Nâng cao quy trình kiểm toán chương trình mục tiêu quốc gia do Kiểm toán Nhà nước thực hiện

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu hoàn thiện nội dung quy trình kiểm toán chương trình mục tiêu quốc gia do kiểm toán nhà nước thực, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Nguyễn Tuấn Trung
• Người hướng dẫn: TS Ngô Trí Tuệ
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Hoàn thiện quy trình kiểm toán chương trình mục tiêu quốc gia
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Những lý luận cơ bản về nội dung và quy trình kiểm toán chương trình mục tiêu quốc gia

Nội dung và quy trình kiểm toán chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) là những yếu tố quan trọng trong việc đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả của các chương trình này. Kiểm toán chương trình không chỉ đơn thuần là việc kiểm tra các số liệu tài chính mà còn bao gồm việc đánh giá hiệu quả, hiệu lực và tính kinh tế của các chương trình. Quy trình kiểm toán cần được xây dựng dựa trên các chuẩn mực kiểm toán quốc tế và thực tiễn Việt Nam. Đặc điểm của CTMTQG, như tính đa dạng và phức tạp, yêu cầu quy trình kiểm toán phải linh hoạt và phù hợp với từng chương trình cụ thể. Việc đánh giá chương trình cần phải xem xét các yếu tố như mục tiêu, nguồn lực và kết quả đạt được. Điều này giúp cho việc quản lý chương trình trở nên hiệu quả hơn và đảm bảo rằng ngân sách nhà nước được sử dụng đúng mục đích.

1.1. Khái quát chung về kiểm toán

Kiểm toán là một hoạt động độc lập nhằm đánh giá tính chính xác và hợp lý của các báo cáo tài chính và hoạt động của các tổ chức. Kiểm toán nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát và đánh giá các CTMTQG. Các loại hình kiểm toán bao gồm kiểm toán tài chính, kiểm toán tuân thủ và kiểm toán hoạt động. Mỗi loại hình kiểm toán có mục tiêu và phương pháp riêng, nhưng đều hướng đến việc nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước. Việc báo cáo kiểm toán cần phải rõ ràng và minh bạch để các bên liên quan có thể dễ dàng tiếp cận và hiểu được kết quả kiểm toán.

1.2. Những lý luận cơ bản về chương trình mục tiêu quốc gia

CTMTQG là những chương trình được Chính phủ triển khai nhằm giải quyết các vấn đề xã hội và phát triển kinh tế. Đặc điểm của CTMTQG bao gồm tính đa dạng về mục tiêu và đối tượng thụ hưởng. Việc đánh giá hiệu quả của các chương trình này là rất cần thiết để đảm bảo rằng các nguồn lực được sử dụng một cách hợp lý. Sự cần thiết của việc thực hiện kiểm toán chương trình không chỉ giúp phát hiện các sai sót mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho việc ra quyết định của các nhà quản lý.

II. Thực trạng nội dung quy trình kiểm toán chương trình mục tiêu quốc gia do kiểm toán nhà nước thực hiện

Thực trạng kiểm toán CTMTQG tại Việt Nam cho thấy nhiều vấn đề cần được cải thiện. Kiểm toán nhà nước đã thực hiện nhiều cuộc kiểm toán nhưng vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế trong quy trình và nội dung kiểm toán. Các quy định pháp lý hiện hành chưa hoàn thiện, dẫn đến việc thực hiện kiểm toán chưa đạt hiệu quả cao. Nội dung kiểm toán chủ yếu tập trung vào các khía cạnh tài chính mà chưa chú trọng đến việc đánh giá hiệu quả và hiệu lực của chương trình. Việc đánh giá chương trình cần được mở rộng để bao quát tất cả các khía cạnh của CTMTQG, từ lập kế hoạch đến thực hiện và đánh giá kết quả.

2.1. Tổng quan về kiểm toán nhà nước

Kiểm toán nhà nước có vai trò quan trọng trong việc giám sát và đánh giá các hoạt động của nhà nước. Sự ra đời và phát triển của kiểm toán nhà nước đã góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý ngân sách. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức trong việc thực hiện kiểm toán, đặc biệt là trong việc áp dụng các chuẩn mực kiểm toán quốc tế vào thực tiễn Việt Nam. Việc quản lý chương trình cần được cải thiện để đảm bảo rằng các CTMTQG được thực hiện một cách hiệu quả và bền vững.

