LUẬN ÁN TIẾN SĨ: NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA NƯỚC NGOÀI - TỐT NGHĨA VÀ XẤU NGHĨA

Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học chuyên sâu về tốt nghĩa, xấu nghĩa trong tiếng Việt. Nghiên cứu các bình diện ngữ nghĩa và ứng dụng thực tế của hiện tượng này.

• Tác giả: Tăng Thị Tuyết Mai
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Dũng
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Tốt Nghĩa và Xấu Nghĩa trong Ngôn Ngữ Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG MỘT: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ TỐT NGHĨA, XẤU NGHĨA
• 1.1. Khai niệm tốt nghĩa, xấu nghĩa
• 1.2. Tốt nghĩa, xấu nghĩa dưới góc độ ngữ nghĩa học từ vựng và dưới góc độ ngữ dụng học
• 1.3. Sắc thái ngữ nghĩa của từ và quy trình xác lập sắc thái ngữ nghĩa của từ
• 1.4. Sắc thái ngữ nghĩa của phát ngôn và cơ chế tạo ra sắc thái tốt nghĩa, xấu nghĩa của phát ngôn
• 2. CHƯƠNG HAI: TỐT NGHĨA VÀ XẤU NGHĨA TRONG DANH TỪ ĐƠN VỊ TIẾNG VIỆT
• 2.1. Danh từ đơn vị tốt nghĩa
• 2.2. Danh từ đơn vị tốt nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh
• 2.3. Danh từ đơn vị tốt nghĩa biến đổi sắc thái ngữ nghĩa trong loạt ngữ cảnh nhất định
• 2.4. Danh từ đơn vị trung hòa về nghĩa
• 2.5. Danh từ đơn vị trung hòa về nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh
• 2.6. Danh từ đơn vị trung hòa biến đổi sắc thái ngữ nghĩa trong loạt ngữ cảnh nhất định
• 2.7. Danh từ đơn vị xấu nghĩa
• 2.8. Danh từ đơn vị xấu nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh
• 2.9. Danh từ đơn vị xấu nghĩa biến đổi sắc thái ngữ nghĩa trong loạt ngữ cảnh nhất định
• 3. CHƯƠNG BA: TỐT NGHĨA VÀ XẤU NGHĨA TRONG VỊ TỪ TRẠNG THÁI TIẾNG VIỆT
• 3.1. Vị từ trạng thái tốt nghĩa
• 3.2. Vị từ trạng thái tốt nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh
• 3.3. Vị từ trạng thái tốt nghĩa biến đổi sắc thái ngữ nghĩa trong loạt ngữ cảnh nhất định
• 3.4. Vị từ trạng thái trung hòa về nghĩa
• 3.5. Vị từ trạng thái trung hòa về nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh
• 3.6. Vị từ trạng thái trung hòa biến đổi sắc thái ngữ nghĩa trong loạt ngữ cảnh nhất định
• 3.7. Vị từ trạng thái xấu nghĩa
• 3.8. Vị từ trạng thái xấu nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh
• 3.9. Vị từ trạng thái xấu nghĩa biến đổi sắc thái ngữ nghĩa trong loạt ngữ cảnh nhất định
• 3.10. Sắc thái ngữ nghĩa của kết hợp lấy xuất phát từ vị từ trạng thái
• 3.11. Mối quan hệ giữa vỏ ngữ âm và sắc thái ngữ nghĩa của các từ chỉ mức độ cao theo sau vị từ trạng thái
• 3.12. Sắc thái ngữ nghĩa của kết hợp chứa vị từ trạng thái biểu thị một quá trình
• 4. CHƯƠNG BỐN: TỐT NGHĨA VÀ XẤU NGHĨA TRONG VỊ TỪ HÀNH ĐỘNG TIẾNG VIỆT
• 4.1. Vị từ hành động tốt nghĩa
• 4.2. Vị từ hành động tốt nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh
• 4.3. Vị từ hành động tốt nghĩa biến đổi sắc thái ngữ nghĩa trong loạt ngữ cảnh nhất định
• 4.4. Vị từ hành động trung hòa về nghĩa
• 4.5. Vị từ hành động trung hòa về nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh
• 4.6. Vị từ hành động trung hòa biến đổi sắc thái ngữ nghĩa trong loạt ngữ cảnh nhất định
• 4.7. Vị từ hành động xấu nghĩa
• 4.8. Vị từ hành động xấu nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh
• 4.9. Vị từ hành động xấu nghĩa biến đổi sắc thái ngữ nghĩa trong loạt ngữ cảnh nhất định
• 5. CHƯƠNG NĂM: TỐT NGHĨA VÀ XẤU NGHĨA TRONG PHÁT NGÔN KHEN NGỢI, CHÊ TRÁCH, CHỬI RỦA, MẮNG YÊU
• 5.1. Sắc thái ngữ nghĩa của phát ngôn khen ngợi
• 5.2. Phát ngôn khen ngợi có nghĩa tường minh tích cực
• 5.3. Phát ngôn khen ngợi có nghĩa tường minh trung hòa
• 5.4. Phát ngôn khen ngợi có nghĩa tường minh tiêu cực
• 5.5. Sắc thái ngữ nghĩa của phát ngôn chê trách
• 5.6. Phát ngôn chê trách có nghĩa tường minh tiêu cực
• 5.7. Phát ngôn chê trách có nghĩa tường minh trung hòa
• 5.8. Phát ngôn chê trách có nghĩa tường minh tích cực
• 5.9. Sắc thái ngữ nghĩa của phát ngôn chửi rủa
• 5.10. Phát ngôn chửi rủa có nghĩa tường minh tiêu cực
• 5.11. Phát ngôn chửi rủa có nghĩa tường minh trung hòa
• 5.12. Phát ngôn chửi rủa có nghĩa tường minh tích cực
• 5.13. Sắc thái ngữ nghĩa của phát ngôn mắng yêu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tốt Nghĩa Xấu Nghĩa Luận Án Tiến Sĩ Tiếng Việt

Luận án tiến sĩ này tập trung vào việc khám phá và phân tích hiện tượng tốt nghĩa và xấu nghĩa trong ngôn ngữ tiếng Việt. Đây là một lĩnh vực thú vị, phản ánh sự tinh tế và đa dạng trong cách chúng ta sử dụng ngôn ngữ để thể hiện cảm xúc và đánh giá. Nghiên cứu này không chỉ dừng lại ở việc định nghĩa các khái niệm cơ bản, mà còn đi sâu vào sự thay đổi nghĩa của từ ngữ theo thời gian và ngữ cảnh sử dụng. Mục tiêu là cung cấp một cái nhìn toàn diện về cách văn hóa Việt Nam ảnh hưởng đến việc hình thành và sử dụng từ thuần Việt cũng như từ Hán Việt mang sắc thái tốt nghĩa và xấu nghĩa. Quan trọng nhất, luận án nhằm mục đích xác định các nguyên tắc cơ bản điều chỉnh việc sử dụng và hiểu các biểu thức đánh giá này trong các tình huống giao tiếp khác nhau.

