Chương 1: Cơ sở lý luận về hoạt động huy động vốn của ngân hàng thương mại; Chương 2: Thực trạng huy động vốn tại Ngân hàng Thương mại cổ phần Công Thương Việt Nam - Chi nhánh Tuyên Quang; Chương 3: Giải pháp tăng cường huy động vốn tại Ngân hàng Thương mại cổ phần Công Thương Việt Nam - Chi nhánh Tuyên Quang. 8 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG HUY ĐỘNG VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1. Hoạt động huy động vốn của ngân hàng thƣơng mại 1. Ngân hàng thƣơng mại và hoạt động cơ bản của ngân hàng thƣơng mại 1.
Khái niệm ngân hàng thương mại Ngân hàng là một loại hình tổ chức có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế nói chung và đối với từng cộng đồng địa phương, chủ thể tham gia nói riêng. Với vai trò quan trọng như vậy, nhưng quan niệm như thế nào về một NHTM, và sự phân biệt nó với các tổ chức phi ngân hàng không phải là điều đơn giản. Rõ ràng, có thể định nghĩa ngân hàng thông qua chức năng mà chúng thực hiện trong nền kinh tế. Tuy nhiên, vấn đề ở chỗ không chỉ chức năng của các ngân hàng thay đổi, mà có sự “thâm nhập” vào chức năng hoạt động ngân hàng của các đối thủ cạnh tranh.
Có nhiều định nghĩa về NHTM. Theo Giáo sư Peter Rose đưa ra như sau: “Ngân hàng là loại hình tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất - đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán – và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế” [15]. Theo Phan Thị Thu Hà: “Ngân hàng thương mại là một tổ chức kinh tế hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh tiền tệ, cung cấp các dịch vụ tài chính đa dạng nhưng nghiệp vụ cơ bản là nhận tiền gửi, cho vay và cung ứng dịch vụ ngân hàng” Theo Nguyễn Văn Tiến: “Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng theo quy định của Luật các tổ chức tín dụng. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng bao gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác xã” [8] Đây cũng là khái niệm được sử dụng chính trong luận văn.
Nghiệp vụ kinh doanh của NHTM là rất phong phú, đa dạng và thường thay đổi, phát sinh theo nhu cầu của thị trường, sự thay đổi các điều kiện kinh tế, xã hội, 9 khoa học, công nghệ. Đặc trưng của ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại là một tổ chức kinh doanh đặc biệt, kinh doanh tiền tệ, ngân hàng thương mại có các đặc trưng hoạt động sau: Thứ nhất, hoạt động của NHTM là hình thức kinh doanh với mục đích kiếm lời (bao gồm 2 hình thức chủ yếu là các dịch vụ tín dụng và dịch vụ phi tín dụng). Trong đó, dịch vụ tín dụng được biểu hiện ở nghiệp vụ huy động vốn dưới các hình thức khác nhau để cấp tín dụng cho khách hàng có nhu cầu về vốn với mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận. Còn hoạt động dịch vụ phi tín dụng ngân hàng được biểu hiện thông qua các nghiệp vụ sẵn có về tiền tệ, thanh toán, ngoại hối và chứng khoán để cam kết thực hiện công việc nhất định cho khách hàng trong một thời gian nhất định nhằm mục đích thụ hưởng tiền công dịch vụ do khách hàng chi trả dưới dạng phí hay hoa hồng.
Thứ hai, hoạt động của NHTM là loại hình hoạt động kinh doanh có điều kiện, nghĩa là chỉ khi nào NHTM thỏa mãn đầy đủ những điều kiện khắt khe do pháp luật quy định (vốn pháp định, phương án kinh doanh, …) thì mới được phép hoạt động trên thị trường. Thứ ba, hoạt động của NHTM là loại hình kinh doanh có rủi ro cao hơn nhiều so với các loại hình kinh doanh khác và thường có ảnh hưởng sâu sắc tới các ngành khác và cả nền kinh tế. Nói như vậy là vì trong hoạt động ngân hàng, đặc biệt là hoạt động kinh doanh tiền tệ do các ngân hàng phải tiến hành huy động vốn của người khác rồi đem vốn đó để cấp tín dụng cho khách hàng theo nguyên tắc hoàn trả vốn và lãi trong một thời gian nhất định, theo đó ngân hàng chỉ có thể thu hồi vốn đã cấp tín dụng sau một khoản thời gian nhất định nên đã tạo rủi ro cho hoạt động của các NHTM. Từ đó, kéo theo rủi ro cho người gửi tiền và cho cả nền kinh tế.
Vì thế, hoạt động ngân hàng ở nhiều quốc gia trên thế giới thường được điều chỉnh và kiểm soát hết sức chặt chẽ bằng những đạo luật riêng biệt, nhằm đảm bảo cho hoạt động này được vận hành an toàn và hiệu quả trong nền kinh tế thị trường. Các hoạt động cơ bản của ngân hàng thương mại - Hoạt động huy động vốn + Nhận tiền gửi: Là hoạt động nhận tiền của tổ chức, cá nhân dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm và các hình thức nhận tiền gửi khác theo nguyên tắc có hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi cho người gửi tiền theo thỏa thuận. + Phát hành giấy tờ có giá: Phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu, trái phiếu và giấy tờ có giá khác để huy động vốn của tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài theo quy định của NHNN. + Vay vốn của Ngân hàng Nhà nước: NHTM được vay vốn của NHNN dưới hình thức tái cấp vốn.
