức khỏe định kỳ. Mục tiêu là tạo môi trường sống tốt nhất cho Cầy vòi hương phát triển.

4.1. Đặc Điểm Kỹ Thuật Chuồng Nuôi Cầy Vòi Hương Tại Trung Tâm

Chuồng nuôi Cầy vòi hương tại Trung tâm cứu hộ ĐVHD Sóc Sơn được thiết kế đảm bảo các yêu cầu về diện tích, ánh sáng, thông gió và vệ sinh. Chuồng có khu vực ngủ, khu vực ăn uống và khu vực vận động. Vật liệu xây dựng chuồng phải an toàn, không gây hại cho Cầy vòi hương. Cần có hệ thống thoát nước tốt để đảm bảo vệ sinh.

4.2. Thành Phần Thức Ăn Và Chế Độ Dinh Dưỡng Cho Cầy Vòi Hương

Thức ăn cho Cầy vòi hương cần đa dạng, bao gồm trái cây, rau xanh, thịt và côn trùng. Chế độ dinh dưỡng cần cân đối, đảm bảo cung cấp đủ protein, vitamin và khoáng chất. Khẩu phần ăn cần điều chỉnh theo độ tuổi, trọng lượng và tình trạng sức khỏe của Cầy vòi hương. Cần cung cấp nước sạch thường xuyên.

4.3. Kỹ Thuật Chọn Giống Và Ghép Đôi Sinh Sản Cầy Vòi Hương

Kỹ thuật chọn giống Cầy vòi hương cần dựa trên các tiêu chí về sức khỏe, ngoại hình và khả năng sinh sản. Ghép đôi sinh sản cần thực hiện khi Cầy vòi hương đạt độ tuổi sinh sản và có biểu hiện động dục. Cần theo dõi quá trình giao phối và chăm sóc đặc biệt cho con cái mang thai.

V. Ứng Dụng Thực Tế Quy Trình Tái Thả Cầy Vòi Hương Hiệu Quả

Quy trình tái thả Cầy vòi hương bao gồm chọn địa điểm tái thả phù hợp, chuẩn bị Cầy vòi hương trước khi thả và theo dõi sau khi thả. Địa điểm tái thả cần có môi trường sống tương tự môi trường sống tự nhiên của chúng, có nguồn thức ăn dồi dào và ít nguy cơ bị săn bắt. Cần chuẩn bị kỹ năng sống cho Cầy vòi hương trước khi thả và theo dõi sự thích nghi của chúng sau khi thả. Tỷ lệ sống sót sau tái thả là một chỉ số quan trọng để đánh giá hiệu quả của quy trình.

5.1. Yêu Cầu Về Địa Điểm Tái Thả Cầy Vòi Hương

Địa điểm tái thả Cầy vòi hương cần đáp ứng các yêu cầu sau: có môi trường sống phù hợp (rừng nguyên sinh hoặc rừng thứ sinh), có nguồn thức ăn dồi dào, ít nguy cơ bị săn bắt, không có dịch bệnh và được sự đồng ý của chính quyền địa phương.

5.2. Trình Tự Tái Thả Cầy Vòi Hương Tại Trung Tâm Cứu Hộ

Trình tự tái thả Cầy vòi hương tại Trung tâm cứu hộ bao gồm các bước: chọn cá thể đủ điều kiện tái thả (khỏe mạnh, có kỹ năng sống), chuẩn bị chuồng vận chuyển, vận chuyển đến địa điểm tái thả, thả vào môi trường tự nhiên và theo dõi sau khi thả.

5.3. Giám Sát Và Đánh Giá Khả Năng Thích Nghi Của Cầy Vòi Hương Sau Tái Thả

Sau khi tái thả, cần giám sát và đánh giá khả năng thích nghi của Cầy vòi hương bằng cách theo dõi dấu vết, phỏng vấn người dân địa phương và sử dụng các thiết bị theo dõi (nếu có). Mục tiêu là đánh giá tỷ lệ sống sót, khả năng tìm kiếm thức ăn và hòa nhập vào quần thể Cầy vòi hương tự nhiên.

