CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGHIỆP VỤ KIỂM TRA TẠI TỔ CHỨC BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1. Bảo hiểm tiền gửi và nghiệp vụ kiểm tra tại tổ chức bảo hiểm tiền gửi 1. Bảo hiểm tiền gửi a. Một số khái niệm về bảo hiểm tiền gửi (i) Bảo hiểm tiền gửi Lĩnh vực tài chính – ngân hàng luôn tiềm ẩn những rủi ro, đòi hỏi sự nhạy cảm trong quản lý và bảo vệ lợi ích người gửi tiền.
Nhận thức được điều này, mỗi quốc gia thường thiết lập một cơ chế bảo hiểm nhằm đảm bảo an ninh xã hội, hạn chế những tác động tiêu cực từ việc ngân hàng sụp đổ. Trước đây, tại nhiều quốc gia, đặc biệt là các nước phát triển, chưa có hệ thống BHTG chính thức, chính phủ vẫn sử dụng hình thức bảo hiểm ngầm. Dù không đưa ra cam kết công khai, chính phủ vẫn bảo vệ tiền gửi của người dân bằng cách chi trả trong trường hợp ngân hàng gặp khó khăn, góp phần duy trì ổn định xã hội. Dù được áp dụng, chính sách bảo vệ ngầm vẫn chưa tạo dựng niềm tin vững chắc cho công chúng đối với hệ thống tài chính – ngân hàng, chính vì vậy sự ra đời của BHTG gắn liền với việc chuyển từ bảo vệ ngầm sang bảo vệ công khai.
Hoạt động BHTG công khai lần đầu tiên được triển khai tại New York (Hoa Kỳ) vào năm 1892 dưới tên gọi “chương trình bảo hiểm trách nhiệm ngân hàng”. Mục tiêu chính là giải quyết tình trạng đổ vỡ định kỳ của các ngân hàng Hoa kỳ trong thế kỷ XIX. Sau giai đoạn thử nghiệm thành công, chính phủ Hoa Kỳ chính thức thành lập BHTG Liên Bang (FDIC) vào năm 1933. Mô hình này nhanh chóng được nhiều quốc gia học hỏi và ứng dụng.
Hiện nay, hơn 100 quốc gia và vùng lãnh thổ đã thành lập hệ thống BHTG công khai, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển. (ii) Đối tượng được bảo hiểm (BH) BHTG bảo vệ các khoản tiền gửi của khách hàng tại các TCTD tham gia BHTG. Khách hàng không cần đóng góp tài chính cho tổ chức BHTG nhưng có quyền được yêu cầu tổ chức BHTG thanh toán tiền gửi, bao gồm cả lãi tích lũy, trong hạn mức chi trả BHTG (nếu có) hoặc toàn bộ số tiền gửi (nếu không có hạn mức). Quyền lợi này được thực hiện khi TCTD tham gia BHTG phá sản hoặc ngừng hoạt động và không còn khả năng thanh toán tiền gửi cho khách hàng.
Luật pháp bảo vệ các khoản tiền gửi được BH, đồng thời chính sách BHTG cũng được điều chỉnh theo thời gian và loại tiền gửi, tuân theo quy định riêng của mỗi quốc gia. 3 (iii) Tổ chức tham gia BHTG Tổ chức tham gia BHTG bao gồm các TCTD như ngân hàng và tổ chức tài chính phi ngân hàng có hoạt động huy động tiền gửi theo luật định. Khi tham gia BHTG, TCTD đóng góp tài chính cho tổ chức BHTG và được bảo đảm quyền yêu cầu chi trả tiền BH cho người gửi tiền trong trường hợp mất thanh khoản hoặc bị cơ quan có thẩm quyền chấm dứt hoạt động. Trên thế giới, quy định về gia nhập BHTG thường được áp dụng theo hai hình thức: tự nguyện và bắt buộc.
