Chương 1: Những vấn đề lý luận về nguyên tắc công khai trong hoạt động thanh tra. Chương 2: Thực trạng pháp luật về nguyên tắc công khai và thực tiễn thi hành ở Việt Nam. Chương 3: Quan điểm và giải pháp bảo đảm thực hiện nguyên tắc công khai trong hoạt động thanh tra ở Việt Nam hiện nay 9 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Trên cơ sở mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án, NCS đã tìm kiếm các công trình nghiên cứu ở trong nước và nước ngoài có liên quan đến đề tài ở ba nội dung cơ bản: (i) Những vấn đề lý luận về nguyên tắc công khai trong HĐTT; (ii) Thực tiễn nguyên tắc công khai trong HĐTT và (iii) Định hướng và giải pháp bảo đảm nguyên tắc công khai trong HĐTT. Với cách tiếp cận như vậy, trong chương này, NCS trước hết phân tích, đánh giá các công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp đến đề tài luận án đã được công bố ở trong và ngoài nước ở các khía cạnh cụ thể của ba nội dung vấn đề như đã nêu trên nhằm nhận diện các kết quả nghiên cứu đã được thực hiện có thể tiếp tục kế thừa, phát triển cũng như chỉ rõ những vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu trong luận án, để đạt được mục đích nghiên cứu đề ra.
Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Nguyên tắc công khai trong HĐTT bắt đầu được ghi nhận trong pháp luật của nước ta từ Pháp lệnh Thanh tra năm 1990. Có thể khẳng định, các vấn đề về lý luận và thực tiễn thực hiện các nguyên tắc của HĐTT nói chung và nguyên tắc công khai trong HĐTT nói riêng có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm hiệu lực, hiệu quả của thanh tra trong QLNN. Tuy nhiên, ở nước ta cho đến thời điểm hiện nay chưa có nhiều công trình nghiên cứu trực tiếp giải quyết đầy đủ, toàn diện nguyên tắc công khai trong HĐTT. Dù vậy, có nhiều công trình nghiên cứu có liên quan đến HĐTT trên cả phương diện lý luận, quy định pháp luật và thực tiễn đã được công bố dưới hình thức luận án tiến sĩ, sách, đề tài nghiên cứu khoa học và các bài báo khoa học pháp lí.
Đây là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị giúp NCS có thể chọn lọc, kế thừa, phát triển trong quá trình nghiên cứu đề tài luận án. Các nghiên cứu liên quan đến những vấn đề lý luận về nguyên tắc công khai trong hoạt động thanh tra Trên cơ sở phân tích các công trình khoa học liên quan đến nguyên tắc công khai trong HĐTT, có thể nhận thấy những vấn đề lý luận về nguyên tắc công khai trong HĐTT được đề cập tập trung ở ba nội dung cơ bản bao gồm: khái niệm thanh 10 tra và HĐTT, nhận thức chung về nguyên tắc công khai trong HĐTT và những yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện nguyên tắc công khai trong HĐTT. Trước hết, liên quan đến khái niệm thanh tra và HĐTT, có thể nhận thấy về cơ bản đã có các nghiên cứu đề cập đến khái niệm thanh tra với cách tiếp cận, xác định nội hàm khác nhau, phản ánh những khía cạnh khác nhau liên quan đến bản chất của thanh tra, HĐTT, cụ thể: Theo Giáo trình “Luật thanh tra và giải quyết khiếu nại, tố cáo” của Trường Đại học Luật Hà Nội, “thanh tra là hoạt động chuyên trách do bộ máy thanh tra đảm nhiệm có nội dung là việc kiểm tra, xem xét, đánh giá, kết luận chính thức về việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, kế hoạch của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong quản lý hành chính nhà nước nhằm phòng ngừa, xử lý các vi phạm pháp luật, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước”1. Khái niệm thanh tra này dù phản ánh được chủ thể thanh tra và mục đích thanh tra nhưng chưa thể hiện được vị trí, vai trò của thanh tra trong QLNN.
Gắn kết chặt chẽ với thực tiễn thanh tra và thể hiện đầy đủ hơn các yếu tố của thanh tra nhất là vị trí, vai trò của nó trong QLNN, Đề tài nghiên cứu khoa học “Hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước” đã chỉ rõ thanh tra “là một chức năng thiết yếu của quản lý nhà nước, là hoạt động kiểm tra, xem xét việc làm của các cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân; thường được thực hiện bởi một cơ quan chuyên trách theo một trình tự, thủ tục do pháp luật quy định, nhằm kết luận đúng, sai, đánh giá ưu điểm, khuyết điểm, phát huy nhân tố tích cực, phòng ngừa, xử lý vi phạm, góp phần hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích nhà nước, các quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và cá nhân”2. Tuy chưa thể hiện được đầy đủ chức năng của thanh tra, khái niệm thanh tra nêu trên đã thể hiện được vị trí, vai trò của cơ quan thanh tra, chủ thể, mục đích thanh tra. Về khái niệm HĐTT, theo Đề tài nghiên cứu khoa học “Các nguyên tắc trong hoạt động thanh tra - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn”, HĐTT được hiểu 1. Trường Đại học Luật Hà Nội (2010), Luật thanh tra và giải quyết khiếu nại, tố cáo, NXB Công an nhân dân, Hà Nội, tr.