VI. Kết Luận và Khuyến Nghị Về Bảo Tồn Cầy Vòi Hương

Nghiên cứu này đã đánh giá quy trình nhân nuôi và tái thả Cầy vòi hương tại Trung tâm Cứu hộ Động vật Hoang dã Sóc Sơn. Kết quả cho thấy quy trình hiện tại có nhiều ưu điểm nhưng vẫn còn một số hạn chế cần khắc phục. Cần tăng cường nghiên cứu về sinh học và tập tính của Cầy vòi hương. Nâng cao hiệu quả của quy trình nhân nuôi và tái thả. Tăng cường công tác bảo tồn và nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của Cầy vòi hương.

6.1. Tồn Tại và Hạn Chế Trong Quy Trình Nhân Nuôi Hiện Tại

Quy trình nhân nuôi Cầy vòi hương hiện tại còn tồn tại một số hạn chế, như: thiếu không gian vận động cho Cầy vòi hương, chế độ dinh dưỡng chưa hoàn toàn phù hợp, kỹ thuật ghép đôi sinh sản chưa hiệu quả và tỷ lệ sống sót sau tái thả còn thấp.

6.2. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Cứu Hộ Và Tái Thả Cầy Vòi Hương

Để nâng cao hiệu quả cứu hộ và tái thả Cầy vòi hương, cần thực hiện các giải pháp sau: cải thiện chuồng trại, điều chỉnh chế độ dinh dưỡng, áp dụng kỹ thuật ghép đôi sinh sản tiên tiến, tăng cường theo dõi sau tái thả và phối hợp với các tổ chức bảo tồn.

6.3. Đề Xuất Chính Sách Và Chương Trình Bảo Tồn Cầy Vòi Hương

Cần xây dựng và thực hiện các chính sách và chương trình bảo tồn Cầy vòi hương hiệu quả, như: tăng cường kiểm soát săn bắt, buôn bán trái phép, bảo vệ môi trường sống tự nhiên của chúng, nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của Cầy vòi hương và hỗ trợ các hoạt động nhân nuôi và tái thả.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam sở hữu mức độ đa dạng sinh học cao, đặc biệt là nguồn tài nguyên động vật hoang dã. Tuy nhiên, tình trạng khai thác quá mức, săn bắt trái phép, mất sinh cảnh và suy thoái môi trường tự nhiên đã khiến số lượng nhiều loài động vật suy giảm nghiêm trọng. Trong bối cảnh đó, công tác tiếp nhận, cứu hộ, nhân nuôi phục hồi và tái thả động vật hoang dã về môi trường tự nhiên đóng vai trò thiết yếu nhằm bảo tồn nguồn gen, duy trì cân bằng hệ sinh thái và phục vụ phát triển bền vững.

Loài Cầy vòi hương (Paradoxurus hermaphroditus Pallas, 1777), thuộc họ Cầy (Viverridae), bộ Thú ăn thịt (Carnivora), là loài động vật hoang dã quý hiếm có giá trị kinh tế và sinh thái cao. Theo Nghị định số 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ, Cầy vòi hương được xếp vào Nhóm IIB – danh mục thực vật rừng, động vật rừng chưa bị đe dọa tuyệt chủng nhưng có nguy cơ bị đe dọa nếu không được quản lý chặt chẽ. Ngoài ra, loài này thuộc Phụ lục III của Công ước CITES (2019) và ở mức Ít quan tâm (LC) trong Sách Đỏ IUCN (2016). Do áp lực săn bắt lấy thịt, xạ hương và phục vụ sản xuất cà phê chồn thương mại, quần thể Cầy vòi hương ngoài tự nhiên đang chịu tác động tiêu cực lớn.

Khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu quy trình nhân nuôi, cứu hộ và tái thả loài Cầy vòi hương (Paradoxurus hermaphroditus Pallas, 1777) tại Trung tâm Cứu hộ Động vật hoang dã Sóc Sơn – Hà Nội" do sinh viên Đặng Quang Minh thực hiện (ngành Quản lý Tài nguyên rừng, Trường Đại học Lâm nghiệp) nhằm giải quyết yêu cầu chuẩn hóa quy trình chăm sóc, bảo tồn loài thú này tại các cơ sở cứu hộ chuyên trách.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài:

1. Mục tiêu chung: Góp phần hoàn thiện kỹ thuật cứu hộ, nhân nuôi và tái thả loài Cầy vòi hương; nâng cao hiệu quả công tác cứu hộ, quản lý và tái thả động vật hoang dã tại Việt Nam.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Xác định đặc điểm kỹ thuật cứu hộ, nhân nuôi và tái thả loài Cầy vòi hương tại Trung tâm Cứu hộ Động vật hoang dã Sóc Sơn, Hà Nội.
   • Đánh giá và hệ thống hóa 03 hướng dẫn kỹ thuật gồm: cứu hộ tiếp nhận, nhân nuôi chăm sóc và tái thả Cầy vòi hương về môi trường tự nhiên.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Quần thể cá thể Cầy vòi hương (Paradoxurus hermaphroditus) đang được tiếp nhận, chăm sóc, cứu hộ và nhân nuôi sinh sản tại Trung tâm.
• Phạm vi không gian: Trung tâm Cứu hộ Động vật hoang dã Hà Nội (xã Tiên Dược, huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội).
• Phạm vi thời gian: Khóa học 2017 – 2021.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng trên hệ thống khái niệm chuyên ngành bảo tồn động vật hoang dã và các quy định pháp luật hiện hành:

• Khái niệm cốt lõi:
  • Cứu hộ động vật hoang dã: Hành động can thiệp của con người nhằm phục hồi các chức năng sống của cá thể động vật, đảm bảo đáp ứng điều kiện tái thả về sinh cảnh tự nhiên (tiếp nhận, phân loại, cấp cứu thú y, chăm sóc và phục hồi tập tính).
  • Nhân nuôi động vật hoang dã: Hình thức nuôi dưỡng, chăm sóc động vật ngoài khu phân bố tự nhiên nhằm mục đích bảo tồn loài quý hiếm, phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường hoặc sản xuất hợp pháp.
  • Tái thả động vật hoang dã: Việc đưa cá thể động vật sau khi cứu chữa, phục hồi trở lại sinh cảnh tự nhiên phù hợp với vùng phân bố lịch sử của loài.
• Cơ sở pháp lý: Chỉ thị số 359/CT-TTg (1996) của Thủ tướng Chính phủ; Nghị định số 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ; Công ước CITES (2019); Hướng dẫn của IUCN (1998) về xử lý động vật hoang dã bị tịch thu.

Phương pháp thu thập và xử lý số liệu thực tế:

• Phương pháp kế thừa tài liệu: Thu thập dữ liệu thứ cấp về điều kiện tự nhiên, lịch sử phát triển của Trung tâm Cứu hộ Sóc Sơn, hồ sơ lưu trữ về 70 cá thể Cầy vòi hương đã từng được tiếp nhận và kết quả nghiên cứu sinh học của các tác giả trước đó.
• Phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc: Thực hiện 10 phiếu phỏng vấn trực tiếp đối với cán bộ quản lý và kỹ thuật viên chăm sóc động vật tại Trung tâm để ghi nhận quy trình vận hành, kinh nghiệm chăm sóc, chế độ thức ăn, phác đồ điều trị bệnh và kỹ thuật thao tác bắt – thả.
• Phương pháp quan sát và theo dõi trực tiếp:
  • Khảo sát cấu trúc, kích thước và điều kiện vi khí hậu chuồng nuôi.
  • Thí nghiệm xác định thành phần thức ăn, mức độ ưa thích và định lượng khối lượng thức ăn tiêu thụ hàng ngày (tính theo công thức: Khẩu phần ăn = Tổng khối lượng thức ăn cung cấp – Khối lượng thức ăn dư thừa sau 24h).
  • Theo dõi sinh trưởng trên 10 cá thể Cầy vòi hương trưởng thành qua cân trọng lượng định kỳ hàng tháng.
  • Ghi chép triệu chứng lâm sàng của các nhóm bệnh nội – ngoại khoa và quy trình kỹ thuật bắt, nhốt, vận chuyển, tái thả.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương này tổng hợp cơ sở lý luận về cứu hộ, nhân nuôi và tái thả động vật hoang dã trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả trình bày chi tiết đặc điểm sinh học của Cầy vòi hương (Paradoxurus hermaphroditus): thân dài 480 – 700 mm, đuôi dài 400 – 660 mm, khối lượng cá thể trưởng thành đạt 3 – 5 kg; mặt có vệt đen quanh mắt tạo hình mặt nạ, ba dải đen chạy dọc sống lưng, tuyến xạ phát triển ở cả hai giới nằm phía dưới gốc đuôi. Về sinh thái, loài có tập tính sống đơn độc, leo trèo giỏi, hoạt động và kiếm ăn chủ yếu vào ban đêm (từ chập tối đến nửa đêm). Thức ăn tự nhiên gồm quả rừng chín, côn trùng, bò sát và thú nhỏ; loài có vai trò sinh thái quan trọng trong việc phát tán hạt giống cây rừng (khoảng cách phát tán trung bình ước tính đạt 216 m theo Nakashima & Sukor, 2010).

