Chương I - TỔNG QUAN VỀ TRÀO LƯU KIẾN TRÚC HIỆN ĐẠI 1. NHỮNG TIỀN ĐỀ CỦA TRÀO LƯU KIẾN TRÚC HIỆN ĐẠI Nền KTHĐ phương Tây từ khi ra đời đã dần dần làm thay đổi bộ mặt các đô thị và khu dân cư ở hầu hết các nước phương Tây. Đó là những bước ngoặt tiến bộ của nghệ thuật mới, khoa học kỹ - thuật tiên tiến chiến thắng chủ nghĩa Hàn lâm và chủ nghĩa Chiết trung. Trong lộ trình phát triển đó, ta có thể nhận thấy nghệ thuật kiến trúc dường như cũng đã trải qua một giai đoạn trung gian để chuyển mình từ Cổ điển lên Hiện đại, đó là giai đoạn xuất hiện phong cách nghệ thuật Môđéc.
Bối cảnh lịch sử và sự ra đời của phong cách nghệ thuật Môđéc Việc đô thị hóa ở châu Âu thời kỳ cận đại đã đưa tới sự hình thành các khu dân cư mới dưới tác động của giao thông. Cùng với sự công nghiệp hóa mạnh mẽ nền kinh tế châu Âu, đã có nhiều thay đổi vật chất khiến cho nhu cầu và tính chất giao tiếp thay đổi, thể hiện cả trên hình thái đô thị. Tuy nhiên nhìn chung diện mạo kiến trúc còn nhiều vay mượn của quá khứ hoặc chưa có sự cách tân. Cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX, trào lưu môđéc phát triển mạnh mẽ ở châu Âu dựa trên những tiến bộ khoa học kỹ thuật về vật liệu xây dựng và kỹ thuật thi công.
Trào lưu này có ưu điểm là khước từ ngôn ngữ cổ điển Hàn lâm và mong muốn tìm một ngôn ngữ khác để biểu đạt cái mới. Một số phong cách tiêu biểu của trào lưu này là Art Nouveau, Art Deco,… 1. Phong cách nghệ thuật Art Nouveau Đặc điểm của phong cách này nghệ thuật này là sử dụng những đường nét có ý tưởng xuất phát từ cây cỏ thiên nhiên. Một số ví dụ tiêu biểu: 8 - Hill house, Helensburg – Schotland, 1902.
Căn nhà này do kiến trúc sư (KTS) Charles Rennie Mackintosh thiết kế. Không gian bố cục chung kiểu hình học, hành lang tự do như cây cỏ. Trần làm sát cửa sổ làm không gian như chảy ra với thiên nhiên, chan hòa với thiên nhiên. Tuy nhiên không gian đã từ bố cục hành lang chuyển dần sang không gian liên tục.
- Hotel Tassel, Bỉ 1892 do KTS Victor Horta thiết kế. Kiểu nhà liên kế đơn có mặt tiền cong vào, tiền sảnh hình bát giác thấp hơn nền nhà chính 1m dẫn vào không không gian cao thấp khác nhau chuyển qua gian cầu thang, lan can thép đầy hoa văn chan hòa với cầu thang cong các đường nét hoa văn cây cỏ, bên cạnh là một sân trời cũng đường hoa văn,…(xem Hình 1. Phong cách nghệ thuật Art Deco Cùng là những dòng kiến trúc chống lại phong cách sơ sài thiếu trang trí của các sản phẩm sản xuất bằng phương pháp công nghiệp hóa, nhưng Art Deco không dùng các đường nét xuất phát từ cây cỏ mà dung các mô típ trang trí hình học.1) Một số ví dụ tiêu biểu: - The Mazzotti house 1930. KTS Nicolay Diulgheroff - Biệt thự tại đường Nguyễn Đình Chiểu, Quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh.
do KTS Huỳnh Tấn Phát thiết kế. Biệt thự mái ngói vẫn mang nhiều họa tiết trang trí rất đẹp, nhất là ở sảnh vào nhà kiểu thông tầng. Tuy nhiên hình khối đã đơn giản, các họa tiết hình hình học kiểu Art Deco hơn là phong cách hoa lá của Art Nouveau. Biệt thự hiện là tư dinh của lãnh sự Nhật tại TP.