2.2. Thực trạng kiểm toán chương trình mục tiêu quốc gia do kiểm toán nhà nước thực hiện

Thực trạng kiểm toán CTMTQG cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Các quy định pháp lý chưa đầy đủ, dẫn đến việc thực hiện kiểm toán gặp khó khăn. Nội dung kiểm toán chủ yếu tập trung vào các khía cạnh tài chính mà chưa chú trọng đến việc đánh giá hiệu quả và hiệu lực của chương trình. Việc báo cáo kiểm toán cần phải được cải thiện để cung cấp thông tin rõ ràng và minh bạch hơn cho các bên liên quan.

III. Hoàn thiện nội dung quy trình kiểm toán chương trình mục tiêu quốc gia do kiểm toán nhà nước thực hiện

Việc hoàn thiện nội dung và quy trình kiểm toán CTMTQG là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả của các chương trình này. Cần xây dựng một quy trình kiểm toán rõ ràng, bao gồm các bước từ lập kế hoạch đến thực hiện và báo cáo kết quả. Yêu cầu hoàn thiện nội dung kiểm toán cần phải bao gồm việc đánh giá hiệu quả, hiệu lực và tính kinh tế của các chương trình. Nguyên tắc hoàn thiện quy trình kiểm toán cần phải đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong việc sử dụng ngân sách nhà nước. Việc hoàn thiện hệ thống văn bản pháp lý cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo rằng các quy trình kiểm toán được thực hiện một cách hiệu quả.

3.1. Yêu cầu và nguyên tắc hoàn thiện nội dung quy trình kiểm toán

Yêu cầu hoàn thiện nội dung kiểm toán CTMTQG cần phải đảm bảo rằng các chương trình được đánh giá một cách toàn diện. Nguyên tắc hoàn thiện quy trình kiểm toán cần phải đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong việc sử dụng ngân sách nhà nước. Việc kiểm tra và đánh giá các chương trình cần phải được thực hiện một cách thường xuyên để đảm bảo rằng các nguồn lực được sử dụng một cách hiệu quả.

3.2. Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp lý

Hệ thống văn bản pháp lý cần được hoàn thiện để đảm bảo rằng các quy trình kiểm toán được thực hiện một cách hiệu quả. Việc phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan có liên quan và đơn vị được kiểm toán là rất cần thiết để tạo ra môi trường kiểm toán phù hợp. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực kiểm toán cũng là một yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng kiểm toán CTMTQG.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NỘI DUNG VÀ QUY TRÌNH KIỂM TOÁN CHƯƠNG TRÌNH MỤC TIÊU QUỐC GIA 1. NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KIỂM TOÁN 1. Khái quát chung về kiểm toán Hoạt động kiểm toán có nguồn gốc từ hoạt động kiểm tra, xuất hiện từ thời La Mã cổ đại. Vào thời kỳ đó các số liệu kế toán được phê chuẩn thông qua đọc và nghe trong cuộc họp công khai, vì vậy từ gốc của thuật ngữ kiểm toán (audit) theo tiếng La tinh là “auditus” có nghĩa là “nghe”.

Từ thời Trung cổ, kiểm toán đã được sử dụng để thẩm tra về tính trung thực của các thông tin tài chính. Đến những năm 30 của thế kỷ XX, kiểm toán với nghĩa là “kiểm tra độc lập và bày tỏ ý kiến” mới được phát triển ở các nước Bắc Mỹ và Tây Âu. Mặc dù kiểm toán đã xuất hiện từ rất lâu, nhưng đến nay vẫn chưa có sự thống nhất về khái niệm này. Có thể khái quát một số cách hiểu chủ yếu về kiểm toán như sau: Ở Vương quốc Anh đã đưa ra khái niệm: “Kiểm toán là sự kiểm tra độc lập và là sự bày tỏ ý kiến về những bản khai tài chính của một xí nghiệp do một kiểm toán viên được bổ nhiệm để thực hiện những công việc đó theo đúng với bất kỳ nghĩa vụ pháp định có liên quan” [4].

Theo khái niệm này, kiểm toán là sự kiểm tra độc lập và bày tỏ ý kiến về bản khai tài chính của kiểm toán viên (KTV) theo nghĩa vụ pháp định. Arens và James K. Khái niệm này đã khẳng định sự kiểm tra có tính độc lập của KTV và nhấn mạnh khía cạnh chuyên môn, đó là KTV không chỉ độc lập mà còn phải “có nghiệp vụ”. Khái niệm này cũng đề cập đến sự phù hợp giữa thông tin với những tiêu chuẩn đã được thiết lập.