Chương tổng quan cũng phân tích thực trạng bảo tồn: Cầy vòi hương phân bố khắp Nam Á và Đông Nam Á. Tại Việt Nam, loài phân bố rộng từ Bắc vào Nam, tập trung từ Ninh Thuận đến Long An. Mặc dù được xếp nhóm IIB trong Nghị định 06/2019/NĐ-CP, việc nhân nuôi trước đây chủ yếu tự phát theo quy mô thương mại (sản xuất cà phê chồn hoặc lấy thịt), còn tài liệu chuẩn hóa quy trình kỹ thuật phục vụ cứu hộ và tái thả bảo tồn vẫn còn thiếu hụt.

Chương II: Mục tiêu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác định cụ thể 2 mục tiêu nghiên cứu và 2 nội dung chính: (1) Nghiên cứu đặc điểm kỹ thuật cứu hộ, nhân nuôi, tái thả; (2) Xây dựng và hoàn thiện 03 quy trình kỹ thuật tương ứng. Chương này mô tả chi tiết biểu mẫu điều tra, phương pháp phỏng vấn 10 chuyên gia/nhân viên, bảng ghi chép khẩu phần thức ăn, bảng theo dõi cân nặng định kỳ trên 10 cá thể và phương pháp tổng hợp phác đồ điều trị bệnh.

Chương III: Đặc điểm cơ bản khu vực nghiên cứu

Trình bày lịch sử hình thành và cơ cấu tổ chức của Trung tâm Cứu hộ Động vật hoang dã Hà Nội (huyện Sóc Sơn). Trung tâm được thành lập ban đầu theo Quyết định số 2031/QĐ-UB ngày 13/6/1996 của UBND TP. Hà Nội, sau đó tổ chức lại theo Quyết định số 4018/QĐ-UBND ngày 28/6/2013, trực thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hà Nội. Trải qua 3 giai đoạn phát triển, Trung tâm hiện có 24 cán bộ công nhân viên (9 viên chức, 6 hợp đồng theo Nghị định 68, 9 hợp đồng thời vụ), quản lý diện tích xây dựng nhà nghiệp vụ 888 m² và hệ thống chuồng nuôi 1.876 m². Trung tâm tiếp nhận cứu hộ trung bình trên 1.000 cá thể động vật/năm, đã cứu hộ thành công khoảng 70 cá thể Cầy vòi hương và cho sinh sản thành công nhiều loài động vật nguy cấp (như Hổ, Vượn đen má trắng, Khỉ đuôi dài).

