Đặt vấn đề Trong những năm gần đây, ngành nuôi trồng thủy sản đã và đang từng bước phát triển mạnh bằng nhiều hình thức, trong nhiều khu vực khác nhau. Trong đó nuôi tôm là một nghề mang lại hiệu quả cao cho quốc gia nói chung và mỗi hộ gia đình nói riêng. Song song với việc phát triển kinh tế, nghề nuôi tôm còn tạo ra công ăn việc làm cho nhiều hộ gia đình, giảm bớt tình trạng thất nghiệp cho xã hội và cung cấp cho cuộc sống con người nguồn thực phẩm có giá trị. Ở những nước có nền kinh tế phát triển cao, nhu cầu về thực phẩm cao cấp rất lớn.
Do vậy tôm Thẻ chân trắng đã và đang trở thành một đối tượng xuất khầu quan trọng. Sự hấp dẫn của tôm thẻ chân trắng trên thị trường thế giới đã kích thích phong trào nuôi tôm Thẻ chân trắng phát triển mạnh trong thời gian gần đây ở cả trong và ngoài nước. Hiện nay tỷ trọng giữa nguồn tôm khai thác ở biển và nguồn tôm nuôi đang có sự chênh lệnh rõ rệt: sản lượng khai thác tôm biển có chiều hướng giảm dần, ngược lại nguồn tôm nuôi ngày một tăng do nghề nuôi tôm xuất khẩu phát triển mạnh. Việc dầu tư chi phí cho khai thác tôm biển tốn kém hơn nuôi tôm 8 - 9 lần, tiềm năng và khả năng tái tạo nguồn lợi tôm biển hạn chế hơn nhiều so với tôm nuôi.
Vì vậy, một trong những nhiệm vụ chiến lược và quan trọng nhất của ngành thủy sản hiện nay là phải chuyển hướng mạnh mẽ, sâu rộng nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là nuôi tôm và thủy đặc sản xuất khẩu. Với phương hướng đó, việc mở rộng diện tích thâm canh tăng năng suất là một hướng đi tích cực. Để theo kịp đà phát triển chung, đẩy mạnh hơn nữa nghề nuôi tôm và tăng năng suất nuôi, chúng ta phải tìm ra những biện pháp hữu hiệu hơn nữa trong n 2 cải tiến, nâng cao hình thức nuôi, đầu tư nhiều hơn nữa về nhân lực, tiền vốn, đặc biệt là phải tích cực nghiên cứu, ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất. Song nghề nuôi tôm ở nước ta đang phát triển mạnh, thậm chí quá mức cho phép ở các thủy vực nước mặn/lợ ven biển, trong khi các thủy vực nước nhạt có độ mặn khoảng 5 - 10‰ còn chưa tận dụng hết.
Từ đó dẫn đến hậu quả là nghề nuôi tôm phát triển cục bộ, không đồng đều giữa các thủy vực khác nhau. Do đó, trong thời gian gần đây việc nghiên cứu khả năng thích nghi của tôm Thẻ chân trắng trong điều kiện nước nhạt đặt ra như một vấn đề rất cần thiết. Điều này góp phần to lớn trong việc làm sao vừa đảm bảo nhu cầu phát triển ngày một tăng của nghề nuôi tôm vừa đảm bảo tránh sự tập trung quá mức, gây ô nhiễm môi trường. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu khả năng nuôi tôm nước nhạt còn có ý nghĩa trong việc đánh thức tiềm năng của các thủy vực nước ngọt nhưng bị nhiễm mặn lâu nay còn chưa kịp khai thác.
Xuất phát từ tình hình thực tiễn trên, đồng thời giúp sinh viên cuối khóa có điều kiện làm quen với công tác nghiên cứu, ứng dụng khoa học kỹ thuật vào thực tiễn sản xuất, được sự nhất trí của trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, Ban chủ nhiệm khoa Chăn nuôi Thú y, dưới sự hướng dẫn của cô giáo: TS. Nguyễn Thị Thúy Mỵ, em thực hiện đề tài: “Thử nghiệm khả năng thích ứng của tôm Thẻ chân trắng với điều kiện môi trường nước nhạt tại Trung tâm giống hải sản Nam Định” 1. Mục tiêu và yêu cầu của đề tài 1. Mục tiêu của đề tài Trên cơ sở thử nghiệm khả năng thích ứng của tôm Thẻ chân trắng trong điều kiện nuôi nước nhạt để đưa ra một số đánh giá về khả năng ứng dụng nuôi tôm thẻ chân trắng trong điều kiện nước nhạt trên địa bàn tỉnh Nam Định và một số vùng lân cận.
