Luận văn thạc sĩ về định canh định cư ở miền núi phía Bắc Việt Nam từ 1968 đến 1990

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu định canh định cư ở miền núi phía bắc việt nam qua nguồn tài liệu lưu trữ 1968 1990, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn

• Tác giả: Nguyễn Thị Lê
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Chính
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Dân tộc học
• Đề tài: Nghiên Cứu Định Canh Định Cư Miền Núi Phía Bắc Việt Nam (1968-1990)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DẪN LUẬN
• 1. CHƯƠNG 1: MIỀN NÚI PHÍA BẮC VÀ TẬP QUÁN DU CANH DU CƯ CỦA CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ
• 1.1. Một số đặc điểm miền núi phía Bắc Việt Nam
• 1.2. Tập quán du canh du cư của các dân tộc thiểu số ở miền núi phía Bắc
• 1.3. Thực trạng du canh du cư và bước đầu thực hiện định canh định cư ở miền núi phía Bắc trước 1968
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH ĐỊNH CANH ĐỊNH CƯ QUA NGUỒN TÀI LIỆU LƯU TRỮ
• 2.1. Quan điểm của các nhà làm chính sách về nền kinh tế nương rẫy du canh
• 2.2. Định canh định cư như một chiến lược phát triển miền núi. Nghị quyết 38/CP và nội dung cuộc vận động ĐCĐC. Tổ chức bộ máy thực hiện định canh định cư
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC HÀNH ĐỊNH CANH ĐỊNH CƯ Ở MIỀN NÚI PHÍA BẮC (1968-1990)
• 3.1. Định canh định cư từ lí thuyết đến thực hành
• 3.2. Làng định cư tập trung như một mô hình chủ đạo của chiến lược định cư. Mô hình kinh tế lúa nước và phương thức sản xuất mới. Dịch vụ xã hội ở vùng ĐCĐC. Kết quả định canh định cư và một số vấn đề tồn tại. Ba thế mạnh của miền núi và vấn đề lương thực của người dân ĐCĐC
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Cơ sở khoa học của đề tài

Chương trình định canh định cư (ĐCĐC) ở miền núi phía Bắc Việt Nam được xem là một trong những chủ trương lớn nhằm ổn định đời sống cho các cộng đồng dân cư còn thực hành nông nghiệp nương rẫy. Theo các tài liệu nghiên cứu, khoảng 50 trên tổng số 54 nhóm dân tộc thiểu số vẫn duy trì hình thức canh tác này. Số lượng người tham gia vào định canh định cư ước tính lên tới 3 triệu người. Nghị quyết 38/CP (12/3/1968) của Hội đồng Chính phủ đánh dấu sự khởi đầu cho chương trình này, với mục tiêu phát triển bền vững và bảo vệ môi trường sinh thái miền núi. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào mô tả nền kinh tế nương rẫy và các chính sách phát triển, nhưng chưa có phân tích sâu về nguồn tài liệu lưu trữ. Việc tiếp cận từ nguồn tài liệu này sẽ giúp hiểu rõ hơn về quá trình định canh định cư và những vấn đề phát sinh trong thực tiễn.

II. Chính sách định canh định cư qua nguồn tài liệu lưu trữ

Chính sách định canh định cư được xây dựng dựa trên quan điểm phát triển bền vững và cải thiện đời sống cho các dân tộc thiểu số. Nghị quyết 38/CP đã xác định rõ nội dung và mục tiêu của chương trình, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tổ chức bộ máy thực hiện. Các nhà làm chính sách đã nhận thức được rằng định canh định cư không chỉ là một chiến lược phát triển kinh tế mà còn là một phương thức bảo vệ văn hóa và bản sắc dân tộc. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, nhiều vấn đề đã phát sinh, như sự kháng cự từ người dân và những khó khăn trong việc chuyển đổi từ nương rẫy sang canh tác cố định. Các tài liệu lưu trữ cho thấy sự phản hồi từ cộng đồng và những điều chỉnh cần thiết trong chính sách để phù hợp với thực tiễn địa phương.