Chương IV: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương IV tập trung phân tích các số liệu thực nghiệm và kết quả điều tra kỹ thuật chuyên môn:

• Kỹ thuật cứu hộ tiếp nhận: Quy trình tiếp nhận gồm 2 giai đoạn (chuẩn bị dụng cụ/nhân lực và thực hiện cứu hộ). 100% cán bộ được phỏng vấn xác nhận việc tuân thủ 3 bước nghiêm ngặt: trước tiếp nhận (khử trùng chuồng cách ly), trong tiếp nhận (kiểm tra sức khỏe, sơ cứu vết thương, phân loại theo giới tính/thể trạng, cách ly kiểm dịch), và sau tiếp nhận (chăm sóc hồi phục, ghi chép bệnh án).
• Quy cách chuồng trại: Chuồng đơn nuôi cá thể có diện tích tiêu chuẩn 7 m² (rộng 2 m × dài 3,5 m × cao 3 m, cửa rộng 1 m × cao 2 m). Vách tường xây gạch xi măng cao 3 m ở mặt sau và hai bên; mặt trước và mái che căng lưới thép B40 không gỉ; nền đất nện cứng có độ dốc thoát nước 10 – 15°; hướng chuồng Đông Nam giúp thoáng mát mùa hè và ấm áp mùa đông. Bên trong bố trí hốc cây, cành cây leo trèo và máng ăn uống cố định.
• Dinh dưỡng và khẩu phần ăn: Thức ăn bao gồm 9 loại chính được chia thành 3 nhóm: quả chín (chuối, dưa lê, dưa hấu, táo, đu đủ, hồng xiêm), thức ăn động vật (thịt bò loại 1, giun đất) và khoáng vi lượng (muối ăn 10 g/ngày). Khẩu phần hàng ngày cho một cá thể trưởng thành gồm 1,0 – 1,3 kg quả (chiếm 72%), 0,2 – 0,3 kg thịt bò (chiếm 17%), 0,1 – 0,2 kg giun đất (chiếm 11%) và 0,01 kg muối trộn đều.
• Kỹ thuật chọn giống và nhân nuôi sinh sản: Ghép đôi sinh sản đạt hiệu quả cao nhất theo tỷ lệ 1 đực : 1 cái. Mùa sinh sản tập trung vào các tháng 10, 11 và 12. Dấu hiệu động dục rõ rệt: con cái bỏ ăn 2 – 3 ngày, đi lại liên tục, phát tiếng kêu "khìn khịt"; con đực phản xạ tiết mùi xạ hương nồng nặc.
• Phòng và trị bệnh: Nhận diện 5 nhóm bệnh/tổn thương phổ biến gồm gãy xương, dập nát xương (ngoại khoa cơ học do vận chuyển/bẫy bắt), viêm đường hô hấp, rối loạn tiêu hóa và bệnh ghẻ rụng lông do ký sinh trùng. Định kỳ khử trùng chuồng nuôi 1 lần/tuần bằng Cloramin T 1% (hoặc Benkocid, Haniodine), tiêm phòng vắc xin dại cho thú non lúc 2 tháng tuổi và nhắc lại hàng năm.
• Kỹ thuật bắt – thả và tái thả: Hướng dẫn kỹ thuật bắt bằng vợt, thòng lọng hoặc giữ gốc đuôi dốc ngược cá thể; quy trình tái thả tự nhiên thực hiện vào khung giờ 17h00 – 21h00 vào mùa hè tại các sinh cảnh rừng phù hợp sau khi hoàn thiện đầy đủ hồ sơ pháp lý, xét nghiệm phân và tẩy ký sinh trùng.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và chuẩn hóa các chỉ tiêu định lượng trong chăm sóc và cứu hộ Cầy vòi hương tại Trung tâm Cứu hộ Động vật hoang dã Sóc Sơn qua các bảng dữ liệu kỹ thuật:

Hạng mục kỹ thuật	Thông số / Quy chuẩn áp dụng
Diện tích chuồng nuôi đơn	7 m² (Rộng 2,0 m × Dài 3,5 m × Cao 3,0 m; cửa vào 1,0 m × 2,0 m)
Vật liệu và hướng chuồng	Tường gạch xi măng cao 3 m, lưới thép B40, nền đất dốc 10–15°, hướng Đông Nam
Khẩu phần quả tươi	1,0 – 1,3 kg/con/ngày (Tỷ lệ 72% khối lượng thức ăn: chuối, đu đủ, táo, dưa...)
Khẩu phần thịt động vật	0,2 – 0,3 kg thịt bò loại 1/con/ngày (17%) + 0,1 – 0,2 kg giun đất/con/ngày (11%)
Bổ sung khoáng vi lượng	0,01 kg (10 g) muối ăn hòa trộn vào thức ăn hàng ngày
Tỷ lệ khẩu phần theo độ tuổi	Thú non < 6 tháng: 1/4 khẩu phần; Thú 6 – 12 tháng: 1/2 khẩu phần; Thú trưởng thành: 1 khẩu phần
Tỷ lệ ghép đôi sinh sản	1 cá thể đực : 1 cá thể cái (thời gian sinh sản tập trung tháng 10 – 12)
Chế độ tiêu độc khử trùng	1 lần/tuần bằng dung dịch Cloramin T 1% (hoặc Benkocid, Haniodine); 2 lần/tuần khi có dịch
Thời điểm tái thả tự nhiên	Khung giờ 17h00 – 21h00 vào mùa hè