1.1. Khái niệm Tốt Nghĩa và Xấu Nghĩa Cơ sở Ngữ Nghĩa Học

Trong ngữ nghĩa học, tốt nghĩa và xấu nghĩa không đơn thuần chỉ là ý nghĩa của từ mà còn liên quan đến thái độ, cảm xúc mà từ ngữ đó mang lại. Tốt nghĩa thường được gắn với những điều tích cực, được xã hội chấp nhận và đánh giá cao. Ngược lại, xấu nghĩa lại liên quan đến những điều tiêu cực, bị xã hội phản đối hoặc coi thường. Việc xác định tốt nghĩa và xấu nghĩa không phải lúc nào cũng đơn giản, bởi vì nó phụ thuộc nhiều vào ngữ cảnh sử dụng và văn hóa Việt Nam. Ví dụ, một từ có thể mang nghĩa trung hòa trong một số trường hợp nhưng lại trở nên xấu nghĩa khi được sử dụng trong một ngữ cảnh cụ thể. Nghiên cứu này sử dụng các công cụ phân tích ngữ nghĩa để làm rõ các sắc thái ý nghĩa khác nhau của từ ngữ.

1.2. Tốt Nghĩa Xấu Nghĩa Dưới Góc Độ Ngữ Dụng Học Cách Sử Dụng

Từ góc độ ngữ dụng học, tốt nghĩa và xấu nghĩa không chỉ nằm trong bản thân từ ngữ mà còn phụ thuộc vào cách người nói sử dụng chúng trong giao tiếp. Một từ có thể mang nghĩa trung tính, nhưng khi được sử dụng với một giọng điệu, ngữ điệu hoặc trong một tình huống cụ thể, nó có thể trở nên tốt nghĩa hoặc xấu nghĩa. Ví dụ, một lời khen có thể trở thành một lời mỉa mai nếu được nói với giọng điệu chế giễu. Pragmatics (ngữ dụng học) đóng vai trò quan trọng trong việc giải thích nghĩa hàm ẩn của từ ngữ và cách chúng ta hiểu ý định của người nói. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào các cơ chế ngữ dụng học giúp tạo ra và giải mã các sắc thái tốt nghĩa và xấu nghĩa.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Biến Đổi Nghĩa trong Ngôn Ngữ Tiếng Việt

Việc nghiên cứu tốt nghĩa và xấu nghĩa trong tiếng Việt đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là biến đổi nghĩa của từ ngữ theo thời gian. Những từ ngữ mà trước đây mang nghĩa tích cực có thể dần trở nên tiêu cực, và ngược lại. Sự thay đổi nghĩa này có thể do nhiều yếu tố gây ra, bao gồm ảnh hưởng của văn hóa Việt Nam, sự du nhập của từ Hán Việt, và những thay đổi trong xã hội học ngôn ngữ. Hơn nữa, việc xác định ranh giới giữa tốt nghĩa, xấu nghĩa và nghĩa biểu hiện không phải lúc nào cũng rõ ràng. Cần có những phương pháp phân tích ngữ nghĩa tinh tế để phân biệt các sắc thái ý nghĩa khác nhau và hiểu rõ hơn về nguồn gốc của từ.

2.1. Yếu Tố Văn Hóa và Xã Hội Ảnh Hưởng Đến Tốt Nghĩa Xấu Nghĩa

Văn hóa Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và duy trì các giá trị tốt nghĩa và xấu nghĩa. Những quan niệm về đạo đức, thẩm mỹ và các chuẩn mực xã hội đều ảnh hưởng đến cách chúng ta đánh giá và sử dụng từ ngữ. Xã hội học ngôn ngữ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và xã hội, và cách các yếu tố xã hội tác động đến sự thay đổi nghĩa của từ ngữ. Ví dụ, những từ ngữ liên quan đến địa vị xã hội, giới tính hoặc tôn giáo thường mang sắc thái tốt nghĩa hoặc xấu nghĩa rõ rệt.

2.2. Ảnh Hưởng Của Từ Hán Việt Đến Sắc Thái Ngữ Nghĩa Tiếng Việt

Từ Hán Việt đã có ảnh hưởng sâu sắc đến ngôn ngữ tiếng Việt, đặc biệt là trong lĩnh vực ngữ nghĩa học. Nhiều từ Hán Việt mang sắc thái trang trọng, lịch sự và thường được sử dụng trong các tình huống chính thức. Ngược lại, một số từ Hán Việt khác lại mang sắc thái cổ kính, lỗi thời và ít được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày. Việc nghiên cứu nguồn gốc của từ và ngôn ngữ học lịch sử giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình du nhập và biến đổi của từ Hán Việt trong tiếng Việt.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Phân Tích Ngữ Nghĩa Học Tiếng Việt

Luận án sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu để phân tích ngữ nghĩa của tốt nghĩa và xấu nghĩa trong tiếng Việt. Phương pháp chính là phân tích ngữ nghĩa thành phần (componential analysis), trong đó ý nghĩa của từ được phân tích thành các thành phần nhỏ hơn, giúp làm rõ các sắc thái ý nghĩa khác nhau. Bên cạnh đó, luận án cũng sử dụng phương pháp phân tích ngữ cảnh, trong đó từ ngữ được xem xét trong các ngữ cảnh sử dụng khác nhau để xác định sắc thái tốt nghĩa và xấu nghĩa của chúng. Ngoài ra, việc tham khảo các từ điển học và các công trình nghiên cứu về ngôn ngữ học lịch sử cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu rõ sự thay đổi nghĩa của từ ngữ.

3.1. Phân Tích Ngữ Nghĩa Thành Phần Làm Rõ Sắc Thái Tốt Xấu

Phương pháp phân tích ngữ nghĩa thành phần cho phép chúng ta chia nhỏ ý nghĩa của một từ thành các thành phần nhỏ hơn, từ đó làm rõ các sắc thái ý nghĩa khác nhau. Ví dụ, khi phân tích ý nghĩa của từ 'thông minh', chúng ta có thể xác định các thành phần như 'khả năng tư duy', 'khả năng giải quyết vấn đề', 'khả năng học hỏi'. Việc phân tích các thành phần ngữ nghĩa giúp chúng ta hiểu rõ hơn về nghĩa biểu hiện và nghĩa hàm ẩn của từ ngữ, cũng như cách chúng liên quan đến tốt nghĩa và xấu nghĩa.

3.2. Phân Tích Ngữ Cảnh Xác Định Sắc Thái Ý Nghĩa Linh Hoạt

Ngữ cảnh sử dụng đóng vai trò then chốt trong việc xác định sắc thái ý nghĩa của từ ngữ. Một từ có thể mang tốt nghĩa trong một ngữ cảnh nhưng lại mang xấu nghĩa trong một ngữ cảnh khác. Ví dụ, từ 'ngoan' có thể mang nghĩa tích cực khi nói về một đứa trẻ, nhưng lại mang nghĩa tiêu cực khi nói về một người lớn thiếu cá tính. Việc phân tích ngữ cảnh giúp chúng ta hiểu rõ hơn về tính linh hoạt và đa dạng của ngôn ngữ tiếng Việt.