Mặc dù cả hai hình thức đều có những hạn chế nhất định, nhưng hiện nay, việc gia nhập BHTG bắt buộc được đánh giá là ít hạn chế hơn và được nhiều quốc gia áp dụng. (iv) Hạn mức BHTG Trách nhiệm chi trả quyền lợi BH theo hạn mức là nghĩa vụ pháp lý mà tổ chức BH bắt buộc phải thực hiện. Hiện nay, phương thức chi trả phổ biến gồm hai hình thức: chi trả không giới hạn và chi trả có giới hạn – hạn mức BH. Chi trả không giới hạn là việc tổ chức BH chi trả toàn bộ số tiền gửi của người được BH.
Ngược lại, chi trả có giới hạn áp dụng hạn mức BHTG, là số tiền tối đa mà tổ chức BH chi trả cho một người được BH tại một tổ chức tham gia BHTG, bất kể số lượng tài khoản hoặc sổ tiết kiệm của người đó. (v) Phí BHTG Phí BHTG là khoản đóng góp tài chính bắt buộc mà các tổ chức tham gia BHTG phải nộp cho cơ quan quản lý BHTG. Thông thường, mức phí được tính dựa trên số dư tiền gửi bình quân của các loại tiền gửi được BH tại tổ chức tham gia BHTG. Việc thu phí BHTG nhằm mục đích xây dựng nguồn quỹ dự phòng để ứng phó với tình trạng đổ vỡ TCTD và bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền.
Mục tiêu của bảo hiểm tiền gửi Mục tiêu của hệ thống BHTG có thể khác nhau giữa các quốc gia, phụ thuộc vào bối cảnh kinh tế và pháp lý của quốc gia đó. Tuy nhiên, nhìn chung, BHTG hướng tới những mục tiêu chính sau: * Bảo vệ lợi ích của đa số người gửi tiền, đặc biệt là những cá nhân có số tiền gửi nhỏ và hạn chế tiếp cận thông tin về hoạt động của tổ chức huy động tiền gửi. * Góp phần bảo đảm ổn định cho hệ thống tài chính quốc gia, tạo điều kiện thuận lợi cho các giao dịch tài chính hiệu quả hơn bằng cách ngăn chặn nguy cơ đổ vỡ TCTD. 4 * Thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh trong thị trường tài chính, đảm bảo sự ổn định và bình đẳng cho các tổ chức tài chính với quy mô và năng lực phát triển khác nhau.
* Xác định rõ ràng trách nhiệm và quyền hạn của người gửi tiền, tổ chức tài chính, Chính phủ, đồng thời giảm thiểu gánh nặng tài chính cho người đóng thuế trong trường hợp TCTD gặp khó khăn. Nguyên tắc của bảo hiểm tiền gửi Hiện nay, hệ thống BHTG trên toàn cầu đang hướng đến sự thống nhất trong hoạt động, dựa trên các chuẩn mực và nguyên tắc chung. Ủy ban Basel về giám sát tài chính (BCBS) và Hiệp hội Bảo hiểm và Quản lý tài sản quốc tế (IADI) đã đưa ra bộ tiêu chuẩn chung thông qua "Bộ Nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống BHTG hiệu quả" (2009) cùng "Tài liệu hướng dẫn Phương pháp đánh giá mức độ tuân thủ các nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống BHTG hiệu quả" (2010). Bộ tiêu chuẩn này, hay còn gọi là "Bộ nguyên tắc cơ bản", được nhiều quốc gia sử dụng như thước đo đánh giá chất lượng hoạt động của hệ thống BHTG và xác định hướng khắc phục.
Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng áp dụng bộ tiêu chuẩn này trong khuôn khổ Chương trình đánh giá lĩnh vực tài chính, nhằm đánh giá hiệu quả của hệ thống BHTG các nước. Tiền gửi được bảo hiểm Chính sách BHTG hiện nay thường được quy định riêng phụ thuộc vào chính sách của từng hệ thống BHTG, dẫn đến sự khác biệt trong quy định đối tượng được bảo vệ. Tuy nhiên, thông lệ chung trên thế giới là BH tiền tiết kiệm và tiền gửi cá nhân bằng đồng nội tệ. Sự đa dạng trong quy định về loại tiền gửi được BH phụ thuộc vào chính sách tiền tệ của mỗi quốc gia.