Tên bệnh / Tổn thương	Dấu hiệu nhận biết lâm sàng	Phác đồ xử lý và điều trị
Gãy chân / Dập nát xương	Quan sát biến dạng chi, chụp X-quang	Băng nẹp cố định xương; phẫu thuật cắt bỏ phần hoại tử
Bệnh đường hô hấp	Sốt cao, nằm yên, thở khò khè, thể trạng suy nhược	Dùng kháng sinh và thuốc điều trị theo triệu chứng sau xét nghiệm
Bệnh đường tiêu hóa	Nôn mửa, tiêu chảy phân vàng, tím tái niêm mạc tai, mũi	Dùng thuốc đặc trị tiêu hóa, bù nước, điện giải và kháng sinh đường ruột
Bệnh ghẻ, ký sinh trùng	Da tổn thương, đóng vảy, rụng lông từng mảng	Sử dụng thuốc bôi và tiêm đặc trị ký sinh trùng ngoài da

Đóng góp của nghiên cứu:

• Hệ thống hóa thành văn bản bộ 03 quy trình kỹ thuật khép kín: Quy trình tiếp nhận cứu hộ; Quy trình chăm sóc, nhân nuôi sinh sản; Quy trình tái thả tự nhiên dành riêng cho loài Cầy vòi hương.
• Khác với các tài liệu chăn nuôi thương phẩm trước đây chủ yếu tập trung vào mục đích vỗ béo hoặc sản xuất cà phê chồn, nghiên cứu này chú trọng vào các tiêu chí phục hồi tập tính hoang dã, giảm thiểu căng thẳng (stress) và kiểm dịch nghiêm ngặt phục vụ bảo tồn nguồn gen.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu:
  • Thời gian thực tập của tác giả diễn ra trong thời gian ngắn; trong suốt quá trình khảo sát thực địa, Trung tâm không phát sinh đợt tiếp nhận cá thể Cầy vòi hương mới cũng như không tổ chức đợt tái thả thực tế nào. Do đó, các thông tin về thao tác cứu hộ sơ cấp và kỹ thuật thả thực địa chủ yếu dựa trên hồi cứu hồ sơ, kế thừa tư liệu và phỏng vấn cán bộ kỹ thuật.
  • Chưa ứng dụng công nghệ định vị vệ tinh GPS hoặc bẫy ảnh để theo dõi, đánh giá tỷ lệ sống sót, khả năng thích nghi và vùng phân bố của cá thể sau khi tái thả ra môi trường tự nhiên.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng nghiên cứu thử nghiệm các chất kích dục tố nhằm nâng cao tỷ lệ thụ thai và kiểm soát chu kỳ sinh sản của Cầy vòi hương trong môi trường bán hoang dã.
  • Xây dựng chương trình giám sát sinh thái dài hạn sau tái thả (Post-release monitoring) bằng vòng đeo gắn chip định vị để đánh giá mức độ thành công của công tác cứu hộ bảo tồn.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận có giá trị ứng dụng thực tiễn cho các nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý và đơn vị bảo tồn: Cung cấp tài liệu tham khảo kỹ thuật cho các Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã, Vườn quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên trong công tác tiếp nhận, cách ly, điều trị thú y và tái thả các loài thuộc họ Cầy (Viverridae).
• Cơ sở đào tạo và nghiên cứu: Phục vụ sinh viên, học viên cao học và giảng viên các ngành Quản lý Tài nguyên rừng, Lâm học, Bảo tồn Đa dạng sinh học, Chăn nuôi – Thú y tham khảo phương pháp điều tra tập tính, xây dựng khẩu phần ăn và thiết kế chuồng trại nuôi nhốt động vật rừng.
• Các trang trại gây nuôi hợp pháp: Cung cấp cơ sở khoa học về kỹ thuật ghép đôi sinh sản, nhận biết chu kỳ động dục và các biện pháp vệ sinh an toàn dịch bệnh trong nhân nuôi nhân tạo.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khẩu phần dinh dưỡng hàng ngày của một cá thể Cầy vòi hương trưởng thành tại Trung tâm được cấu thành như thế nào?
Trả lời: Khẩu phần ăn mỗi ngày của một cá thể trưởng thành có tổng khối lượng khoảng 1,3 – 1,8 kg, bao gồm 1,0 – 1,3 kg quả chín các loại (chiếm 72%), 0,2 – 0,3 kg thịt bò loại 1 (chiếm 17%), 0,1 – 0,2 kg giun đất (chiếm 11%) và bổ sung 10 g (0,01 kg) muối ăn trộn đều để tăng cường sức đề kháng và phòng ngừa tiêu chảy.