IV. Tốt Nghĩa và Xấu Nghĩa Trong Phát Ngôn Khen Chê Chửi Mắng

Luận án đi sâu vào việc phân tích tốt nghĩa và xấu nghĩa trong các loại phát ngôn khác nhau, bao gồm khen ngợi, chê trách, chửi rủa và mắng yêu. Mỗi loại phát ngôn này có những đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ dụng riêng, và việc sử dụng từ ngữ mang sắc thái tốt nghĩa và xấu nghĩa trong các phát ngôn này có thể tạo ra những hiệu ứng giao tiếp khác nhau. Ví dụ, một lời khen ngợi chân thành có thể củng cố mối quan hệ giữa người nói và người nghe, trong khi một lời chửi rủa có thể gây ra sự tổn thương và xung đột. Nghiên cứu này nhằm mục đích làm rõ các cơ chế ngôn ngữ và xã hội giúp tạo ra và giải mã các loại phát ngôn này.

4.1. Sắc Thái Ngữ Nghĩa Phát Ngôn Khen Ngợi Chê Trách Tiếng Việt

Phát ngôn khen ngợi thường sử dụng các từ ngữ mang sắc thái tốt nghĩa để ca ngợi phẩm chất, hành động hoặc thành tích của người khác. Ngược lại, phát ngôn chê trách sử dụng các từ ngữ mang sắc thái xấu nghĩa để chỉ trích hoặc phê phán. Tuy nhiên, sắc thái ngữ nghĩa của các phát ngôn này có thể bị ảnh hưởng bởi giọng điệu, ngữ cảnh và mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Một lời khen ngợi sáo rỗng có thể trở thành một lời mỉa mai, trong khi một lời chê trách nhẹ nhàng có thể mang tính xây dựng.

4.2. Ngôn Ngữ Chửi Rủa Mắng Yêu Phân Tích Ngữ Dụng Học

Phát ngôn chửi rủa thường sử dụng các từ ngữ tục tĩu, thô tục để thể hiện sự tức giận, phẫn nộ hoặc khinh bỉ. Ngược lại, phát ngôn mắng yêu sử dụng các từ ngữ có vẻ thô lỗ nhưng lại mang ý nghĩa yêu thương, trêu chọc. Việc phân tích ngữ dụng học giúp chúng ta hiểu rõ hơn về ý định của người nói và cách các phát ngôn này được hiểu trong các tình huống giao tiếp khác nhau. Uyển ngữ và nói giảm nói tránh cũng là những kỹ thuật được sử dụng để giảm nhẹ sắc thái tiêu cực của các phát ngôn này.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Dạy và Học Ngôn Ngữ Dịch Thuật Tối Ưu

Nghiên cứu về tốt nghĩa và xấu nghĩa trong tiếng Việt có nhiều ứng dụng thực tiễn. Trong lĩnh vực giảng dạy và học tập ngôn ngữ, việc hiểu rõ các sắc thái ý nghĩa của từ ngữ giúp người học sử dụng tiếng Việt một cách chính xác và hiệu quả hơn. Trong lĩnh vực dịch thuật, việc nắm bắt các sắc thái tốt nghĩa và xấu nghĩa giúp người dịch truyền tải thông điệp một cách trung thực và phù hợp với văn hóa Việt Nam. Hơn nữa, nghiên cứu này cũng có thể góp phần vào việc xây dựng các công cụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên, như hệ thống phân tích cảm xúc và hệ thống dịch máy.

5.1. Tốt Nghĩa Xấu Nghĩa Trong Giảng Dạy và Học Tiếng Việt

Việc giảng dạy và học tập tiếng Việt cần chú trọng đến việc giúp người học hiểu rõ các sắc thái ý nghĩa của từ ngữ, đặc biệt là các sắc thái tốt nghĩa và xấu nghĩa. Người học cần được trang bị kiến thức về ngữ cảnh sử dụng, văn hóa Việt Nam và các quy tắc giao tiếp để sử dụng tiếng Việt một cách phù hợp và hiệu quả. Các bài tập thực hành, ví dụ minh họa và các hoạt động giao tiếp đóng vai trò quan trọng trong việc giúp người học nắm vững kiến thức và kỹ năng liên quan.

5.2. Tối Ưu Dịch Thuật Nắm Bắt Sắc Thái Văn Hóa Tiếng Việt

Trong lĩnh vực dịch thuật, việc nắm bắt các sắc thái tốt nghĩa và xấu nghĩa là vô cùng quan trọng để truyền tải thông điệp một cách chính xác và phù hợp với văn hóa Việt Nam. Người dịch cần có kiến thức sâu rộng về ngôn ngữ học, văn hóa học và các quy tắc giao tiếp để lựa chọn các từ ngữ và cấu trúc câu phù hợp. Việc sử dụng các công cụ hỗ trợ dịch thuật, như từ điển chuyên ngành và hệ thống quản lý thuật ngữ, cũng giúp nâng cao chất lượng dịch thuật.

VI. Kết Luận Tương Lai Nghiên Cứu Tốt Nghĩa và Xấu Nghĩa Tiếng Việt

Nghiên cứu về tốt nghĩa và xấu nghĩa trong tiếng Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng và còn nhiều điều cần khám phá. Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu về biến đổi nghĩa của từ ngữ, ảnh hưởng của văn hóa và xã hội đến ngôn ngữ, và các ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu này trong các lĩnh vực khác nhau. Hy vọng rằng luận án này sẽ góp phần vào việc nâng cao nhận thức về sự tinh tế và đa dạng của ngôn ngữ tiếng Việt và khuyến khích các nhà nghiên cứu tiếp tục khám phá lĩnh vực thú vị này.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Mới Tốt Nghĩa Xấu Nghĩa và Trí Tuệ Nhân Tạo

Một hướng nghiên cứu đầy hứa hẹn là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích ngữ nghĩa và xác định sắc thái tốt nghĩa và xấu nghĩa của từ ngữ. Các mô hình AI có thể được huấn luyện để nhận diện các mẫu ngôn ngữ liên quan đến cảm xúc, đánh giá và các yếu tố văn hóa, từ đó giúp tự động hóa quá trình phân tích và đánh giá ngôn ngữ.