Trong giáo dục và đào tạo về kiểm toán ở Cộng hoà Pháp cho rằng: “Kiểm toán là việc nghiên cứu và kiểm tra các tài khoản niên độ của một tổ chức do một người độc lập, đủ danh nghĩa gọi là một kiểm toán viên tiến hành để khẳng định rằng những tài 13 khoản đó phản ánh đúng tình hình tài chính thực tế, không che dấu sự gian lận và chúng được trình bày theo mẫu chính thức của luật định" [4]. Các khái niệm trên đã phản ánh những đặc trưng cơ bản của kiểm toán truyền thống. Đó là: (1) Kiểm toán là sự kiểm tra và bày tỏ ý kiến về bản khai tài chính hoặc các tài khoản của một tổ chức, cơ quan, đơn vị; (2) Hoạt động kiểm toán được thực hiện bởi những KTV có chuyên môn nghiệp vụ, tiến hành độc lập; (3) Hoạt động kiểm toán nhằm đánh giá tính trung thực, phù hợp của các thông tin so với những tiêu chuẩn đã được thiết lập; (4) Thông tin kiểm toán được trình bày theo một hình thức nhất định. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của hoạt động kiểm toán, sự đa dạng của các loại hình kiểm toán, khái niệm kiểm toán đã được mở rộng, ra khỏi khuôn khổ quan niệm truyền thống, đó là: không chỉ kiểm toán đối với các bản khai tài chính, các tài khoản mà còn bao gồm kiểm toán việc tuân thủ pháp luật và kiểm toán đánh giá tính kinh tế, hiệu lực và hiệu quả trong việc quản lý, sử dụng các nguồn lực của một tổ chức, cơ quan, đơn vị.

Ở một số quốc gia, hoạt động kiểm toán của KTNN còn bao gồm kiểm toán môi trường, kiểm toán nhân sự, kiểm toán trách nhiệm kinh tế. Từ đó có thể thấy, đối tượng và nội dung kiểm toán ngày càng phát triển sâu, rộng tuỳ theo yêu cầu quản lý và nhu cầu thông tin được kiểm tra, xác nhận. Ở Việt Nam, thuật ngữ “kiểm toán” mới xuất hiện và được sử dụng vào đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX. Vì ra đời muộn hơn so với đa số các nước khác trên thế giới, nên ở Việt Nam kiểm toán nói chung và khái niệm kiểm toán nói riêng đã kế thừa sự phát triển của kiểm toán trên thế giới.

Dẫu vậy, ở Việt Nam xung quanh khái niệm kiểm toán vẫn có nhiều ý kiến khác nhau. Giáo trình Lý thuyết Kiểm toán của Đại học Kinh tế quốc dân cho rằng: “Kiểm toán là xác minh và bày tỏ ý kiến về thực trạng hoạt động được kiểm toán bằng hệ thống phương pháp kỹ thuật của kiểm toán chứng từ và ngoài chứng từ do các kiểm toán viên có trình độ nghiệp vụ tương xứng thực hiện trên cơ sở hệ thống pháp lý có hiệu lực” [4]. Theo khái niệm này, kiểm toán không chỉ kiểm toán bản khai tài chính mà còn xác minh và bày tỏ ý kiến về thực trạng hoạt động; đồng thời cũng đề cập đến việc sử dụng phương pháp kiểm toán khi KTV thực hành kiểm toán. 14 Luật Kiểm toán nhà nước 2015 đưa ra khái niệm sau: Hoạt động kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước là việc kiểm tra, đánh giá và xác nhận tính đúng đắn, trung thực của các thông tin tài chính công, tài sản công hoặc báo cáo tài chính liên quan đến quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công; việc chấp hành pháp luật và hiệu quả trong việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công.

Từ nghiên cứu sự phát triển của các hoạt động kiểm toán và từ các khái niệm nêu trên, có thể hiểu khái niệm về kiểm toán như sau: Kiểm toán là việc kiểm tra, đánh giá và xác nhận tính đúng đắn, trung thực của các thông tin; kiểm tra, đánh giá tính tuân thủ pháp luật và tính kinh tế, tính hiệu lực, hiệu quả trong quản lý, sử dụng các nguồn lực do một chủ thể độc lập, có năng lực chuyên môn phù hợp (kiểm toán viên, tổ chức kiểm toán) thực hiện trên cơ sở các quy định nghề nghiệp. Các loại hình kiểm toán Hiện nay có nhiều loại hình kiểm toán khác nhau dựa trên các tiêu chí phân loại khác nhau. Nếu phân loại theo chức năng thì kiểm toán được chia thành 3 loại hình cơ bản: Kiểm toán tài chính, kiểm toán tuân thủ và kiểm toán hoạt động. Kiểm toán tài chính Kiểm toán tài chính là quá trình xem xét, đánh giá và xác nhận tính hợp pháp và trung thực của các BCTC và BCQT ngân sách để xem xét các báo cáo đó được lập có phù hợp với các nguyên tắc và chuẩn mực đã được xây dựng hay không.