III. Thực hành định canh định cư ở miền núi phía Bắc 1968 1990

Quá trình thực hiện định canh định cư từ lý thuyết đến thực hành đã gặp nhiều thách thức. Mô hình làng định cư tập trung được áp dụng như một giải pháp chủ đạo, nhưng không phải lúc nào cũng thành công. Nhiều làng đã phải đối mặt với khó khăn trong việc thích nghi với phương thức sản xuất mới. Dịch vụ xã hội ở vùng định canh định cư cũng chưa được phát triển đồng bộ, dẫn đến tình trạng thiếu thốn về cơ sở hạ tầng và dịch vụ thiết yếu. Kết quả của chương trình định canh định cư cho thấy một số thành công nhất định, nhưng cũng chỉ ra nhiều vấn đề tồn tại, như sự thiếu hụt lương thực và sự không đồng thuận từ người dân. Những bài học từ giai đoạn này có thể giúp cải thiện chính sách phát triển miền núi hiện nay.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Miền núi phía Bắc Việt Nam là vùng địa lý rộng lớn với diện tích khoảng 93.500 km², chiếm 29% diện tích cả nước, nơi sinh sống của hơn 4,2 triệu người thuộc các dân tộc thiểu số trong tổng số 6,2 triệu dân cư (gần 60%) vào đầu thập niên 1990. Trong số 54 dân tộc thiểu số cả nước, có tới 50 nhóm vẫn thực hành nông nghiệp nương rẫy du canh, với tỷ lệ người tham gia từ 7% đến gần 100% tùy từng dân tộc. Tập quán du canh du cư (DCDC) đã tồn tại lâu đời, nhưng từ sau năm 1968, Nhà nước Việt Nam chính thức triển khai chương trình Định canh định cư (ĐCĐC) nhằm ổn định sản xuất, bảo vệ môi trường và đảm bảo an ninh quốc phòng vùng núi. Nghị quyết 38/CP năm 1968 đánh dấu bước ngoặt trong việc vận động hơn 3 triệu người dân tộc thiểu số từ phương thức canh tác du canh du cư sang định cư ổn định.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung phân tích quá trình xây dựng, thực thi chính sách ĐCĐC ở miền núi phía Bắc Việt Nam giai đoạn 1968-1990 qua nguồn tài liệu lưu trữ phong phú, nhằm làm rõ cơ sở lý luận, nội dung chính sách, mô hình thực hành và những vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 17 tỉnh miền núi phía Bắc, với trọng tâm là các nhóm dân tộc còn thực hành DCDC. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cái nhìn tổng thể, hệ thống về chính sách và thực tiễn ĐCĐC, góp phần bổ sung kiến thức cho công tác phát triển miền núi và chính sách dân tộc hiện nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: Thuyết phát triển xã hội tiến hóa và lý thuyết quản lý nhà nước đối với dân tộc thiểu số. Thuyết tiến hóa xã hội được thể hiện qua quan điểm coi DCDC là hình thức sản xuất lạc hậu cần được thay thế bằng ĐCĐC nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội miền núi. Lý thuyết quản lý nhà nước nhấn mạnh vai trò của chính sách ĐCĐC như một công cụ quản lý dân cư, bảo đảm an ninh quốc phòng và thực hiện chính sách dân tộc.

Các khái niệm chuyên ngành được sử dụng gồm:

• Du canh du cư (DCDC): Phương thức canh tác nương rẫy không cố định, kết hợp di chuyển cư trú theo địa bàn sản xuất.
• Định canh định cư (ĐCĐC): Quá trình ổn định địa bàn sản xuất và cư trú, chuyển đổi từ DCDC sang sản xuất nông nghiệp định canh.
• Nông nghiệp nương rẫy: Canh tác trên đất dốc, sử dụng phương pháp đốt rừng làm nương, có chu kỳ bỏ hóa đất.
• Chính sách dân tộc: Các biện pháp của Nhà nước nhằm phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ quyền lợi các dân tộc thiểu số.
• Kinh tế tập thể: Mô hình sản xuất tập trung, hợp tác xã nông nghiệp phổ biến trong giai đoạn nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích tài liệu lưu trữ kết hợp với tham khảo các nghiên cứu dân tộc học và khảo sát thực địa. Nguồn dữ liệu chính gồm:

• Văn kiện chính sách, nghị quyết, báo cáo của các cơ quan nhà nước từ Trung ương đến địa phương (Cục Lưu trữ Nhà nước, Bộ Nông nghiệp, Bộ Lâm nghiệp, Bộ Y tế).
• Báo cáo thực hiện ĐCĐC của 17 tỉnh miền núi phía Bắc giai đoạn 1968-1990.
• Các nghiên cứu dân tộc học, khảo sát thực địa về tập quán canh tác và đời sống các dân tộc thiểu số.