6.2. Tổng Kết và Đề Xuất Phát Triển Từ Điển Chuyên Về Tốt Xấu Nghĩa

Để hỗ trợ việc giảng dạy, học tập và nghiên cứu về tốt nghĩa và xấu nghĩa trong tiếng Việt, cần có một từ điển chuyên biệt về chủ đề này. Từ điển này sẽ cung cấp thông tin chi tiết về sắc thái ý nghĩa của từ ngữ, các ví dụ minh họa, và các ghi chú về ngữ cảnh sử dụng và văn hóa Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 62 22 02 40) của nghiên cứu sinh Tăng Thị Tuyết Mai, thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hoàng Dũng tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (bảo vệ năm 2017), tập trung giải quyết vấn đề "Tốt nghĩa và xấu nghĩa trong tiếng Việt". Trong hệ thống tiếng Việt, các biểu đạt tốt nghĩa (amelioratives) và xấu nghĩa (pejoratives) tồn tại phổ biến và phong phú (ví dụ: trắng hồng, trắng tươi đối lập với trắng hếu, trắng bệch, trắng nhợt). Tuy nhiên, sắc thái ngữ nghĩa của từ ngữ và phát ngôn không phải là một hiện tượng bất biến mà có sự vận động phức tạp giữa hệ thống từ vựng và hoạt động giao tiếp thực tế. Một từ tốt nghĩa như đẹp, tốt không phải lúc nào cũng dùng để khen (như trong phát ngôn: "Đẹp lắm đấy!"), và ngược lại, các từ ngữ thô tục, chửi rủa như "Thằng cha mày!", "Thằng chó!" lại có thể được dùng như một lời mắng yêu trong ngữ cảnh thân mật gia đình. Bên cạnh đó, các từ thuần Việt hoàn toàn trung hoà về nghĩa như đá, nước, núi, sông khi dùng làm tên riêng lại mang sắc thái kém trang trọng hơn hẳn so với các yếu tố Hán Việt đồng nghĩa như Thạch, Thuỷ, Sơn, Hà. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là cần một công trình khảo sát toàn diện, bao quát hiện tượng tốt nghĩa và xấu nghĩa ở cả hai bình diện: ngữ nghĩa học từ vựng và ngữ nghĩa học dụng pháp.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là miêu tả và phân tích có hệ thống hiện tượng tốt nghĩa và xấu nghĩa trong tiếng Việt theo quan điểm ngôn ngữ học đồng đại. Luận án cụ thể hóa thành các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu sau:

1. Xây dựng cơ sở lý thuyết và quy trình phân tích sắc thái ngữ nghĩa của các đơn vị từ vựng tiếng Việt dựa trên phương pháp ngữ cảnh.
2. Khảo sát, phân loại và miêu tả sắc thái ngữ nghĩa của ba bộ phận từ loại cơ bản trong tiếng Việt: danh từ đơn vị (DTĐV), vị từ trạng thái (VTTT) và vị từ hành động (VTHĐ).
3. Xác lập cơ chế hình thành sắc thái tốt nghĩa, xấu nghĩa của phát ngôn và miêu tả sắc thái ngữ nghĩa của bốn loại phát ngôn mang tính đánh giá điển hình: khen ngợi, chê trách, chửi rủa và mắng yêu.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là sắc thái ngữ nghĩa tốt, xấu và trung hoà của ba tiểu loại từ vựng (danh từ đơn vị, vị từ trạng thái, vị từ hành động) và bốn loại phát ngôn (khen ngợi, chê trách, chửi rủa, mắng yêu). Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong tiếng Việt hiện đại nhìn từ góc độ ngôn ngữ học đồng đại, khảo sát các văn bản thành văn và ngữ liệu giao tiếp thực tế.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Hiện tượng tốt nghĩa (amelioration) và xấu nghĩa (pejoration) đã được giới ngôn ngữ học quốc tế quan tâm từ lâu. Trong truyền thống ngôn ngữ học lịch sử, tốt nghĩa và xấu nghĩa chủ yếu được nghiên cứu như các quá trình biến đổi ngữ nghĩa (semantic change) theo trục lịch đại qua hai cơ chế mở rộng nghĩa và thu hẹp nghĩa. Các công trình tiêu biểu theo hướng tiếp cận lịch đại gồm có: Introduction to Historical Linguistics (1972) của Anthony Arlotto, Historical Linguistics (1979) của Theodora Bynon, Historical Linguistics: An Introduction (1992) của Winfred Lehmann, Understanding Language Change (1994) của April M. McMahon, An Introduction to Historical Linguistics (1997) của Terry Crowley, Language History – An Introduction (2000) của Andrew L. Sihler, và An Approach to Semantic Change (2003) của Brian D. Joseph và Richard D. Janda. Nghiên cứu biến đổi hình thái mang tính xấu nghĩa trong từng ngôn ngữ cụ thể cũng được đề cập trong A History of the Spanish Language (2002) của Ralph Penny (về các hậu tố xấu nghĩa tiếng Tây Ban Nha như -aco, -ajo) hay Using Italian: A Guide to Contemporary Usage của J. J. Kinder và Vincenzo M. Savini (về các hậu tố tiếng Ý như -accio, -azzo).

Giai đoạn gần đây, xu hướng nghiên cứu chuyển mạnh sang góc độ ngữ nghĩa học và ngữ dụng học đồng đại, đặc biệt tập trung vào lớp từ xấu nghĩa và miệt thị/phỉ báng (slurs), tiêu biểu là công trình của Croom (2011). Tuyển tập hội thảo quốc tế Pejoration do Rita Finkbeiner, Jörg Meibauer và Heike Wiese chủ biên (2016) đã tập hợp 14 nghiên cứu chuyên sâu ở nhiều cấp độ ngôn ngữ:

• Cấp độ ngữ âm và ngôn điệu: Walter Sendlmeier, Ines Steffen và Astrid Bartels với "Pejorative Prosody" chứng minh ngôn điệu tiêu cực mang giọng trầm, đơn điệu, chậm rãi hơn so với giọng cao, du dương của đánh giá tích cực.
• Cấp độ hình thái và cú pháp: Antje Dammel và Olga Quindt nghiên cứu mô hình cấu tạo từ Ge-e và -(er)ei trong tiếng Đức; Daniel Gutzmann và Eric McCready bàn về lý thuyết nội dung biểu cảm (expressive content) của Potts (2005) qua bài "Quantification with Pejoratives"; Franz d’Avis nghiên cứu câu tổng loại trong "Pejoration, Normalcy Conceptions and Generic Sentences".
• Cấp độ ngữ dụng và hành vi ngôn từ: Jörg Meibauer ("Slurring as Insulting"), Maria Paola Tenchini và Aldo Frigerio ("A Multi-act Perspective on Slurs"), Björn Technau ("The Meaning and Use of Slurs: An Account Based on Empirical Data"), Marta Dynel ("Pejoration via Irony and Sarcasm").
• Ngôn cảnh và ngôn ngữ cụ thể: Heike Wiese và Nilüfer Taniş Polat nghiên cứu hiện tượng láy m- trong tiếng Đức đô thị; Rita Finkbeiner phân tích cấu trúc bla bla bla; Renate Fischer và Simon Kollien khảo sát ngôn ngữ ký hiệu; Hyun Jung Koo và Seongha Rhee nghiên cứu từ xấu nghĩa trong tiếng Hàn.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu đi trước chỉ chạm đến hiện tượng này trong phạm vi hẹp:

• Nguyễn Ngọc Trâm (1991) khảo sát cấu trúc ngữ nghĩa của 19 nhóm vị từ tâm lý – tình cảm tiếng Việt, chỉ ra thành phần đánh giá tích cực / tiêu cực (như nhóm vui – buồn).
• Chu Bích Thu (1996) phân tích ngữ nghĩa tính từ tiếng Việt hiện đại thành hai bộ phận: miêu tả và đánh giá, khái quát cấu trúc ba thành tố: (1) Thuộc tính tác động vào giác quan, (2) Gây cảm giác, (3) Đánh giá tác động do cảm giác gây nên.
• Nguyễn Thị Bảo (2003) khảo sát từ ngữ chỉ động vật trong thành ngữ tiếng Việt đối chiếu tiếng Anh, chỉ ra phần lớn tên con vật thiên về nghĩa tiêu cực do văn hoá quy định.
• Tăng Thị Tuyết Mai (2010), trong luận văn thạc sĩ, đã khảo sát bước đầu hiện tượng tốt nghĩa và xấu nghĩa ở danh từ đơn vị và vị từ trạng thái.