Trần Đức Lượng (2002), Hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, Viện Khoa học Thanh tra - Thanh tra Chính phủ. 11 “là hoạt động thanh tra trực tiếp của các cơ quan thanh tra nhà nước thông qua Đoàn thanh tra và hoạt động thanh tra phát sinh khi có quyết định thanh tra đến khi có kết luận thanh tra”3. Cũng theo hướng tiếp cận này, Đề tài nghiên cứu khoa học “Thực hiện nguyên tắc công khai trong hoạt động thanh tra” cũng đưa ra khái niệm HĐTT tương tự4. Theo khái niệm này, thì HĐTT bao gồm giai đoạn chuẩn bị thanh tra, trực tiếp thanh tra và kết thúc thanh tra.
Tiếp cận theo nghĩa hẹp như trên khái niệm HĐTT được giới hạn tương đối rõ ràng trong những nội dung chuyên môn về thanh tra của các chủ thể thanh tra. Tuy nhiên cách hiểu này về HĐTT không bao quát đầy đủ các chức năng của thanh tra cũng như các hoạt động có liên quan đến xử lý sau thanh tra. Bên cạnh việc tiếp cận theo nghĩa hẹp như đã nêu trên, cũng có nghiên cứu quan niệm HĐTT với nghĩa rất rộng, theo đó HĐTT được xác định là “hoạt động của các cơ quan nhà nước trên các phương diện công tác như quản lý nhà nước về công tác thanh tra, khiếu nại, tố cáo, tiếp công dân và phòng, chống tham nhũng; công tác thanh tra trực tiếp, giải quyết khiếu nại, tố cáo, tiếp công dân và phòng ngừa, phát hiện và xử lý tham nhũng; công tác nghiên cứu khoa học, nghiệp vụ, tổng hợp, xây dựng, hoàn thiện bộ máy cũng như đảm bảo hoạt động của các cơ quan thanh tra nhà nước”5. Cách tiếp cận khái niệm HĐTT theo nghĩa rộng như trên chưa phản ánh được nội dung đặc trưng của HĐTT.
Theo Đề tài nghiên cứu khoa học “Kết quả hoạt động thanh tra những vấn đề lý luận và thực tiễn”, HĐTT được hiểu là “là quá trình bắt đầu từ việc xây dựng chương trình, kế hoạch thanh tra, tiến hành thanh tra đến việc ra kết luận, kiến nghị và tổ chức thực hiện kết luận, kiến nghị, quyết định xử lý về thanh tra”6. Với cách tiếp cận này, HĐTT được hiểu bao gồm giai đoạn: chuẩn bị thanh tra, trực tiếp thanh tra, kết thúc thanh tra và xử lý sau thanh tra. Cách tiếp cận này bao quát được toàn diện nhiệm vụ thanh tra mà cơ quan thanh tra phải đảm nhận, phù hợp với phạm vi nghiên cứu của luận án, tác giả sẽ tiếp thu nội dung này trong phần khái niệm HĐTT. Nguyễn Thái Hồng (2011), Các nguyên tắc trong hoạt động thanh tra - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Viện khoa học Thanh tra - Thanh tra Chính phủ, tr.
Phạm Thị Huệ (2008), Thực hiện nguyên tắc công khai trong hoạt động thanh tra, Viện khoa học Thanh tra - Thanh tra Chính phủ, tr. Nguyễn Thái Hồng (2011), Các nguyên tắc trong hoạt động thanh tra - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Viện khoa học Thanh tra - Thanh tra Chính phủ, tr. Nguyễn Quốc Hiệp (2012), Kết quả hoạt động thanh tra, những vấn đề lý luận và thực tiễn, Viện khoa học Thanh tra - Thanh tra Chính phủ, tr. 12 Có thể thấy, các công trình nghiên cứu đã đề cập đến khái niệm HĐTT theo nhiều khía cạnh khác nhau tùy thuộc vào nội dung nghiên cứu.
Trên cơ sở kế thừa những kết quả nghiên cứu ở trên, NCS sẽ tiếp tục nghiên cứu để xây dựng khái niệm thanh tra và HĐTT phù hợp, làm tiền đề để triển khai các nội dung liên quan đến nguyên tắc công khai trong HĐTT. Thứ hai, về nhận thức đối với nguyên tắc công khai trong HĐTT, có thể thấy mặc dù đã có những công trình nghiên cứu liên quan đến nguyên tắc HĐTT nói chung, nguyên tắc công khai trong HĐTT nói riêng nhưng khái niệm nguyên tắc công khai trong HĐTT cũng như những chi tiết liên quan đến nội hàm của công khai trong HĐTT vẫn còn là vấn đề cần tiếp tục được nghiên cứu, cụ thể: Liên quan đến khái niệm nguyên tắc công khai trong HĐTT, ở bình diện chung, đã có công trình nghiên cứu xây dựng khái niệm về nguyên tắc trong HĐTT, theo đó, “nguyên tắc trong hoạt động thanh tra là những tư tưởng, định hướng chủ đạo, đúng đắn, khách quan và khoa học, được quy định trong pháp luật thanh tra mà các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức thanh tra, cán bộ, thanh tra viên phải tuân theo trong quá trình hoạt động thanh tra”7. Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập cụ thể đến khái niệm nguyên tắc công khai trong HĐTT. Để hiểu được bản chất của nguyên tắc công khai trong HĐTT, cũng đã có những nghiên cứu đề cập đến việc nhận thức về công khai, mối quan hệ giữa công khai với minh bạch trong hoạt động của bộ máy nhà nước.
Những nội dung này đặt nền tảng quan trọng cho việc nhận thức về nguyên tắc công khai trong hoạt động thanh tra.