Đây là loại hình kiểm toán thông dụng nhất, các BCTC thường được kiểm toán là bảng cân đối kế toán, báo cáo kết quả sản xuất kinh doanh, tình hình thực hiện nghĩa vụ với ngân sách nhà nước. Kiểm toán tài chính thường tập trung vào các nghiệp vụ có tính chất rủi ro nhiều, bộc lộ nhiều sai phạm, nhiều gian lận, kiểm soát yếu. và dựa trên các số liệu tài chính để đưa ra các ý kiến. Kiểm toán tuân thủ Kiểm toán tuân thủ là loại hình kiểm toán nhằm đánh giá tình hình thực hiện pháp luật và những quy định của các cấp có thẩm quyền trong quá trình hoạt động của đơn vị được kiểm toán.

Nội dung kiểm toán tuân thủ bao gồm: + Đánh giá tính tuân thủ pháp luật, chính sách, chế độ của Nhà nước liên quan đến hoạt động của tổ chức, doanh nghiệp; 15 + Đánh giá tính tuân thủ các nguyên tắc xây dựng và quy trình tổ chức hoạt động của hệ thống KSNB; + Đánh giá tính tuân thủ các nguyên tắc, quy trình, thủ tục hạch toán kế toán, thống kê và ghi chép thông tin; + Đánh giá tính tuân thủ các nguyên tắc, quy trình thủ tục trong các hoạt động nghiệp vụ tài chính đối với loại hình kiểm toán tài chính; + Đánh giá tính tuân thủ trong các hoạt động nghiệp vụ phi tài chính đối với loại hình kiểm toán hoạt động. Mục tiêu của kiểm toán tuân thủ là đánh giá hiệu quả, hiệu lực của hệ thống KSNB của đơn vị. Với tư cách là phương thức chủ yếu để đánh giá độ tin cậy của hệ thống KSNB của đơn vị, kiểm toán tuân thủ là cơ sở quan trọng để xác định mô hình cuộc kiểm toán; đánh giá sự tuân thủ pháp luật và các quy định trong quá trình hoạt động của đơn vị; thông qua đó đánh giá tính hợp pháp của các thông tin, tính tuân thủ các quy trình, các nguyên tắc, thủ tục trong các hoạt động của đơn vị; đưa ra ý kiến tư vấn cho đơn vị được kiểm toán về công tác quản lý tài chính, tài sản công đúng luật và các quy định hiện hành, đạt hiệu quả. Kiểm toán hoạt động Kiểm toán hoạt động là loại hình kiểm toán nhằm kiểm tra, đánh giá tính kinh tế, tính hiệu lực, tính hiệu quả trong quản lý và sử dụng tài chính và tài sản công.

Kiểm toán hoạt động nhằm truyền tải các thông tin, kiến thức mới; đưa ra các phân tích hay hiểu biết thấu đáo, các kiến nghị để cải thiện (khi phù hợp) hoặc tăng thêm giá trị bằng cách đưa ra các hiểu biết thấu đáo mới trên cơ sở phân tích các vấn đề; giúp các bên liên quan tiếp cận thông tin sẵn có dễ dàng hơn; đưa ra ý kiến hoặc kết luận độc lập và có căn cứ dựa trên các bằng chứng kiểm toán; đưa ra kiến nghị dựa trên kết quả phân tích các phát hiện kiểm toán [5], trong đó: - Tính kinh tế: Là việc tối thiểu hóa chi phí của nguồn lực được sử dụng cho một hoạt động, nhưng vẫn đảm bảo chất lượng đầu ra phù hợp. Nguồn lực được sử dụng đúng thời điểm, phù hợp về số lượng, chất lượng và có giá mua tốt nhất - Tính hiệu quả: Là việc tối đa hóa đầu ra trên cơ sở các nguồn lực được sử dụng. Tính hiệu quả quan tâm đến mối quan hệ giữa nguồn lực sử dụng và đầu ra về mặt số lượng, chất lượng và thời gian. - Tính hiệu lực: Là việc đạt được các mục tiêu đã định và kết quả dự kiến.

16 Theo chuẩn mực kiểm toán số 1.