Hồ Chí Minh. Triễn lãm quốc tế năm 1900 tại Paris Sự kiện này được xem là một cao điểm của trào lưu này. Cuộc thi làm đẹp bộ mặt Paris để chào đón khách quốc tế được các kiến trúc sư Modern hồ hởi tham gia, giải nhất đã được trao cho hai kiến trúc sư Pháp là Hector Guimard và 9 Lavirotte. Hai ông đã sửa sang các mặt nhà của một số công trình trên các đại lộ lớn dẫn vào khu triễn lãm.
Các balcon được làm lan can bằng sắt uốn thành hình cành lá, các hoa văn và cành lá đắp nổi xen lẫn những tượng khỏa thân và phù điêu phức tạp. Có mảng tường hồi được trang trí bằng phù điêu chân dung đại văn hào Victor Hugo. Thêm vào đó có một thành phần kiến trúc mới do Hector Guimard sáng tạo rất đặc trưng cho trào lưu này là mái lưỡi trai bằng kính lợp trên khung kim loại. Nhận xét chung về phong cách nghệ thuật môđéc Mặc dù cố gằng tìm kiếm nhứng hướng đi mới nhưng trào lưu Môđéc không có phương hướng rõ rệt, không có lí luận nghệ thuật mà chỉ dựa vào khả năng của vật liệu và kỹ thuật xây dựng mới.
Chủ yếu các kiến trúc sư dựa vào tính chất mềm dẻo của sắt thép có thể uốn thành nhiều hình hoa văn trang trí phong phú và tính chất tạo hình dễ đổ khuôn của vật liệu bê tông để thả sức tạo hình trên các mặt nhà. Vì không có lí luận dẫn đường nên trào lưu Môđéc dần dần đi tới những trang trí rườm rà, uốn lượn cầu kì chỉ tác động tới bề mặt bên ngoài của ngôi nhà, mặt bằng ngôi nhà tức là nội dung công trình không có gì mới.Trào lưu này cuối cùng cũng mất phương hướng. Điểm đáng chú ý trong phong cách nghệ thuật Môđéc là khước từ ngôn ngữ cổ điển và dựa vào những khả năng của vật liệu và kỹ thuật mới. Đây có thể được xem là những tiền đề cho sự phát triển của trào lưu kiến trúc hiện đại sau này.
TRÀO LƯU KIẾN TRÚC HIỆN ĐẠI Trào lưu kiến trúc Hiện đại (Modernism) là một khái niệm rất rộng được sử dụng để miêu tả các công trình khác nhau có các đặc điểm tương đồng về sự đơn giản trong bố cục hình khối không gian, tổ chức mặt bằng tự do phi đối xứng, 10 mặt đứng loại bỏ việc sử dụng các họa tiết trang trí của trường phái cổ điển cũng như việc sử dụng vật liệu mới như kính, thép, bê tông. Kiến trúc Hiện đại là một sự đoạn tuyệt mạnh mẽ với kiến trúc cổ điển, thể hiện một lối tư duy mới của sự phát triển bùng nổ của các xã hội châu Âu cuối thế kỉ 19, đầu thế kỉ 20. Trường phái kiến trúc này đã nhanh chóng phổ biến, trở thành một trường phái chủ đạo ra trên toàn thế giới đến thập niên 1970.1 Khởi nguồn Kiến trúc Hiện đại, bắt nguồn từ châu Âu, là một sự phản ứng lại ảnh hưởng của quá khứ kiến trúc từ cuối thế kỉ 19. Các kiến trúc sư cảm thấy trào lưu kiến trúc Cổ điển không còn đủ sức sống, vay mượn và lệ thuộc quá nhiều vào những gì có trong quá khứ, không phản ảnh trung thực lại bối cảnh của thời đại công nghiệp.