Khoảng trống mà luận án tiến sĩ này giải quyết là: khắc phục tính đơn lẻ, cục bộ của các công trình đi trước; thiết lập một quy trình thực nghiệm có hiệu lực dựa trên ngữ cảnh để xác định sắc thái ngữ nghĩa; và mở rộng khảo sát có hệ thống trên ba lớp từ loại cơ bản cùng bốn loại phát ngôn điển hình của tiếng Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Luận án định vị khái niệm tốt nghĩa và xấu nghĩa thuần tuý trên bình diện ngôn ngữ học (quan hệ người nói – người nghe), hoàn toàn tách biệt với quan điểm đạo đức học hay thẩm mỹ học. Về mặt đạo đức, các hành động như giết, bắn chết, đâm chết là tiêu cực, nhưng về mặt ngôn ngữ học, chúng trung hoà về sắc thái ngữ nghĩa. Về mặt thẩm mỹ, người nói có thể coi cao là tốt và thấp là xấu, nhưng trong phát ngôn "Cô ấy rất cao" hay "Cô ấy rất thấp", từ ngữ hoàn toàn mang nghĩa miêu tả trung hoà; sắc thái tiêu cực chỉ xuất hiện khi dùng các từ kết hợp đánh giá như "cao lênh khênh" hay "thấp chũn".

Cơ sở phân tích ngữ nghĩa học từ vựng dựa trên mô hình các thành phần nghĩa của từ (Löbner 2002, Mikko Lehtonen 2000, Carter et al. 2001):

• Nghĩa miêu tả (descriptive meaning) / Nghĩa sở thị (denotation): Khái niệm quy chiếu của từ, mang tính khách quan.
• Nghĩa xã hội (social meaning): Sắc thái do chuẩn mực giao tiếp xã hội quy định (như sự phân biệt trang trọng / thân mật giữa phu nhân và vợ, hay các trợ từ ạ, ư, nhỉ, nhé).
• Nghĩa biểu cảm (expressive meaning): Thể hiện cảm xúc, thái độ chủ quan của con người đối với sự vật (như xanh lè, hoặc sự phân biệt thái độ trân trọng giữa biếu, tặng với cho).
• Nghĩa liên tưởng (connotation): Phần nghĩa bổ sung mang tính liên chủ quan của cả cộng đồng ngôn ngữ (như kiến liên tưởng đến "nhỏ", rồng, phượng liên tưởng đến điều tốt đẹp).

Sắc thái ngữ nghĩa của từ thuộc về nghĩa biểu cảm và nghĩa xã hội, đồng thời chịu sự chi phối của nghĩa liên tưởng.

Về bình diện ngữ dụng học, luận án sử dụng mô hình phân chia nghĩa phát ngôn của Allott (2010) và Grice (1957): nghĩa tường minh (explicit meaning) đối lập nghĩa hàm ẩn (implicit meaning); nghĩa tự nhiên (natural meaning) đối lập nghĩa không tự nhiên (nonnatural meaning); nghĩa của người nói (speaker meaning), nghĩa mã hoá ngôn ngữ (encoded meaning) và nghĩa suy ra (inferred meaning). Luận án xác lập các cơ chế tạo sắc thái ngữ nghĩa cho phát ngôn gồm:

1. Cơ chế tiền giả định (Cao Xuân Hạo 2007): Bất chấp tiền giả định, phủ nhận tiền giả định, lợi dụng tiền giả định để thông báo ngầm.
2. Cơ chế phương châm hội thoại (Grice): Bất chấp phương châm về lượng, chất, quan hệ, cách thức.
3. Các cơ chế tu từ: So sánh, ẩn dụ, chơi chữ (nói lái).

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp miêu tả ngôn ngữ: Sử dụng trọng tâm thủ pháp phân tích phân bố và thủ pháp sử dụng ngữ cảnh. Quy trình xác lập sắc thái ngữ nghĩa (STNN) của từ gồm ba bước:
  1. Thu thập ngữ cảnh: Tập hợp số lượng lớn ngữ cảnh chứa từ trong các văn bản thuộc nhiều phong cách chức năng.
  2. Phân loại ngữ cảnh: Nhóm các ngữ cảnh đồng loại tương ứng với từng nét nghĩa của từ.
  3. Phân tích nghĩa: Loại bỏ nghĩa không thường trực, xác định nghĩa cơ bản và đối chiếu khả năng kết hợp của từ để kết luận từ mang sắc thái ngữ nghĩa cố định trong toàn bộ ngữ cảnh hay biến đổi trong loạt ngữ cảnh nhất định.
• Phương pháp thống kê ngôn ngữ: Thống kê số lượng các tiểu loại DTĐV, VTTT, VTHĐ theo từng nhóm sắc thái ngữ nghĩa (tốt, trung hoà, xấu) và khả năng kết hợp; thống kê khảo sát mối quan hệ giữa vỏ ngữ âm và sắc thái ngữ nghĩa của các từ chỉ mức độ cao đi sau vị từ trạng thái.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

• Nguồn từ điển: Nguồn ngữ liệu chính là Từ điển tiếng Việt (2002) do Hoàng Phê chủ biên, kết hợp cùng các từ điển từ đồng nghĩa, từ điển từ láy tiếng Việt.
• Nguồn văn bản: Thu thập từ các văn bản thành văn và phát ngôn tự nhiên thuộc nhiều phong cách ngôn ngữ chức năng khác nhau (văn học, báo chí, khẩu ngữ). Luận án gồm 194 trang chính văn và gần 260 trang dành cho 5 phụ lục ngữ liệu.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 1 xây dựng khung lý thuyết nền tảng cho toàn bộ luận án. Tác giả phân biệt rõ ranh giới giữa việc xem xét tốt nghĩa/xấu nghĩa dưới góc độ ngữ nghĩa học từ vựng (sắc thái ngữ nghĩa được ký mã sẵn trong hệ thống từ vựng, độc lập với ngữ cảnh phát ngôn) và góc độ ngữ dụng học (sắc thái ngữ nghĩa gắn liền với tình huống phát ngôn cụ thể, cho phép hiện tượng dùng chệch chuẩn để tạo hiệu quả tu từ như mỉa mai, châm biếm, trêu đùa).