Cỡ mẫu tài liệu khoảng hàng nghìn trang văn bản lưu trữ, được chọn lọc theo tiêu chí liên quan trực tiếp đến chính sách và thực hành ĐCĐC. Phương pháp phân tích bao gồm phân tích định tính để hiểu nội dung chính sách, phản hồi của người dân và các cấp chính quyền; phân tích định lượng để tổng hợp số liệu về diện tích, dân số, tỷ lệ người tham gia ĐCĐC, kết quả sản xuất. Timeline nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 1968-1990, với mở rộng so sánh trước và sau giai đoạn này để đánh giá sự thay đổi.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Cơ sở lý luận và quan điểm chính sách:
   Chính sách ĐCĐC được xây dựng trên quan điểm DCDC là phương thức sản xuất lạc hậu, gây phá rừng, suy thoái môi trường và cản trở phát triển kinh tế - xã hội. Nghị quyết 38/CP (1968) xác định ĐCĐC là chiến lược phát triển miền núi, nhằm ổn định sản xuất, nâng cao đời sống và bảo vệ an ninh quốc phòng. Khoảng 3 triệu người thuộc 53 dân tộc được xem là đối tượng vận động ĐCĐC.

2. Nội dung chính sách và mô hình thực hành:
   Chính sách tập trung vận động người dân từ bỏ DCDC, gia nhập hợp tác xã nông nghiệp, chuyển sang canh tác lúa nước, xây dựng làng định cư tập trung. Các công trình thủy lợi, phát triển chăn nuôi và dịch vụ xã hội được triển khai đồng bộ. Tỷ lệ học sinh đi học tăng lên đáng kể, ví dụ tỷ lệ học sinh dân tộc thiểu số đạt khoảng 60-70% so với dân số nhóm.

3. Kết quả thực hiện và những vấn đề tồn tại:
   Đến năm 1990, số người ĐCĐC tăng dần qua các năm, với nhiều làng định cư thành công trong việc tăng sản lượng lương thực và thu nhập. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 29% dân số miền núi phía Bắc duy trì DCDC do nhiều nguyên nhân như khó khăn về địa hình, tập quán văn hóa, và hạn chế về kỹ thuật sản xuất. Một số mô hình ĐCĐC chưa phù hợp với điều kiện địa phương, gây khó khăn trong ổn định đời sống.

4. Phản hồi của người dân và chính quyền địa phương:
   Nhiều người dân bày tỏ lo ngại về việc chuyển đổi lối sống, mất đất rừng truyền thống và khó thích nghi với canh tác mới. Các cấp chính quyền cũng gặp khó khăn trong tổ chức thực hiện, quản lý và hỗ trợ kỹ thuật. Tuy nhiên, một số cộng đồng đã thích nghi tốt, phát triển kinh tế và văn hóa giáo dục.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy chính sách ĐCĐC đã đạt được nhiều thành tựu trong việc ổn định dân cư và phát triển kinh tế miền núi, góp phần giảm thiểu phá rừng và cải thiện đời sống. Tuy nhiên, sự đa dạng sinh thái và văn hóa của miền núi phía Bắc đòi hỏi các mô hình ĐCĐC phải linh hoạt, phù hợp với đặc điểm từng dân tộc và địa phương. So sánh với các nghiên cứu dân tộc học, việc áp đặt mô hình đồng nhất đã gây ra nhiều khó khăn và phản ứng tiêu cực từ cộng đồng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ người ĐCĐC theo năm, bảng tổng hợp diện tích đất canh tác và sản lượng lương thực, cũng như biểu đồ so sánh tỷ lệ học sinh đi học trước và sau ĐCĐC. Những số liệu này minh họa rõ sự chuyển biến tích cực nhưng cũng phản ánh những thách thức còn tồn tại.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cho người dân:
   Cần tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật canh tác lúa nước, chăn nuôi và bảo vệ môi trường, nhằm nâng cao năng lực sản xuất và thích nghi với mô hình ĐCĐC. Thời gian thực hiện trong 2-3 năm, chủ thể là các cơ quan nông nghiệp và hợp tác xã địa phương.