+ Vay vốn của tổ chức tín dụng, tổ chức tài chính: NHTM được vay vốn của tổ chức tín dụng, tổ chức tài chính trong nước và nước ngoài theo quy định của pháp luật. - Hoạt động cấp tín dụng Trong các hoạt động của NHTM cấp tín dụng là hoạt động quan trọng và chiếm tỷ trọng lớn nhất. Cấp tín dụng là một chức năng, một nhiệm vụ cơ bản nhất của hệ thống NHTM. Về bản chất, với hoạt động này ngân hàng đưa tiền cho khách hàng với cam kết khách hàng phải hoàn trả lãi và gốc trong khoảng thời gian xác định.
Cấp tín dụng là hoạt động mang lại lợi nhuận chủ yếu, là nguồn thu nhập chính bù đắp các chi phí trong hoạt động của ngân hàng. Theo thời hạn vay có: Cấp tín dụng ngắn hạn phục vụ đời sống, đáp ứng nhu cầu vốn cho sản xuất, kinh doanh và dịch vụ. Cho vay ngắn hạn là loại vay dưới 12 tháng và được sử dụng để bù đắp sự thiếu hụt trong nhu cầu chi tiêu ngắn hạn của các cá nhân, hộ gia đình. Cấp tín dụng trung hạn phục vụ đời sống và thực hiện các dự án đầu tư và phát triển SXKD, dịch vụ.
Cấp tín dụng trung hạn có thời hạn từ 1 năm đến 5 năm. Cấp tín dụng dài hạn: Là loại cho vay có thời hạn trên 5 năm, tín dụng dài hạn được cung cấp để đáp ứng các nhu cầu dài hạn như xây dựng nhà ở, mua sắm 11 các tài sản sử dụng lâu bền, đầu tư tài sản. Theo hình thức: + Chiết khấu thương phiếu và giấy tờ có giá khác: Các giấy tờ thường được ngân hàng chiết khấu là thương phiếu, các giấy nợ như trái khoán hay hối phiếu chấp nhận thanh toán. Sau khi chiết khấu, ngân hàng có thể giữ tài sản này tới lúc mãn hạn hoặc tiến hành tái chiết khấu hay bán lại trên thị trường tiền tệ.
+ Bảo lãnh: NHTM được bảo lãnh vay, bảo lãnh thanh toán, bảo lãnh thực hiện hợp đồng, bảo lãnh dự thầu và các hình thức bảo lãnh ngân hàng khác bằng uy tín và bằng khả năng tài chính của mình. Bảo lãnh cũng góp phần mở rộng các dịch vụ khác như kinh doanh ngoại tệ, tư vấn, thanh toán… + Phát hành thẻ tín dụng: Là hình thức ngân hàng phát hành cho khách hàng 01 thẻ có hạn mức chi tiêu hàng tháng nhất định dựa trên tài sản cầm cố, ký quỹ hoặc tín chấp. Hàng tháng, những món chi tiêu của khách hàng (nếu có) sẽ lên sao kê và khách hàng có trách nhiệm thanh toán cho ngân hàng sau một khoảng thời gian nhất định, thông thường tối đa là 45 ngày. Nếu chậm thanh toán, khách hàng sẽ chịu mức phí phạt và lãi.
Đây là hình thức khách hàng được chi tiêu bằng tiền của ngân hàng trước, trả tiền sau. + Cho thuê tài chính: NHTM được hoạt động cho thuê tài chính nhưng phải thành lập công ty cho thuê tài chính riêng. Công ty cho thuê tài chính sở hữu tài sản cho thuê. Khi kết thúc hợp đồng, bên thuê được quyền lựa chọn mua tài sản thuê hoặc tiếp tục thuê theo thoả thuận trong hợp đồng thuê.
+Tài trợ xuất nhập khẩu: Tài trợ nhập khẩu nhằm hỗ trợ về tài chính cùng các phương tiện và giấy tờ liên quan để doanh nghiệp nhập khẩu có thể thực hiện nghĩa vụ của mình trong hợp đồng mua bán hàng hoá. Tài trợ xuất khẩu rất đa dạng, phong phú như cho vay thu mua hàng xuất khẩu, cho vay nộp thuế xuất khẩu, cho vay trên cơ sở bộ chứng từ thanh toán theo phương thức nhờ thu… - Hoạt động dịch vụ thanh toán và ngân quỹ NHTM cung cấp dịch vụ mở tài khoản cho khách hàng trong và ngoài nước. Để thực hiện thanh toán giữa các ngân hàng với nhau thông qua NHNN, NHTM 12 phải mở tài khoản tiền gửi tại NHNN nơi NHTM đặt trụ sở chính và duy trì tại đó số dư tiền gửi dự trữ bắt buộc theo quy định. Hoạt động dịch vụ thanh toán và ngân quỹ của NHTM bao gồm các hoạt động sau: + Cung cấp các phương tiện thanh toán.
+ Thực hiện các dịch vụ thanh toán trong nước cho khách hàng. + Thực hiện dịch vụ thanh toán quốc tế khi NHNN cho phép. + Thực hiện dịch vụ thu hộ và chi hộ. + Thực hiện các dịch vụ thanh toán khác do NHNN quy định.
+Thực hiện dịch vụ thu và phát tiền mặt cho khách hàng. +Tổ chức hệ thống thanh toán nội bộ và tham gia hệ thống thanh toán liên ngân hàng trong nước. + Tham gia hệ thống thanh toán quốc tế khi NHNN cho phép. - Các hoạt động khác Ngoài các hoạt động chính trên, NHTM còn thực hiện một số các hoạt động như: Góp vốn đầu tư, mua cổ phần của doanh nghiệp, tổ chức tín dụng khác từ nguồn vốn tự có để đa dạng hoá danh mục đầu tư, kinh doanh ngoại hối và vàng, nghiệp vụ uỷ thác, cung ứng dịch vụ bảo hiểm… 1.
Khái niệm và nguyên tắc huy động vốn của ngân hàng thương mại 1.