Quy trình phân tích ngữ cảnh được luận án hình thức hoá để phân loại đơn vị từ vựng tiếng Việt thành ba nhóm lớn trên trục ngữ nghĩa:

Nhóm sắc thái từ vựng	Biểu hiện trong toàn bộ ngữ cảnh	Biểu hiện biến đổi theo ngữ cảnh
Đơn vị tốt nghĩa	Duy trì sắc thái tích cực trong mọi kết hợp (ví dụ: DTĐV trang)	Biến đổi sắc thái trong một loạt ngữ cảnh nhất định
Đơn vị trung hoà về nghĩa	Duy trì sắc thái trung tính trong mọi kết hợp	Biến đổi thành xấu/tốt trong loạt ngữ cảnh nhất định (ví dụ: DTĐV mớ)
Đơn vị xấu nghĩa	Duy trì sắc thái tiêu cực trong mọi kết hợp	Biến đổi sắc thái trong một loạt ngữ cảnh nhất định

Ở bình diện phát ngôn, chương này phân tích chi tiết các cơ chế ngữ dụng:

• Bất chấp tiền giả định: Dùng cặp xưng hô bố / con ngoài quan hệ ruột thịt để chửi bới, đe doạ thể diện ("Bố đây con!"), hoặc cố tình đảo vai để mỉa mai ("Mời bố vào nhà con thưa chuyện!").
• Phủ nhận tiền giả định: Đưa ra nhận định phủ định nền tảng để chửi rủa gay gắt ("Nó có mẹ đâu mà dạy dỗ", "Nó có lương tâm đâu mà cắn rứt").
• Lợi dụng tiền giả định để thông báo ngầm: Dùng phát ngôn "Anh ta mới vừa đi cai nghiện về đấy" để kích hoạt tiền giả định "Trước đây anh ta nghiện", ngầm thông báo đánh giá tiêu cực.
• Bất chấp phương châm hội thoại: Vi phạm phương châm về lượng ("Chắc đầu bếp đã cho một kí muối vào đây" để chê mặn); vi phạm phương châm về chất (truyện ngắn Thịt người chết của Nguyễn Công Hoan viết "Vì mới chết lần này là lần đầu..."); vi phạm phương châm cách thức (lối nói lưỡng nghĩa trong truyện cười Đậu phụ cắn); vi phạm phương châm quan hệ (hỏi canh thế nào, chồng đáp "Em mới mua muối hả?").
• Cơ chế tu từ: Ẩn dụ tên con vật mang định kiến văn hoá (rồng, phượng đối lập chó, bò, trâu, quạ); so sánh; chơi chữ và nói lái ("Càng hiện đại càng hại điện", "Thủ tục hành chính – hành là chính", "Việc đầu tiên là tiền đâu").

Chương 2: Tốt nghĩa và xấu nghĩa trong danh từ đơn vị tiếng Việt

Chương 2 tập trung vào danh từ đơn vị (DTĐV) – lớp từ biểu thị hình thức tồn tại của thực thể hoặc phân lập thực thể có kích thước xác định, đảm đương chức năng thành tố chính trong danh ngữ. Luận án phân tích hai đặc trưng khu biệt cốt lõi: tính đếm được (kết hợp với lượng từ mấy, từng, mỗi, một, vài, đôi, dăm, những) và tính đơn vị (kết hợp với phân lượng từ như nửa theo quan điểm của Diệp Quang Ban 1996 và Nguyễn Thị Ly Kha 2001, phân biệt với danh từ khối và danh từ chỉ chủng loại).

Luận án phân loại và khảo sát chi tiết hai tiểu loại: DTĐV không chất liệu và DTĐV chất liệu:

• DTĐV tốt nghĩa: Khảo sát các đơn vị mang nghĩa tích cực trong toàn bộ ngữ cảnh (như từ trang khi kết hợp với cả yếu tố tốt nghĩa như hào kiệt, thục nữ, quân tử, nam nhi lẫn yếu tố trung hoà như thanh niên) và các đơn vị biến đổi sắc thái theo loạt kết hợp.
• DTĐV trung hoà về nghĩa: Khảo sát các đơn vị trung tính trong toàn bộ ngữ cảnh (cái, chiếc, con...) và các đơn vị trung hoà nhưng biến đổi sắc thái trong ngữ cảnh đặc thù. Điển hình là từ mớ: mang nghĩa trung hoà khi chỉ đồ vật (mớ cá, mớ rau, mớ trâu cày, mớ dây, mớ khoai, mớ tóc), nhưng chuyển hoá mang sắc thái xấu nghĩa rõ rệt khi đi cùng danh từ chỉ người (mớ đàn ông, mớ đàn bà, mớ con gái, mớ người).
• DTĐV xấu nghĩa: Khảo sát các đơn vị mang sắc thái tiêu cực trong toàn bộ ngữ cảnh và các đơn vị biến đổi sắc thái trong ngữ cảnh kết hợp.

Chương 3: Tốt nghĩa và xấu nghĩa trong vị từ trạng thái tiếng Việt

Chương 3 tiến hành khảo sát lớp vị từ trạng thái (VTTT) – lớp từ có khả năng kết hợp trực tiếp với các phụ từ chỉ mức độ (hơi, quá, rất ở phía trước; lắm, quá ở phía sau). Tác giả phân loại VTTT thành ba nhóm: VTTT tốt nghĩa, VTTT trung hoà về nghĩa và VTTT xấu nghĩa (trong toàn bộ ngữ cảnh hoặc biến đổi theo ngữ cảnh).

Bên cạnh việc phân loại, chương 3 giải quyết ba vấn đề ngữ nghĩa – ngữ âm chuyên sâu:

1. Sắc thái ngữ nghĩa của kết hợp láy xuất phát từ vị từ trạng thái: Đánh giá sự biến đổi sắc thái và vai trò của các yếu tố phụ gia/căn tố trong việc tăng cường hay giảm nhẹ mức độ đánh giá.
2. Mối quan hệ giữa vỏ ngữ âm và sắc thái ngữ nghĩa của các từ chỉ mức độ cao theo sau vị từ trạng thái: Khảo sát thống kê sự tương quan giữa các khuôn vần, thanh điệu của từ chỉ mức độ cực trị đối với tính chất tích cực hay tiêu cực của cấu trúc.
3. Sắc thái ngữ nghĩa của kết hợp chứa vị từ trạng thái biểu thị một quá trình: Phân tích cấu trúc kết hợp giữa VTTT với các từ chỉ hướng để biểu đạt sự chuyển biến trạng thái theo hướng tích cực hoá hoặc tiêu cực hoá.

Chương 4: Tốt nghĩa và xấu nghĩa trong vị từ hành động tiếng Việt

Chương 4 khảo sát vị từ hành động (VTHĐ) – nhóm từ có khả năng kết hợp với các từ chỉ thời-thể (đã, đang, sẽ, sắp, lại, vừa, cứ... ở phía trước; xong, rồi, mãi... ở phía sau).

Luận án phân tích sắc thái ngữ nghĩa của VTHĐ qua các nhóm:

• VTHĐ tốt nghĩa: Gồm VTHĐ tốt nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh và VTHĐ tốt nghĩa biến đổi sắc thái trong loạt ngữ cảnh nhất định.
• VTHĐ trung hoà về nghĩa: Gồm VTHĐ trung hoà trong toàn bộ ngữ cảnh và VTHĐ trung hoà biến đổi sắc thái khi tham gia vào các khung kết hợp mang tính tiêu cực hoặc tích cực.
• VTHĐ xấu nghĩa: Gồm VTHĐ xấu nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh và VTHĐ xấu nghĩa biến đổi sắc thái trong loạt ngữ cảnh nhất định.

