phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm ba chương: Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 6 Chƣơng 1: Những cơ sở lý thuyết liên quan đến địa danh và địa danh học Chương này sẽ trình bày những vấn đề lý thuyết làm cơ sở cho việc triển khai các chương mục tiếp theo. Bên cạnh đó, những vấn đề về địa lý, lịch sử, dân cư, văn hoá trên địa bàn huyện Hoa Lư cùng một số kết quả thu thập và phân loại các địa danh trên địa bàn cũng được trình bày tóm tắt, làm cơ sở cho các phần nội dung của luận văn. Chƣơng 2: Đặc điểm cấu tạo của địa danh huyện Hoa Lƣ Chương này sẽ xác định cấu trúc phức thể địa danh của huyện Hoa Lư gồm thành tố chung và tên riêng. Nội dung của chương sẽ đi sâu tìm hiểu những dặc điểm cấu tạo của địa danh huyện Hoa Lư và các phương thức đinh danh những địa danh đó.
Chƣơng 3: Đặc điểm lịch sử - văn hóa của huyện Hoa Lƣ đƣợc phản ánh qua hệ thống địa danh. Chương này sẽ đi sâu vào tìm hiểu những ảnh hưởng của điều kiện địa lý, dân cư, lịch sử, văn hoá đối với các địa danh của huyện Hoa Lư, làm nổi bật một số đặc điểm văn hoá - lịch sử thể hiện trong địa danh huyện Hoa Lư. Đồng thời ở chương này chúng tôi sẽ đi sâu tìm hiểu một số địa danh gắn với đới sống lịch sử, văn hoá ở huyện Hoa Lư. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 7 CHƢƠNG 1: NHỮNG CƠ SỞ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỊA DANH VÀ ĐỊA DANH HỌC 1.
KHÁI NIỆM ĐỊA DANH VÀ ĐỊA DANH HỌC 1. Khái niệm địa danh Bất cứ một thực thể nào trong thế giới thực tại, khi đã được con người nhận thức, nhận diện, đều được con người gọi tên, đặt tên theo cách này hay cách khác tuỳ theo từng mục đích, dựa trên những quy ước nhất định ở trong từng hoàn cảnh và không gian sinh tồn cụ thể. Do đó, đặt tên, gọi tên là một nhu cầu thường trực, tất yếu và quan trọng của con người. Tên đất, tên núi, tên rừng, tên sông, tên biển, tên đường phố… đều là những địa danh (toponym).
Một địa danh, xét về mặt lo gíc học, tương đương với một khái niệm; xét về mặt ngôn ngữ học, được cấu tạo từ từ, từ những đơn vị tương đương với từ. Thuật ngữ địa danh, nguyên thuỷ trong tiếng Hy Lạp có cấu tạo gồm hai bộ phận: topos (địa điểm) và anyma (tên gọi). Như vậy, ý nghĩa chung nhất của thuật ngữ này là “ tên gọi điểm địa lý”. Khái niệm địa danh cần phải hiểu theo đúng phạm vi xuất hiện của nó.
Nếu hiểu đúng theo lối chiết tự thì “địa danh” là tên đất. Tuy nhiên, khái niệm này cần phải hiểu rộng hơn vì đây chính là đối tượng nghiên cứu của một ngành khoa học. Cụ thể, địa danh không chỉ là tên gọi của các đối tượng địa lý tồn tại trên trái đất. Nó có thể là tên gọi của các đối tượng địa hình thiên nhiên, đối tượng địa lý cư trú hay là công trình do con người xây dựng tạo lập nên.
Địa danh là lớp từ ngữ nằm trong vốn từ vựng của một ngôn ngữ, được dùng để đặt tên, gọi tên các đối tượng địa lý. Vì thế, nó hoạt động và chịu sự Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 8 tác động, chi phối của các quy luật ngôn ngữ nói chung về mặt ngữ âm, từ vựng - ngữ nghĩa và ngữ pháp. Hiện nay, có nhiều nhà nghiên cứu đưa ra những định nghĩa khác nhau về địa danh. Nhà ngôn ngữ học người Nga A.Superanskaja trong cuốn “Địa danh là gì?” đã cho rằng: địa danh là những từ ngữ biểu thị tên gọi “những địa điểm, mục tiêu địa lý”, “ những địa điểm, mục tiêu địa lý đó là những vật thể tự nhiên hay nhân tạo với sự định vị xác định trên bề mặt trái đất” [41, tr.
Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu đã tiếp cận địa danh từ hai góc độ khác nhau là nghiên cứu địa danh từ góc độ địa lý - văn hoá và nghiên cứu địa danh từ góc độ ngôn ngữ học. Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu thứ nhất, Nguyễn Văn Âu cho rằng: “Địa danh là tên đất, tên sông, núi, làng mạc … hay là tên các địa phương, các dân tộc” [3, tr. Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu thứ hai là Lê Trung Hoa, Nguyễn Kiên Trường, Từ Thu Mai, Phan Xuân Đạm… Lê Trung Hoa cho rằng “ Địa danh là những từ hoặc ngữ cố định được dùng làm tên riêng của địa hình thiên nhiên, các công trình xây dựng, các đơn vị hành chính, các vùng lãnh thổ” [28, tr. Nguyễn Kiên Trường quan niệm: “Địa danh là tên riêng của các đối tượng địa lí tự nhiên và nhân văn có vị trí xác định trên bề mặt trái đất” [47, tr.