2. Phát triển mô hình ĐCĐC linh hoạt, phù hợp đặc thù địa phương:
   Khuyến khích nghiên cứu và áp dụng các mô hình canh tác kết hợp nương rẫy truyền thống với kỹ thuật mới, phù hợp với điều kiện sinh thái và văn hóa từng dân tộc. Chủ thể là các viện nghiên cứu, chính quyền địa phương, thời gian 3-5 năm.

3. Tăng cường đầu tư cơ sở hạ tầng và dịch vụ xã hội:
   Xây dựng hệ thống thủy lợi, đường giao thông, trường học và cơ sở y tế tại các làng định cư để cải thiện điều kiện sống và phát triển bền vững. Thời gian thực hiện 5 năm, chủ thể là các bộ ngành liên quan và chính quyền địa phương.

4. Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong hoạch định chính sách:
   Tạo cơ chế để người dân và các nhóm dân tộc thiểu số được tham gia ý kiến, phản hồi trong quá trình xây dựng và thực hiện chính sách ĐCĐC nhằm tăng tính khả thi và hiệu quả. Chủ thể là các tổ chức xã hội, chính quyền địa phương, thời gian liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước:
   Giúp hiểu rõ quá trình xây dựng và thực thi chính sách ĐCĐC, từ đó điều chỉnh và phát triển các chính sách phù hợp với thực tiễn miền núi.

2. Nhà nghiên cứu dân tộc học, xã hội học và phát triển nông thôn:
   Cung cấp nguồn tư liệu phong phú về tập quán canh tác, văn hóa và phản ứng xã hội của các dân tộc thiểu số trong quá trình chuyển đổi kinh tế.

3. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển miền núi:
   Hỗ trợ thiết kế các chương trình phát triển bền vững, phù hợp với đặc điểm sinh thái và văn hóa địa phương, tăng cường hiệu quả can thiệp.

4. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành dân tộc học, lịch sử và phát triển:
   Tài liệu tham khảo quan trọng để nghiên cứu sâu về chính sách dân tộc, phát triển miền núi và phương pháp nghiên cứu tài liệu lưu trữ.

Câu hỏi thường gặp

1. Chính sách ĐCĐC bắt đầu từ khi nào và áp dụng ở đâu?
   Chính sách ĐCĐC chính thức được triển khai từ năm 1968 theo Nghị quyết 38/CP, tập trung ở 17 tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam, nhằm vận động hơn 3 triệu người dân tộc thiểu số từ DCDC sang định cư ổn định.

2. Nguyên nhân chính dẫn đến việc thực hiện ĐCĐC là gì?
   Nguyên nhân chủ yếu là do DCDC gây phá rừng, suy thoái môi trường, hạn chế phát triển kinh tế và xã hội, cũng như đảm bảo an ninh quốc phòng vùng biên giới.

3. Mô hình ĐCĐC phổ biến nhất là gì?
   Mô hình làng định cư tập trung kết hợp với canh tác lúa nước, phát triển thủy lợi, chăn nuôi và dịch vụ xã hội, nhằm ổn định đời sống và nâng cao năng suất sản xuất.

4. Những khó khăn chính trong quá trình thực hiện ĐCĐC là gì?
   Khó khăn gồm sự đa dạng sinh thái và văn hóa, tập quán truyền thống khó thay đổi, hạn chế kỹ thuật sản xuất, phản ứng của người dân và khó khăn trong quản lý, hỗ trợ của chính quyền địa phương.

5. ĐCĐC có những tác động tích cực nào đến đời sống người dân?
   ĐCĐC giúp ổn định cư trú, tăng sản lượng lương thực, nâng cao tỷ lệ học sinh đi học, cải thiện dịch vụ y tế và hạ tầng, góp phần giảm phá rừng và phát triển kinh tế xã hội bền vững.