Để tránh nhầm lẫn cho người gửi tiền, nhiều hệ thống BHTG chỉ rõ những loại tiền không được BH. Song, cũng có những quốc gia như Đài Loan, BH cả đồng nội tệ và ngoại tệ. Hungary là một ví dụ điển hình cho việc mở rộng phạm vi BHTG, bao gồm cả đồng Euro và các đồng tiền thuộc Khối tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD)1 bên cạnh đồng nội tệ Forint2. Tổ chức bảo hiểm tiền gửi a.
Khái niệm Tổ chức BHTG Là loại hình tổ chức được thành lập và có thể hoặc không phải là một phần của NHTW, một số tổ chức BHTG là các tổ chức tư nhân có sự ủng hộ của Chính phủ hoặc 1 OEDC được thành lập năm 1961, với 35 thành viên đến từ các quốc gia có nền kinh tế phát triển nhất thế giới. 2 Aslı Demirgüç-Kunt, Edward James Kane, Luc Laeven, 2008 5 tư nhân hoàn toàn, được Chính phủ cho phép tiếp nhận đóng góp tài chính từ tổ chức tham gia BHTG theo quy định tại quốc gia đó. Chức năng Chức năng cốt lõi của tổ chức BHTG là đảm bảo quyền lợi cho người gửi tiền trong trường hợp tổ chức tài chính tham gia BHTG mất thanh khoản và ngừng hoạt động. Việc chi trả tiền BH giúp duy trì sự ổn định và lành mạnh cho hệ thống tài chính - ngân hàng, bảo vệ lợi ích của số đông người gửi tiền.
Bên cạnh nhiệm vụ chính, tổ chức BHTG còn thực hiện các chức năng liên quan đến hoạt động BH tiền gửi theo quy định của pháp luật quốc gia. Những hoạt động này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ hệ thống các TCTD và góp phần duy trì an ninh trật tự xã hội. Nhiệm vụ, quyền hạn Tùy theo phân loại chức năng loại hình và mô hình tổ chức, mỗi hệ thống BHTG có nhiệm vụ và quyền hạn riêng trong mạng an toàn tài chính mỗi quốc gia. Tuy nhiên, một số hệ thống BHTG chịu ảnh hưởng của yếu tố tôn giáo, như hệ thống BHTG Hồi giáo (IDIS), hoạt động trong phạm vi hạn chế.
Nói chung, các hệ thống BHTG trên toàn cầu hiện nay đều thực hiện các nhiệm vụ chung, bao gồm: giám sát, kiểm tra các hoạt động; phối hợp giữa các cơ quan trong mạng lưới an toàn tài chính; xử lý các trường hợp đổ vỡ ngân hàng; quy định đối tượng tham gia BHTG và đối tượng được BH; xác định hạn mức chi trả; quản lý phí BHTG và thực hiện chi trả BHTG theo thông lệ quốc tế. Quy mô quyền hạn của tổ chức BHTG thường phụ thuộc vào mức độ thực hiện các nhiệm vụ chung này, được luật về BHTG quy định cụ thể. Vai trò của tổ chức BHTG Trong nền kinh tế thị trường, tổ chức BHTG là một sản phẩm đặc thù, thể hiện vai trò trọng yếu trong hoạt động tài chính. Do bản chất nhạy cảm, mang tính lan truyền cao và dựa trên yếu tố niềm tin, tổ chức BHTG đóng vai trò quan trọng trong nhiều khía cạnh: Thứ nhất, tổ chức BHTG đảm bảo quyền lợi của người gửi tiền bằng cách chi trả toàn bộ hoặc một phần số tiền gửi trong trường hợp TCTD gặp khó khăn, không thể thực hiện nghĩa vụ thanh toán.
Thứ hai, tổ chức BHTG là minh chứng cho cam kết của Chính phủ trong việc bảo đảm an toàn, lành mạnh cho hoạt động ngân hàng, từ khâu cấp phép đến chấm dứt hoạt động. 6 Thứ ba, bằng việc bảo vệ người gửi tiền, tổ chức BHTG góp phần xây dựng và củng cố lòng tin của công chúng vào hệ thống ngân hàng, từ đó thúc đẩy huy động vốn, phục vụ phát triển kinh tế và đảm bảo an ninh xã hội.