Chương 5: Tốt nghĩa và xấu nghĩa trong phát ngôn khen ngợi, chê trách, chửi rủa, mắng yêu

Chương 5 chuyển hoàn toàn sang bình diện ngữ nghĩa học dụng pháp, miêu tả chi tiết bốn hành động ngôn từ đánh giá trong giao tiếp tiếng Việt dựa trên sự tương tác giữa tầng nghĩa tường minh và tầng nghĩa hàm ẩn:

• Phát ngôn khen ngợi:
  • Khen ngợi có nghĩa tường minh tích cực ("Con giỏi lắm!" khi con đạt điểm cao).
  • Khen ngợi có nghĩa tường minh trung hoà.
  • Khen ngợi có nghĩa tường minh tiêu cực (lối khen gián tiếp, nghịch ngữ).
• Phát ngôn chê trách:
  • Chê trách có nghĩa tường minh tiêu cực.
  • Chê trách có nghĩa tường minh trung hoà ("Em mới mua muối hả?").
  • Chê trách có nghĩa tường minh tích cực ("Con giỏi lắm!" khi con đánh nhau với bạn; "Món này đậm đà quá nhỉ?" khi thức ăn quá mặn).
• Phát ngôn chửi rủa:
  • Chửi rủa có nghĩa tường minh tiêu cực.
  • Chửi rủa có nghĩa tường minh trung hoà.
  • Chửi rủa có nghĩa tường minh tích cực.
• Phát ngôn mắng yêu:
  • Hiện tượng sử dụng các biểu thức ngôn từ có nghĩa tường minh tiêu cực, thậm chí là từ chửi thề ("Thằng cha mày!", "Thằng chó!") nhưng mang nghĩa hàm ẩn biểu đạt tình cảm yêu thương, âu yếm trong quan hệ gia đình thân mật (lời bà nói với cháu nhỏ).

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án đã khái quát và xây dựng một quy trình phân tích sắc thái ngữ nghĩa dựa trên ngữ cảnh (gồm ba bước: thu thập ngữ cảnh, phân loại ngữ cảnh đồng loại, phân tích tách nghĩa và đối chiếu khả năng kết hợp), cung cấp một công cụ thao tác chuẩn xác để xác định sắc thái ngữ nghĩa của các đơn vị từ vựng tiếng Việt.
2. Thiết lập cơ chế tạo sinh sắc thái ngữ nghĩa tốt, xấu của phát ngôn dưới góc độ ngữ dụng học, kết hợp đồng bộ giữa lý thuyết phân tầng nghĩa (nghĩa tường minh, hàm ẩn, nghĩa người nói, nghĩa quy ước), cơ chế tiền giả định, phương châm hội thoại và các biện pháp tu từ học (ẩn dụ, hoán dụ, chơi chữ).

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Miêu tả toàn diện, có hệ thống bức tranh sắc thái ngữ nghĩa của ba bộ phận từ loại tiếng Việt (danh từ đơn vị, vị từ trạng thái, vị từ hành động) và bốn loại phát ngôn đánh giá điển hình (khen ngợi, chê trách, chửi rủa, mắng yêu) trên bình diện ngôn ngữ học đồng đại.
2. Cung cấp nguồn tư liệu và căn cứ ngữ nghĩa học hữu ích cho công tác biên soạn từ điển tiếng Việt, giúp tường minh hoá các ghi chú về sắc thái biểu cảm và phạm vi kết hợp của từ.
3. Hỗ trợ thiết thực cho việc giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài trong việc giải thích và hướng dẫn sử dụng các lớp từ ngữ tinh tế, phức tạp, dễ nhầm lẫn cũng như các hiện tượng dụng học đặc thù của văn hoá giao tiếp người Việt.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt phạm vi, luận án giới hạn đối tượng khảo sát ở ba tiểu loại từ vựng (danh từ đơn vị, vị từ trạng thái, vị từ hành động) và bốn hành động ngôn từ cụ thể (khen ngợi, chê trách, chửi rủa, mắng yêu) trong tiếng Việt đồng đại. Nhiều lớp từ loại khác có biểu hiện ngữ nghĩa phức tạp (như danh từ khối, đại từ, các loại phụ từ và trợ từ) chưa được bao quát toàn diện trong khuôn khổ công trình.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phương pháp phân tích ngữ cảnh để xử lý sắc thái ngữ nghĩa của toàn bộ hệ thống từ loại tiếng Việt; đồng thời mở rộng nghiên cứu ngữ dụng học sang các hành vi ngôn từ khác như cảm ơn, xin lỗi, đe doạ, khuyên can hoặc tiến hành đối chiếu liên ngôn ngữ và liên văn hoá trên diện rộng.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị cao đối với:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Ngôn ngữ học, Việt ngữ học trong việc tiếp cận phương pháp phân tích ngữ nghĩa dựa trên ngữ cảnh và phân tích ngữ dụng học cấu trúc phát ngôn.
• Các nhà biên soạn từ điển học trong việc xác định chính xác sắc thái ngữ nghĩa và quy tắc kết hợp cú pháp - ngữ nghĩa của các đơn vị từ vựng tiếng Việt.
• Giáo viên giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ, đặc biệt trong việc hướng dẫn người học phân biệt sắc thái tinh tế giữa các từ đồng nghĩa/gần nghĩa và nắm bắt quy tắc sử dụng phát ngôn phù hợp với ngữ cảnh văn hoá Việt Nam.

Phần đáng tham khảo nhất trong luận án là hệ thống phương pháp xác lập sắc thái ngữ nghĩa bằng ngữ cảnh ở Chương 1, các bảng phân loại chi tiết ba lớp từ loại ở Chương 2, 3, 4 cùng các phân tích ngữ dụng sâu sắc về bốn hành vi phát ngôn ở Chương 5.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt sắc thái ngữ nghĩa ngôn ngữ học với đánh giá đạo đức học và thẩm mỹ học như thế nào?
Luận án xác định sắc thái tốt/xấu thuần tuý trên bình diện quan hệ ngôn ngữ người nói – người nghe. Những từ ngữ chỉ hành vi tiêu cực về mặt đạo đức như giết, bắn chết, đâm chết là trung hoà về sắc thái ngôn ngữ học. Tương tự, quan niệm thẩm mỹ xem cao là tốt và thấp là xấu không quyết định sắc thái từ vựng; các từ cao, thấp trong phát ngôn miêu tả ("Cô ấy rất cao/thấp") hoàn toàn trung hoà, chỉ khi kết hợp thành "cao lênh khênh" hay "thấp chũn" mới mang sắc thái xấu nghĩa.

2. Quy trình xác lập sắc thái ngữ nghĩa của từ dựa vào ngữ cảnh gồm những bước nào?
Quy trình gồm ba bước: (1) Thu thập số lượng lớn ngữ cảnh chứa từ trong các phong cách ngôn ngữ khác nhau; (2) Phân loại ngữ cảnh thành các nhóm đồng loại tương ứng với từng nét nghĩa; (3) Phân tích nghĩa bằng cách loại bỏ nghĩa không thường trực, xác định nghĩa cơ bản và đối chiếu khả năng kết hợp để kết luận từ mang sắc thái tốt, trung hoà hay xấu (trong toàn bộ ngữ cảnh hoặc biến đổi theo loạt ngữ cảnh nhất định).