Kết luận

• ĐCĐC là chính sách trọng yếu của Nhà nước Việt Nam nhằm chuyển đổi phương thức sản xuất và cư trú của các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc từ 1968 đến 1990.
• Chính sách dựa trên quan điểm DCDC là nguyên nhân gây phá rừng, suy thoái môi trường và cản trở phát triển kinh tế - xã hội.
• Mô hình thực hiện chủ yếu là làng định cư tập trung, canh tác lúa nước, kết hợp phát triển thủy lợi, chăn nuôi và dịch vụ xã hội.
• Kết quả đạt được nhiều thành tựu trong ổn định dân cư, tăng sản lượng lương thực và nâng cao đời sống, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều khó khăn do đặc thù sinh thái và văn hóa.
• Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới qua nguồn tài liệu lưu trữ, góp phần bổ sung kiến thức toàn diện về chính sách và thực tiễn ĐCĐC, làm cơ sở cho các chính sách phát triển miền núi hiện đại.

Next steps: Tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi thời gian và địa bàn, kết hợp khảo sát thực địa để đánh giá hiệu quả lâu dài của ĐCĐC. Khuyến khích áp dụng mô hình linh hoạt, phù hợp đặc thù từng địa phương.

Các nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách và tổ chức phát triển cần phối hợp chặt chẽ, lắng nghe tiếng nói cộng đồng để xây dựng chính sách ĐCĐC hiệu quả, bền vững cho miền núi Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề tiếp cận nguồn tài liệu văn bản hiện đang được lưu trữ tại Cục Lưu trữ Nhà nước về ĐCĐC trên cơ sở tham khảo, đối chiếu và so sánh với các tài liệu mô tả dân tộc học và mô hình ĐCĐC của các nhà làm chính sách. Cách tiếp cận này có những lợi thế và cũng đặt ra những thách thức phải được vượt qua. Trước hết về mặt thuận lợi, các nguồn tài liệu hiện có vô cùng phong phú. Nó cho phép nhìn lại ĐCĐC trong một quá trình ở tầm vỹ mô, từ quá trình xây dựng, hoàn thiện chính sách, mô hình định canh định cư, đến quá trình thực hiện và những vấn đề phát sinh trong khi thực hiện ĐCĐC ở các cấp địa phương.

Thứ hai, đây là một nguồn tài liệu chưa được khai thác một cách hệ thống. Mặt khác, nguồn tài liệu lưu trữ từ trước tới nay rất ít khi được giới nghiên cứu nhân học khai thác. Một số văn bản lẻ tẻ từ các nguồn khác nhau thường được trích dẫn trong một số nghiên cứu nhưng chưa có một nghiên cứu nào xử lý nguồn tài liệu lưu trữ về ĐCĐC như một đối tượng thu thập và phân tích thông tin để hiểu về ĐCĐC ở quy mô không gian và thời gian tương đối rộng lớn trong vài thập kỷ. Hơn nữa, các mô tả dân tộc học đã có về chủ đề này thường chỉ tập trung vào một địa phương, một cộng đồng dân cư hay một nhóm tộc người nhất định.

Nguồn tài liệu lưu trữ cho phép nhìn công tác ĐCĐC trên một không gian rộng lớn và một khoảng thời gian đủ để đạt được hiểu biết có tính hệ thống và tổng thể hơn, mặc dù rằng lưu trữ không phải bao giờ cũng lưu đủ báo cáo hàng năm của tất cả các tỉnh và các năm. z Tuy nhiên, tiếp cận nhân học từ các nguồn tài liệu lưu trữ cũng đặt ra những thách thức. Trước hết, hệ thống báo cáo và lưu trữ tài liệu về ĐCĐC của Việt Nam không đầy đủ. Như chúng ta biết, thời kì công tác ĐCĐC được phát động chính là lúc đất nước đang đối mặt với các cuộc chiến tranh.

Do đó có những thông tin được báo cáo và được đưa vào hệ thống lưu trữ nhưng cũng có nhiều thông tin không được đưa vào lưu trữ hoặc đã thất lạc. Bên cạnh những báo cáo ở các địa phương, các ban ngành có thể bị mất mát, nhiều tài liệu cũng không được lưu trữ đầy đủ do hệ thống quản lí và thực hành thay đổi thường xuyên. Điều này khiến cho nguồn tài liệu này không phải là hoàn toàn có tính hệ thống. Hơn nữa, cần phải nhận thấy rằng độ tin cậy của các báo cáo này cũng bị ảnh hưởng bởi thói quen đề cao thành tích của các cơ quan ban ngành hoặc chưa có đủ điều kiện điều tra khảo sát theo một phương pháp khoa học nên các báo cáo này còn nặng về cảm tính, ước lượng, gây khó khăn cho giám định và phân tích định lượng.