Từ đó có thể tăng được năng suất cũng như mở rộng diện tích nuôi trồng đối tượng mới đem lại hiệu quả kinh tế cao này. Yêu cầu của đề tài Đánh giá mức độ thích ứng, sinh trưởng, phát triển khối lượng và chiều dài của tôm Thẻ chân trắng khi sống trong môi trường nước nhạt. Từ đó đưa ra nhận xét, so sánh khả năng thích ứng, tốc độ phát triển của tôm nuôi thí nghiệm và tôm nuôi đối chứng. Ý nghĩa của đề tài 1.
Ý nghĩa trong khoa học - Cung cấp dẫn liệu khoa học nghiên cứu về đối tượng tôm thẻ chân trắng trong điều kiện nước ta, đặc biệt là khu vực phía Bắc. - Hoàn thiện kỹ thuật nuôi thâm canh tôm Thẻ chân trắng. Ý nghĩa trong thực tiễn - Mở rộng vùng nuôi, tận dụng các khu vực bị bỏ hoang lâu ngày do nhiễm mặn. - Thúc đẩy nghề nuôi tôm của địa phương phát triển, nâng cao hiệu quả kinh tế cho người dân trong vùng có độ mặn thấp.
- Đa dạng hóa đối tượng vật nuôi cho địa phương. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học 2. Hiện tượng sốc - tình hình nghiên cứu và ứng dụng Sốc là tình trạng sức khỏe và phản ứng cơ thể sinh vật khi có sự tác động đột ngột của các yếu tố môi trường.
Theo Aquacop (1991)[11] định nghĩa sốc như sau: “Sốc là hiện tượng gây ra bởi các yếu tố môi trường hay các yếu tố khác làm kéo dài phản ứng thích nghi của một sinh vật khi chúng vượt quá giới hạn bình thường hay làm rối loạn chức năng sinh lý bình thường đến một phạm vi làm giảm cơ hội sống sót một cách đáng kể”. Theo tài liệu về đặc điểm sinh học (Trần Văn Quỳnh 2004) [7], ấu trùng (Post- larvae) tôm Thẻ chân trắng có khả năng thích nghi với độ mặn rộng trong điều kiện được thuần hóa. Tuy nhiên trong thực tế, nhiều trường hợp độ mặn có thể giảm đột ngột so với độ mặn tôm đang sống, gây lên hiện tượng sốc. Hiện tượng sốc và các phản ứng sinh lý của tôm đối với các yếu tố gây sốc chưa được nghiên cứu nhiều nhưng đây là hiện tượng thường xảy ra làm giảm tỷ lệ sống trong quá trình đưa tôm giống từ trại giống đến ao nuôi, mặt khác làm tăng sự phát triển bệnh sau này.
Tôm P12 (tôm giống đạt 12 ngày tuổi) có tình trạng sức khỏe tốt, đạt TCVN 5288-90 (1996)[1], có khả năng chịu sốc độ mặn lớn. Những cá thể không chịu được sốc bị chết ngay trong 1 - 2 giờ đầu. Rất ít cá thể bị chết sau khi đã ở trong môi trường mới 3 - 4 giờ. Qua được 2 - 3 giờ đầu, tôm không còn biểu hiện bị sốc chứng tỏ tôm đã thích nghi với môi trường mới.
Các cá thể chết sau 24 giờ chủ yếu do bị con khác ăn phần phụ sau lột xác. Khi lựa chọn giống để thả, người nuôi được khuyến cáo có thể sử dụng sự chênh lệch độ mặn từ 6 - 8‰ để xác định chất lượng tôm giống. Các mẻ n 5 tôm chỉ được công nhận đạt tiêu chuẩn nếu tỷ lệ sống đạt trên 90% khi thử sốc trong nước có độ mặn thấp hơn 6‰. Như vậy sốc độ mặn là một phương pháp tốt để kiểm tra chất lượng đàn tôm, song chưa được nghiên cứu và phổ biến rộng rãi, nhất là sốc với độ mặn chênh lệch 20‰.