2. Chuồng nuôi đơn dành cho Cầy vòi hương tại Trung tâm Cứu hộ Sóc Sơn có quy chuẩn thiết kế ra sao?
Trả lời: Mỗi ô chuồng đơn có diện tích 7 m² (rộng 2,0 m × dài 3,5 m × cao 3,0 m, cửa vào 1,0 m × 2,0 m). Mặt sau và hai bên vách xây tường gạch xi măng cao 3 m; mặt trước và mái rào lưới B40 không gỉ; nền đất nện có độ dốc 10 – 15° để thoát nước tự nhiên; chuồng quay về hướng Đông Nam và bố trí dưới tán cây râm mát kèm cành cây để thú leo trèo.

3. Dấu hiệu nhận biết Cầy vòi hương đến thời kỳ động dục để tiến hành ghép đôi sinh sản là gì?
Trả lời: Khi bước vào chu kỳ động dục (thường tập trung vào tháng 10, 11 và 12), cá thể cái có biểu hiện bỏ ăn liên tục 2 – 3 ngày, đi lại nhiều, cào phá chuồng và phát ra tiếng kêu "khìn khịt". Phản ứng lại tín hiệu này, cá thể đực sẽ tăng cường tiết chất xạ hương từ tuyến đáy chậu tỏa mùi thơm đặc trưng để quyến rũ con cái. Tỷ lệ ghép đôi tối ưu là 1 đực : 1 cái.

4. Quy định về thời gian và thao tác kỹ thuật khi tái thả Cầy vòi hương về tự nhiên được thực hiện như thế nào?
Trả lời: Động vật chỉ được tái thả sau khi kiểm tra phân âm tính với mầm bệnh, được tẩy giun sán và sức khỏe hoàn toàn ổn định. Thời điểm thả thích hợp nhất là vào khung giờ từ 17h00 đến 21h00 trong mùa hè (thời tiết mát mẻ, nguồn thức ăn rừng phong phú và tránh sự phát hiện của thợ săn). Khi mở cửa cũi, người thao tác đứng phía sau lưng cũi để cá thể cầy tự chủ động di chuyển ra ngoài sinh cảnh.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Đặng Quang Minh đã tổng kết và chuẩn hóa các thông số kỹ thuật then chốt trong chu trình cứu hộ, chăm sóc nuôi dưỡng và tái thả loài Cầy vòi hương tại Trung tâm Cứu hộ Động vật hoang dã Hà Nội. Các kết quả nghiên cứu về quy cách chuồng trại, định lượng khẩu phần dinh dưỡng (72% quả, 28% thức ăn động vật), kỹ thuật ghép đôi sinh sản 1:1 và phác đồ phòng trị bệnh bằng Cloramin T 1% mang tính thực tiễn cao. Đây là tài liệu chuyên môn có giá trị phục vụ trực tiếp cho công tác bảo tồn nguồn gen thú hoang dã nguy cấp và nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên rừng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam là nước có tính đa dạng cao về tài nguyên sinh vật đặc biệt là tài nguyên động vật hoang dã. Tuy nhiên, việc khai thác và sử dụng không hợp lý đã làm cho tài nguyên sinh vật nói chung và động vật hoang dã nói riêng ở nước ta đã và đang bị suy giảm nghiêm trọng, trong khi nhu cầu về các sản phẩm từ động vật hoang dã không ngừng gia tăng. Trước thực tế đó, nhân nuôi, cứu hộ, tái thả động vật hoang dã đã trở nên quan trọng không những góp phần phát triển kinh tế xã hội mà còn có ý nghĩa to lớn trong việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là bảo tồn các nguồn gen quý, hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng. Hiện nay, hoạt động nhân nuôi, cứu hộ, tái thả động vật hoang dã xuất hiện ở nhiều trung tâm trên khắp cả nước, điển hình là Trung tâm cứu hộ, bảo tồn và phát triển sinh vật Hoàng Liên; Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã Hà Nội; Trung tâm cứu hộ bảo tồn & phát triển sinh vật, Trung tâm cứu hộ Gấu Việt Nam, Trung tâm cứu hộ và phát triển sinh vật VQG Phong Nha Kẻ Bàng, Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã Củ Chi.