Tuy vậy, đây vẫn là nguồn tài liệu duy nhất còn lại phản ánh tương đối đẩy đủ và có tính thời sự nhất về một thời kì lịch sử đã qua của chương trình ĐCĐC. Vì vậy, chúng tôi tin rằng tài liệu lưu trữ là một nguồn tài liệu có thể bổ sung cho các nghiên cứu thực địa tiến hành trên quy mô địa phương hay nhóm tộc người để đạt được hiểu biết toàn diện hơn về quá trình định canh định cư ở miền núi Bắc Việt nam. Có thể nói rằng tài liệu lưu trữ là một nguồn tài liệu gốc quan trọng. Hầu hết các báo cáo đều phản ánh thực tiễn ngay đang xảy ra ở các cấp thực hiện ĐCĐC từ các cơ quan chính phủ đến các địa phương và được lưu trữ thu thập và đưa vào hệ thống lưu giữ.

Tài liệu này giúp chúng ta hiểu được những gì đã diễn ra trong quá khứ, những thảo luận, tranh luận, thay đổi và chỉ đạo về định canh định cư, nhưng cũng bao gồm cả các phản hồi ở tầm địa phương trong quá trình thực hiện. Mặc dù mức độ tin cậy không phải là tuyệt đối nhưng đó là nguồn tài liệu sống động và phong phú, có tính lịch sử, giúp tái hiện lại được một thời kì đã qua. Những tài liệu này cho thấy những gì đã xảy ra và cái cách mà các bên tham gia vào chương trình lúc đó nhìn nhận vấn đề như thế nào. z Trọng tâm của nghiên cứu này tập trung vào các vấn đề chủ yếu sau đây: 1) Cơ sở lí luận của Chính sách Định canh Định cư ở miền núi Việt Nam là gì? Nó được xây dựng và phát triển trên cơ sở lí luận nào và tại sao các nhà làm chính sách phát triển của Việt Nam lại xem chính sách Định canh Định cư là một chương trình cấp thiết và quan trọng đối với phát triển ở miền núi? 2) Nội dung chủ yếu của chính sách Định canh Định cư bao gồm những vấn đề gì? Bản chất của Định canh Định cư là gì: Đó là một chương trình phát triển miền núi, cải tạo xã hội có tính nhân văn của nhà nước hay còn có những ngụ ý thực tiễn khác như các nhà khoa học nước ngoài thường phân tích? 3) Chương trình ĐCĐC được thực hành như thế nào? Những vấn đề gì đặt ra trong quá trình thực hiện và phản hồi của người dân và các cấp chính quyền về chính sách này như thế nào? Các mô hình ĐCĐC được vận dụng ở các địa phương như thế nào và mức độ thành công của các mô hình này được các địa phương báo cáo như thế nào? Quá trình thực hiện ĐCĐC trong thời kỳ kinh tế tập thể đã để lại những bài học gì cho công tác xây dựng chính sách phát triển miền núi hiện nay? 2.

Lịch sử nghiên cứu ĐCĐC từ những thập kỉ 60 của thế kỉ 20 đã được xem là một trong những vấn đề cấp bách của Chính phủ Việt Nam trong chương trình phát triển miền núi. Đã có rất nhiều các bài báo, báo cáo, đầu sách và các hội nghị được tiến hành bàn luận về vấn đề này trong suốt vài thập kỉ qua. Trong những năm 60 đến 90 của thế kỉ 20, hầu hết các nghiên cứu đều có xu hướng nhận xét rằng nông nghiệp nương rẫy là một loại hình nông nghiệp nguyên thủy và sự tồn tại của loại hình nông nghiệp này là điều không thể chấp nhận được bởi những tác động tiêu cực của nó lên đời sống người dân và cả môi trường tự nhiên. Đặng Nghiêm Vạn là một trong những nhà dân tộc học có những nghiên cứu tương đối sớm về vấn đề này.