Không những vậy, kiến trúc cổ điển còn trở thành vật cản, trói buộc con người với quá khứ hoặc đánh lừa thị hiếu kiến trúc bằng những yếu tố trang trí diêm dúa và vô nghĩa. Vào nửa cuối của thế kỉ 19, đầu thế kỉ 20, trong trào lưu phát triển của phương Tây, chủ nghĩa Hiện đại nói chung có nguồn gốc từ thời kì Khai sáng (Enlightenment) đã ảnh hưởng xuống suy nghĩ của các kiến trúc sư, họ tin rằng cần phải tạo ra một trào lưu kiến trúc mới, phản ảnh được tinh thần của thời đại mới và phải vượt qua, rũ bỏ được cái bóng của quá khứ. Những nhân tố báo hiệu trào lưu kiến trúc hiện đại sẽ ra đời, đã xuất hiện từ giữa thế kỉ XIX. Đó là lâu đài Pha Lê ( 1851) ở London của Joseph Paxton, là tháp Eiffel (1889) ở Paris của Gustave Eiffel, là phòng trưng bày máy (1889) của Duter và Contamin, là sự ra đời của bêtông cốt thép năm 1867 ở Pháp với Monier và Henebique,… Đa số nhà nghiên cứu về lịch sử KTHĐ của thế kỉ 20 đều lấy mốc của khởi đầu từ sự ra đời của công trình Cung Thủy tinh (Crystal Palace) ở Hyde Park, (London, Anh) năm 1851 do Joseph Paxton thiết kế.
Công trình đánh dấu một 11 bước ngoặt về tư duy không gian kiến trúc, về phương pháp sử dụng vật liệu, biện pháp thi công cũng như báo hiệu một vẻ đẹp mới của thời kỳ công nghiệp hóa. Sự thống trị của trào lưu kiến trúc Hiện đại Xu hướng mạnh mẽ nhất trong trào lưu kiến trúc hiện đại là chủ nghĩa Công năng (Fonctionalisme), chủ nghĩa Công năng xuất phát từ ba trung tâm lớn của KTHĐ thế giới, đó là: trường phái Chicago ở Hoa kì, trường phái Bauhaus ở Đức, chủ nghĩa Cấu tạo Nga xuất hiện sau Cách mạng tháng 10. Thêm vào đó phải kể đến những hoạt động rất tích cực và sáng tạo của một KTS kiệt xuất là Le Corbusier. Chủ nghĩa công năng có sức mạnh to lớn.
Từ lí luận cơ bản được đúc kết thành công thức do Louis Sullivan phát biểu: “hình thức đi theo công năng”, đến năm nguyên tắc về một ngôi nhà do Le Corbusier đúc kết: 1. Nhà trên cột. Mặt bằng tự do. Mặt đứng tự do.
Dải cửa sổ nằm ngang. Những khẩu hiệu “trang trí và trọng tội” của Adolf Loos và “ Less is more” (Nhiều hơn là ít hơn) của Mie van de Rohe đã cụ thể hóa lí luận của trào lưu, vạch rõ con đường phải đi của các kiến trúc sư công năng. Hơn nữa trào lưu KTHĐ mà chủ yếu là chủ nghĩa Công năng có tổ chức quốc tế của mình là CIAM đã chỉ đạo sự phát triển KTHĐ toàn thế giới qua các hội nghị quốc tế, mỗi hội nghị giải quyết một vấn đề cụ thể, thí dụ đại hội lần thứ hai ờ Frankfurt ( Đức) giải quyết vấn đề “nhà ở tối thiểu”. Đại hội lần thứ tư ở Athène đưa ra Hiến 12 chương Athène về qui hoạch đô thị,… Với lí luận chặc chẽ và nghiêm ngặt, chủ nghĩa công năng đã phát triển mạnh mẽ trên toàn thế giới.
Trào lưu chủ nghĩa Công năng mạnh mẽ phát triển khắp thế giới trên nửa đầu thế kỉ XX đến nỗi thuật ngữ “Kiến trúc - hiện đại” gần như đồng nghĩa với chủ nghĩa Công năng. Thật ra trong trào lưu kiến trúc hiện đại có những dòng kiến trúc khác nhỏ bé hơn nhưng cũng có ý nghĩa to lớn. Kiến trúc hữu cơ (Architecture Organique) xuất hiện ở nước Mĩ với bản tuyên ngôn là ngôi nhà Biệt thự trên thác “Falling water” của Frank Lloyd Wright. Chủ trương lớn nhất của trường phái này là con người gắn bó hữu cơ với ngôi nhà và ngôi nhà gắn bó hữu cơ với môi trường thiên nhiên.
Hình thức ngôi nhà thường mang những yếu tố thiên nhiên chung quanh như vật liệu được lấy tại chỗ để xây dựng, gắn bó với địa hình, ngôi nhà có cá tính rõ rệt.