3. Hiện tượng biến đổi sắc thái ngữ nghĩa theo ngữ cảnh ở danh từ đơn vị được chứng minh qua ví dụ nào?
Điển hình là danh từ đơn vị mớ. Trong hầu hết các ngữ cảnh chỉ đồ vật (mớ cá, mớ rau, mớ khoai, mớ dây, mớ tóc), mớ hoàn toàn trung hoà về nghĩa; nhưng khi đi vào loạt ngữ cảnh kết hợp với danh từ chỉ người (mớ đàn ông, mớ đàn bà, mớ con gái, mớ người), từ này biến đổi sang sắc thái xấu nghĩa rõ rệt.

4. Cơ chế tiền giả định tạo ra sắc thái tiêu cực trong phát ngôn tiếng Việt hoạt động ra sao?
Người nói có thể: (1) Bất chấp tiền giả định bằng cách đổi vai xưng hô ("Mời bố vào nhà con thưa chuyện!") hoặc dùng từ xưng hô gia đình ngoài xã hội trong lúc xung đột ("Bố đây con!"); (2) Phủ nhận tiền giả định để chửi bới nặng nề ("Nó có mẹ đâu mà dạy dỗ"); (3) Lợi dụng tiền giả định để thông báo ngầm ("Anh ta mới vừa đi cai nghiện về đấy" nhằm kích hoạt tiền giả định tiêu cực).

5. Luận án giải thích hiện tượng "mắng yêu" dưới góc độ ngữ dụng học như thế nào?
Mắng yêu là hiện tượng phát ngôn có nghĩa tường minh tiêu cực (sử dụng từ ngữ thô tục, mang tính chửi rủa như "Thằng cha mày!", "Thằng chó!"), nhưng trong ngữ cảnh giao tiếp cụ thể mang tính thân mật cao (như lời người bà nói với đứa cháu nhỏ), nghĩa hàm ẩn của phát ngôn lại biểu đạt tình cảm yêu thương, âu yếm, xoá bỏ hoàn toàn sắc thái xúc phạm của nghĩa mã hoá từ vựng.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Tăng Thị Tuyết Mai là một công trình nghiên cứu hệ thống và nhất quán về hiện tượng tốt nghĩa và xấu nghĩa trong tiếng Việt trên lập trường ngôn ngữ học đồng đại. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa ngữ nghĩa học từ vựng và ngữ nghĩa học dụng pháp, tác giả đã xây dựng thành công quy trình phân tích sắc thái ngữ nghĩa dựa trên ngữ cảnh và mô hình hoá các cơ chế sản sinh nghĩa đánh giá của phát ngôn. Kết quả miêu tả chi tiết trên ba lớp từ vựng (danh từ đơn vị, vị từ trạng thái, vị từ hành động) và bốn loại phát ngôn (khen ngợi, chê trách, chửi rủa, mắng yêu) mang lại giá trị lý luận và thực tiễn vững chắc cho nghiên cứu Việt ngữ học và giảng dạy tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu và Kết luận, luận án được chia làm năm chương. Chương một dé cập đến những vấn đề lý thuyết cơ bản như các thành phan 18 nghĩa, các phương pháp phan tích ngữ nghĩa, sắc thái ngữ nghĩa của các đơn vị từ vựng, từ đó đúc kết nên phương pháp nhận diện sắc thái ngữ nghĩa của các đơn vị từ vựng tiếng Việt. Dựa trên phương pháp nhận diện này, chương hai xác lập và miêu tả sắc thái ngữ nghĩa của hai tiểu loại danh từ đơn vị tiếng Việt (DTĐV không chất liệu và DTĐV chat liệu). Tương tự, chương ba phân loại các vi từ trạng thái tiếng Việt dựa trên sắc thái ngữ nghĩa của chúng kèm theo những miêu tả cụ thể.

Bên cạnh đó, chương này còn đề cập đến các vấn đề: 1. Sắc thái ngữ nghĩa của những từ láy xuất phát từ vị từ trạng thái và vai trò của các yếu tô cộng thêm vào vị từ trạng thái trong những kết hợp này. Mối quan hệ giữa ngữ âm và sắc thái ngữ nghĩa của những từ chỉ mức độ cao theo sau các vị từ trạng thái. Sắc thái ngữ nghĩa của những kết hợp giữa một vi từ trang thái và một từ chỉ hướng biểu thị một quá trình.

Cũng dựa trên phương pháp nhận diện sắc thái ngữ nghĩa đã đề cập ở chương một, chương bốn xác lập và miêu tả sắc thái ngữ nghĩa của các tiểu loại vị từ hành động tiếng Việt. Cuối cùng, từ góc độ ngữ nghĩa học dụng pháp, chương năm đi vào miêu tả sắc thái ngữ nghĩa của bốn loại phát ngôn cơ bản: khen ngợi, chê trách, chửi rủa, măng yêu trong tiếng Việt. Ngoài 194 trang chính văn, luận án dành gần 260 trang cho 5 phụ lục. 19 CHƯƠNG MỘT NHUNG VAN DE CHUNG 1.

Giới thiệu chung về tốt nghĩa, xấu nghĩa 1. Khái niệm tốt nghĩa, xấu nghĩa Có 3 loại sắc thái ngữ nghĩa cơ bản: tốt (hay tích cực), trung hoà và xấu (hay tiêu cực). The Dictionary of Historical and Comparative Linguistics đã định nghĩa sự biến đổi tốt nghĩa là “bất cứ sự thay đổi nào về ngữ nghĩa trong đó từ biểu thị một cái gì đó trang trọng hơn hay cao quý hơn so với trước đây [. Ngược lại là sự biến đôi xấu nghĩa.

Như vậy, tốt nghĩa hàm ý trang trọng, cao quý. còn xấu nghĩa mang hàm ý ngược lại. Từ pejorative vôn bắt nguồn từ từ Latin pejor có nghĩa là “tệ” (worse). The Encyclopedia of Language and Linguistics do R.

Asher chủ biên xem sự biến đổi tốt nghĩa là việc “mat đi những sự quy chiếu không hài lòng trong nghĩa của từ (trái với sự biến đổi xấu nghĩa).”? Như vậy, một từ hay một sự biểu đạt nào đó có thể xem là tốt nghĩa néu nó mang những hàm ý quy ước như: tích cực, tán thành, trân trong, ca tụng. và ngược lại, nếu nó có xu hướng tiêu cực, không tán thành, không trân trọng, coi thường. thì được xem là xấu nghĩa. Sắc thái ngữ nghĩa trung hoà dành cho các trường hợp không tốt nghĩa, cũng không xấu nghĩa.

Tốt nghĩa và xấu nghĩa mà chúng tôi muốn đề cập ở đây là tốt nghĩa và xâu nghĩa trên quan điểm ngôn ngữ học, trên bình diện người nói — người nghe chứ không phải trên quan điểm đạo đức học, thâm mỹ học, tâm lý học. > “any change in meaning in which a word comes to denote something grander or more elevated than formerly (. The opposite is pejoration” (Trask 2000: 17) * “Loss of an unpleasant reference in the meaning of a word. (Contrasts with deterioration)” (Asher 1994: 5091) 20 Chang hạn, trên quan điểm đạo đức học, những hành động như giét, bắn chết, đâm chết.

có thê được xem là tiêu cực, nhưng trên quan điểm ngôn ngữ học, chúng được xem là trung hoà về sắc thái ngữ nghĩa.