Trong một bài viết năm 1975, ông cho rằng: z “…nhiều tác giả đã ca ngợi hình thức canh tác nương rẫy là hình thức thích hợp với một số cư dân nhất định trong điều kiện trình độ kinh tế thấp kém và có thể tồn tại mà không phá hoại sự cân bằng đời sống của rừng, tức là không dẫn đến việc hủy diệt môi trường sống. Thực ra, đối với các cư dân điển hình cho hình thái canh tác nương rẫy này, do có nhiều kinh nghiệm nên có thể trụ lâu ở một nơi. Song họ không thể từ đời này qua đời khác ở yên một chỗ vì dân số tăng và vì qua nhiều lần quay vòng rừng không tránh khỏi dần suy thoái và cuối cùng cũng trở thành mảnh đất không thể trồng trọt được” (1975: 11-12) Những phân tích của Đặng Nghiêm Vạn đã được chấp nhận một cách rộng rãi và thậm chí nó có ảnh hưởng sâu sắc trong giới học giả lúc bấy giờ. Các nghiên cứu tiếp theo của các học giả khác về vấn đề này cũng có cái nhìn nhất quán với những quan điểm của Đặng Nghiêm Vạn.

Có thể nhận thấy các nghiên cứu này hầu hết là những mô tả dân tộc học về nông nghiệp nương rẫy ở những khía cạnh hay tộc người cụ thể (Nguyễn Công Minh (1982); Cư Hoà Vần (1988), Nguyễn Anh Ngọc, 1989a, 1989b), hay nhìn nhận vấn đề ĐCĐC dưới góc độ dân số dân số học (Lê Duy Đại, 1989)…Các nghiên cứu này hầu hết nhấn mạnh sự cần thiết phải thay đổi lối sống của các tộc người còn DCDC và sự đúng đắn của chính sách ĐCĐC của chính phủ. Quan điểm này được xuyên suốt trong các bài tham luận của cuộc hội thảo về ĐCĐC năm 1984 và thường xuyên được nhấn mạnh trong các bài phát biểu của các nhà lãnh đạo Việt Nam (Nguyễn Văn Linh, Đồng Sĩ Nguyên, Đàm Quang Trung, 1990). Có thể nói trong số các nhà dân tộc học Việt Nam, Nguyễn Anh Ngọc đã dành công sức đáng kể để mô tả về loại hình kinh tế du canh du cư của các tộc người miền núi phía Bắc, đặc biệt là người Hmong. Trong khi đó, Bùi Minh Đạo đã có một công trình nghiên cứu sâu về tập quán canh tác trồng trọt nương rẫy của các cư dân vùng Trường Sơn – Tây nguyên.

Các nghiên cứu này đã mang lại cái nhìn cận cảnh đối với hoạt động nông nghiệp, loại hình trồng trọt nương rẫy du canh của các tộc người ở Việt Nam. z Đối lập với cách nhìn của các học giả Việt Nam, các nhà nghiên cứu phương Tây có xu hướng phủ định nỗ lực của Nhà nước trong phát triển miền núi thông qua chương trình ĐCĐC. Tiếp cận từ quan điểm nhân học chính trị để phân tích quan hệ nhà nước và tộc người, các nhà nghiên cứu nước ngoài cho rằng những chính sách phát triển miền núi như ĐCĐC thực chất chỉ là một phương cách để Chính phủ Việt Nam đồng hoác các dân tộc thiểu số. Nhà nhân học Charles Keyes nhận định rằng các tộc người thiểu số “đã buộc phải tuân theo các chính sách tương tự nhau nhằm thủ tiêu các đặc tính dân tộc và cách sống riêng của họ”; và “các chính sách của Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam hướng tới các nhóm dân tộc thiểu số đã như là tác nhân đồng hóa, cũng giống như ở các quốc gia Đông Nam Á khác” (Charles Keyes, 2000).

Oscar Salemink (2000) và Mc Elwee P., (2004) cũng có những quan điểm tương tự khi viết về công tác ĐCĐC ở Việt Nam. Tuy nhiên trong một cuộc thảo luận với một học giả khác nghiên cứu về ĐCĐC ở Thái Lan (Stan B – H Tan and Andrew Walker, 2008), Stan Tan có một cái nhìn “công bằng” hơn, về những thành công và thất bại của chương trình ĐCĐC. Ông cho rằng người vùng cao có nhiều cách phản ứng lại chương trình ĐCĐC. Có những làng định cư thất bại bởi người dân rút vào rừng sâu hơn, một vài người rời bỏ làng định cư ngay sau đó không lâu.