Gây sốc độ mặn để kiểm tra chất lượng của tôm giống đồng thời thuần dưỡng trong điều kiện nuôi nước nhạt thông qua tỷ lệ sống là một vấn đề mới cần được quan tâm. Hiện nay tính hấp dẫn của nghề nuôi tôm thẻ chân trắng đã làm cho diện tích nuôi lan đến tận các vùng nước ngọt bị nhiễm mặn chỉ trong thời gian ngắn. Vấn đề đặt ra là phải thiết lập cơ sở khoa học để thuần tôm thẻ chân trắng giống từ độ mặn cao trong bể nuôi đến môi trường mới có độ mặn thấp (nước nhạt). Việc tìm hiểu khả năng chịu sốc độ mặn của tôm thẻ chân trắng giống sẽ giúp giải quyết vấn đề nâng cao tỷ lệ sống cũng như đảm bảo sức khỏe của tôm sau khi thả giống nuôi trong điều kiện nước nhạt.
Ảnh hưởng của một số yếu tố môi trường lên tốc độ sinh trưởng và tỷ lệ sống của tôm Thẻ chân trắng Môi trường nước có vai trò đặc biệt quan trọng đối với các loài thủy sản nói chung và tôm thẻ chân trắng nói riêng. Các yếu tố vô sinh, hữu sinh tác động lên đời sống thủy sinh vật, làm cho hoạt động sống của thủy sinh vật biến đổi dẫn đến đặc tính sinh học của môi trường nước cũng biến đổi. Vì vậy, để quản lý môi trường ao nuôi có hiệu quả tốt chúng ta cần phải theo dõi các yếu tố môi trường như: nhiệt độ nước, độ mặn, pH, hàm lượng oxy hòa tan,. theo ngày đêm và theo định kỳ quy luật của chúng.
Nhiệt độ Tôm cũng như nhiều loài động vật sống dưới nước thuộc loài máu lạnh nên nhiệt độ là một trong những yếu tố chi phối lớn nhất, ảnh hưởng trực tiếp lên đời sống thủy sinh vật nói chung và tôm nói riêng. Nhiệt độ ảnh hưởng n 6 đến nhiều phương diện trong đời sống của tôm như hô hấp, tiêu thụ thức ăn, trao đổi chất, từ đó ảnh hưởng tới tốc độ sinh trưởng và tỷ lệ sống của tôm. Qua nhiều nghiên cứu cho thấy nhiệt độ thích hợp nhất cho tôm thẻ chân trắng tại các ao hồ vùng nhiệt đới khoảng 28 - 30oC. Độ mặn Trong các yếu tố môi trường thì độ mặn là yếu tố quan trọng có quan hệ mật thiết đến đời sống của thủy sinh vật, mỗi loài chỉ sống ở một giới hạn độ mặn nhất định.
Đối với tôm, mỗi loài có khoảng độ mặn thích ứng khác nhau và khoảng thích ứng thay đổi theo từng giai đoạn phát triển. Tôm thẻ chân trắng là loài rộng muối, chúng có thể sống được trong khoảng độ mặn 0 - 40‰, thích hợp nhất ở độ mặn 15 - 20‰. Trong ao nuôi độ mặn thường phụ thuộc vào mùa vụ và trong từng mùa vụ độ mặn có thể thay đổi do mưa hay nguồn nước bị ngọt hóa, độ mặn ít thay đổi theo ngày đêm. Tuy nhiên điều đáng lưu ý khi thay đổi độ mặn cho phù hợp cần phải kiểm tra từ từ, nếu độ mặn thay đổi đột ngột quá cao hoặc quá thấp đều có thể làm cho tôm bị sốc và chết.
Điều đó càng chứng tỏ ý nghĩa và tầm quan trọng của việc thuần dưỡng đàn tôm trước khi chuyển sang môi trường có độ mặn chênh lệch. Trong ao nuôi độ mặn được phép chênh lệch không quá 3 - 5‰.