Phan Xuân Đạm định nghĩa: “ Địa danh là lớp từ ngữ đặc biệt, được định ra để đánh dấu vị trí, xác lập tên gọi các đối tượng địa lí tự nhiên và nhân văn” [23, tr. Từ Thu Mai cho rằng “Địa danh là những từ ngữ chỉ tên riêng của các đối tượng địa lí có vị trí xác định trên bề mặt trái đất” [33, tr21]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 9 Từ quan niệm của các nhà nghiên cứu trên, có thể nhận thấy: Nguyễn Văn Âu có quan niệm khá đơn giản, dễ hiểu, rất gần với cách hiểu thông thường của nhân dân, của từ điển ngữ văn giải thích. Chẳng hạn, trong “Từ điển Hán Việt”, Đào Duy Anh giải thích “Địa danh là tên gọi các miền đất”; trong “Từ điển tiếng Việt” do Hoàng Phê chủ biên, giải thích “địa danh là tên đất, tên làng”.
Nguyễn Văn Âu cố gắng thoát ra khỏi quan niệm cho rằng địa danh học “chuyên nghiên cứu về tên riêng”, ông chú ý tới các từ chung. Lê Trung Hoa là một trong những người có ý thức trình bày các vấn đề địa danh đặt trong khung cảnh ngôn ngữ học, hướng đến tính lý thuyết, tính hệ thống sớm hơn cả so với nhiều tác giả khác. Lê Trung Hoa cho rằng: “Địa danh là những từ hoặc ngữ cố định dùng làm tên riêng của địa hình thiên nhiên, các công trình xây dựng thiên nhiên về không gian hai chiều, các đơn vị hành chính, các vùng lãnh thổ” [28, tr. Định nghĩa này thiên về việc chỉ ra ngoại diên các khái niệm, đồng thời chỉ ra cách phân loại các địa danh vốn đa dạng trong thực tế vào trong định nghĩa phân loại này.
Nguyễn Kiên Trường là người đầu tiên đưa ra định nghĩa nêu giới hạn ngoại diên của địa danh chỉ thuộc về những gì ở trên trái đất một cách hiển ngôn. Dựa trên tiêu chí mà Lê Trung Hoa đưa ra, Nguyễn Kiên Trường chia địa danh thành từng loại nhỏ. Bên cạnh đó, ông còn tiến hành phân loại theo nguyên ngữ, theo chức năng của địa danh. Từ Thu Mai cho rằng, khi xác định khái niệm địa danh cần chú ý đến những vấn đề trong nội tại bản thân khái niệm.
Định nghĩa của Từ Thu Mai có điểm xuất phát từ cách hiểu địa danh của A. Chúng ta thấy rằng, mặc dù nằm trong hệ thống những loại hình khác nhau nhưng các đối tượng địa lý bao giờ cũng xuất hiện trong thực tế với những cá thể độc lập. Đầu tiên người ta thường sử dụng các tên chung để định danh cho một đối tượng cụ thể, được xác định. Nó chính là đơn vị định danh Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 10 bậc hai trên cơ sở vốn từ chung.
Vì vậy, khi xác định khái niệm địa danh cần phải chú ý đến những vấn đề nội tại trong bản thân địa danh. Trước hết, mỗi địa danh đều phải có tính lý do, phải xác định được nguyên nhân đặt tên đối tượng. Chức năng gọi tên và các thể hoá, khu biệt đối tượng là tiêu chí thứ hai. Tiêu chí thứ ba là các đối tượng được gọi tên phải là các đối tượng địa lí tồn tại trên bề mặt trái đất và ngoài trái đất.
Các đối tượng này có thể là đối tượng địa lí tự nhiên hay không tự nhiên. Phan Xuân Đạm có quan niệm khá độc đáo, khác với những người đi trước. Cách hiểu của ông về địa danh rất hợp lý, tiến bộ theo hướng chức năng của địa danh. Về cách phân loại địa danh, cũng như Từ Thu Mai, tác giả kế thừa cách phân loại của Lê Trung Hoa.
Nhìn chung, trong các định nghĩa và phân loại, các tác giả đều thừa nhận rằng, các đối tượng được định danh rồi nhóm lại dưới tên gọi “địa danh” chỉ là những đối tượng thuộc về trái đất. Như vậy, các đối tượng ngoài trái đất như Trạm vũ trụ Hoà Bình, sao Hoả… sẽ không được coi là địa danh. Điều này khác với quan điểm của nhiều nhà khoa học nước ngoài. Từ những vấn đề trên chúng tôi tán thành quan điểm của Phan Xuân Đạm khi ông cho rằng: “Địa danh là lớp từ ngữ đặc biệt được định ra để đánh dấu vị trí, xác lập tên gọi các đối tượng địa lí tự nhiên và nhân văn” [ 23, tr.
Luận văn này sẽ nghiên cứu những từ ngữ chỉ tên riêng của các đối tượng địa lý thuộc địa danh địa hình thiên nhiên, địa danh đơn vị dân cư và địa danh công trình nhân tạo trên địa bàn huyện Hoa Lư - Ninh Bình. Khái niệm địa danh học Địa danh học (toponymy, toponomasiology, toponomastics), theo các nhà nghiên cứu, là một trong những bộ môn của danh học (onomastics). Đặt trong khung cảnh ngôn ngữ học, địa danh học nằm trong lòng bộ môn từ vựng học vì đối tượng nghiên cứu của địa danh học chính là các từ ngữ được sử Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 11 dụng để gọi tên, đặt tên. Địa danh học là một bộ môn khoa học có tính chất liên ngành, đa ngành, nó sử dụng nhiều phương pháp, thao tác nghiên cứu, kết quả nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác nhau như lịch sử, dân tộc học, địa lý học, văn hoá học… mỗi địa danh đều gắn chặt với những chủ thể nhất định ở những thời điểm nhất định, tương ứng với nó là một lịch sử, văn hoá, tôn giáo, tín ngưỡng, ngôn ngữ, tư duy… Qua mỗi địa danh nào đó, ta có thể thấy được quá trình lịch sử - xã hội của một dân tộc.