Một số loài động vật hoang dã được cứu hộ và nhân nuôi phổ biến là: Tê tê, Gấu, Cầy, Rắn, một số loài thuộc bộ Linh trưởng… Trung tâm cứu hộ ĐVHD Sóc Sơn, Hà Nội cũng là một trong những địa điểm đã thực hiện nhân nuôi, cứu hộ, tái thả thành công nhiều loài động vật hoang dã như: Cầy mốc, Gấu ngựa, Gấu chó…. và Cầy vòi hương là một trong số đó. Cầy vòi hương (Paradoxurus hermaphroditus Pallas, 1777) là loài động vật hoang dã quý hiếm, có giá trị kinh tế cao. Theo quy định của Nghị định số 06/2019/NĐ-CP ngày 22/01/2019 của chính phủ, ban hành danh mục động vật rừng, thực vật rừng quý hiếm và chế độ quản lí bảo vệ.

Cầy vòi hương thuộc nhóm loài các động vật hoang dã ưu tiên được bảo vệ ở Việt Nam (Nhóm IIB) [3]. Ngoài ý nghĩa là một mắt xích quan trọng trong cân bằng hệ sinh thái tự nhiên, Cầy vòi hương còn là loài vật có giá trị cao về thực phẩm và kinh tế. Vì vậy, chúng bị khai thác quá mức trong tự nhiên đó cũng chính là lí do số lượng 1 loài đang sụt giảm nghiêm trọng. Trong bối cảnh đó, việc bảo tồn và phát triển quần thể Cầy vòi hương cả trong môi trường tự nhiên và môi trường nhân tạo là rất cần thiết.

Hiện chỉ có một nơi gọi là trung tâm cứu hộ động vật hoang dã tổng hợp, đó là Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã và kĩ thuật bảo vệ rừng đóng tại xã Tiên Dược, huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội. Đây là trung tâm cứu hộ của Hà Nội nhưng lại có chức năng cứu hộ động vật hoang dã trên cả nước. Trung tâm cũng là một trong nhữung đơn vị thực hiện chức năng cứu hộ, bảo tồn, nhân nuôi sinh sản, tổ chức nghiên cứu khoa học, tham quan, quan hệ quốc tế. Từ những lí do trên, thực hiện đề tài “Nghiên cứu quy trình cứu hộ, nhân nuôi và tái thả loài Cầy vòi hương (Paradoxurus hermaphroditus Pallas, 1777) tại Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã Sóc Sơn”.

Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần phục vụ cho công tác nhân nuôi, cứu hộ và bảo tồn loài ở Việt Nam và đề xuất một số giải pháp nhân nuôi, cứu hộ và tái thả, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế, xã hội. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm sử dụng trong cứu hô, nhân nuôi và tái thả động vật hoang dã 1.