Chương 1 luận văn khảo sát tổng quan về hệ thống thanh toán điện tử, các yêu cầu kỹ thuật công nghệ đối với hệ thống, một số vấn đề về bảo mật trong hệ thống thanh toán điện tử và các vấn đề liên quan.1 Giới thiệu chung về hệ thống thanh toán điện tử 1.1 Thương mại điện tử và thanh toán điện tử Thương mại điện tử (hay còn gọi là e-commerce, e-comm hay EC) hiểu một cách đơn giản là hoạt động mua bán sản phẩm hay dịch vụ thông qua Internet và các phương tiện điện tử khác. Các giao dịch này gồm tất cả hoạt động như: mua bán, thanh toán, đặt hàng, quảng cáo và giao hàng. Có nhiều tổ chức lớn trên thế giới đưa ra các định nghĩa khác nhau cho khái niệm của thương mại điện tử. Theo Ủy ban Kinh tế Liên Hiệp Quốc châu Âu (UNECE) [15]: "Thương mại điện tử nội địa bao gồm các giao dịch trong nước qua Internet hoặc các mạng máy tính trung gian, trong khi đó, thương mại điện tử quốc tế liên quan đến các giao dịch xuyên biên giới.
Các giao dịch này là giao dịch mua/bán hàng hóa hoặc dịch vụ, sau đó, quá trình chuyển giao hàng hóa có thể được thực hiện trực tuyến hoặc thủ công”. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) [15]: “Thương mại điện tử được định nghĩa là các giao dịch thương mại, bao gồm cả những giao dịch giữa các tổ chức hoặc cá nhân thông qua quá trình thực hiện và chuyển giao dữ liệu số. Các dữ liệu này bao gồm chữ, âm thanh và hình ảnh được truyền qua các mạng lưới mở (như Internet) hoặc mạng kín (như AOL hay Mintel) có cổng kết nối với mạng mở”. Theo Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO)[15]: "Thương mại điện tử bao gồm việc sản xuất, quảng cáo, bán hàng và phân phối sản phẩm được mua bán và thanh toán trên mạng Internet, nhưng được giao nhận một cách hữu hình, cả các sản phẩm giao nhận cũng như những thông tin số hoá thông qua mạng Internet".
Theo Ủy ban Thương mại điện tử của Tổ chức Hợp tác Kinh tế Châu Á – Thái Bình Dương (APEC)[15]: "Thương mại điện tử liên quan đến các giao dịch 4 thương mại trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa các nhóm (cá nhân) mang tính điện tử chủ yếu thông qua các hệ thống có nền tảng dựa trên Internet". Tuy nhiên, thương mại điện tử không chỉ là kinh doanh sử dụng công nghệ. Thương mại điện tử là toàn bộ quá trình kinh doanh được thực hiện bằng điện tử và được thiết kế để giúp hoàn thành mục tiêu kinh doanh. Hai công nghệ chủ chốt để xây dựng và phát triển thương mại điện tử là trao đổi dữ liệu điện tử (EDI) và chuyển tiền điện tử (EFT).
Ngày nay, công nghệ chuyển tiền điện tử được ứng dụng để xây dựng các hệ thống thanh toán điện tử. Thanh toán điện tử hay thanh toán trực tuyến là một mô hình giao dịch không sử dụng tiền mặt được thực hiện trên môi trường internet. Thông qua hệ thống thanh toán điện tử, người sử dụng có thể thực hiện các hoạt động thanh toán, chuyển, nạp hay rút tiền, … [15] Thông thường, thanh toán điện tử được thực hiện qua các cổng thanh toán trực tuyến (giữ vai trò trung gian thực hiện các giao dịch lưu chuyển tiền tệ trực tuyến, có sự liên kết với các ngân hàng thương mại) hoặc các tài khoản ngân hàng trực tuyến của người dùng. Một số hình thức thanh toán điện tử được sử dụng rộng rãi trong các hệ thống thanh toán điện tử được trình bày dưới đây [1].
Thanh toán bằng thẻ Đây là hình thức thanh toán đặc trưng nhất, chiếm tới 90% trong tổng số các giao dịch thanh toán điện tử. Thẻ thanh toán (thẻ chi trả) là một loại thẻ có khả năng thanh toán tiền mua hàng hóa, dịch vụ tại một vài địa điểm, kể cả website mua hàng trực tuyến nếu chấp nhận tiêu dùng bằng thẻ đó. Thẻ có thể dùng để rút tiền mặt trực tiếp từ các ngân hàng hay các máy rút tiền tự động. Thanh toán qua cổng thanh toán điện tử Cổng thanh toán điện tử về bản chất là dịch vụ cho phép khách hàng giao dịch tại các website thương mại điện tử.
Cổng thanh toán cung cấp hệ thống kết nối an toàn giữa tài khoản (thẻ, ví điện tử,…) của khách hàng với tài khoản của website 5 bán hàng. Cổng thanh toán điện tử giúp người tiêu dùng và doanh nghiệp thanh toán, nhận tiền trên internet đơn giản, nhanh chóng và an toàn. Thanh toán bằng ví điện tử Ví điện tử là một tài khoản online có thể dùng nhận, chuyển tiền, mua thẻ điện thoại, vé xem phim, thanh toán trực tuyến các loại phí trên internet như tiền điện nước, cước viễn thông, cũng có thể mua hàng online từ các trang thương mại điện tử. Người dùng phải sở hữu thiết bị di động thông minh tích hợp ví điện tử và liên kết với ngân hàng thì mới có thể thanh toán trực tuyến bằng hình thức này.
Hiện nay, tại Việt Nam có khoảng 20 ví điện tử được cấp phép và theo Ngân hàng nhà nước dự báo đến năm 2020 sẽ đạt ngưỡng 10 triệu người dùng. Thanh toán bằng thiết bị điện thoại thông minh - Thanh toán qua Mobile Banking: Hình thức này đang dần trở nên phổ biến bởi hầu hết người dùng đều sử hữu một chiếc điện thoại thông minh. Chính vì vậy, khi đi mua sắm, khách hàng không cần phải mang theo tiền mặt, thay vào đó là thanh toán qua điện thoại với dịch vụ Mobile Banking. Hệ thống thanh toán qua điện thoại được xây dựng trên mô hình liên kết giữa ngân hàng, các nhà cung cấp viễn thông, và người dùng.
- Thanh toán qua QR Code: Tiến bộ công nghệ cũng là lý do khiến thanh toán bằng QR Code ngày càng được ưa chuộng. Phương thức thanh toán này khá đơn giản, gọn nhẹ, dễ sử dụng và thân thiện cho người dùng. Tính năng QR Code hiện đang được tích hợp sẵn trên ứng dụng di động của các ngân hàng, các sản phẩm và dịch vụ của Google như Google Chart hay Google Map, trên bảng hiệu, xe buýt, danh thiếp, tạp chí, website, hàng hóa tại siêu thị, cửa hàng tiện lợi,… Thậm chí là trên một số siêu ứng dụng như VinID của Tập đoàn Vingroup. Người dùng sử dụng camera điện thoại quét mã QR để thực hiện nhanh các giao dịch chuyển khoản, thanh toán hóa đơn, mua hàng.
Chỉ với một lần quét, sau vài giây, người dùng đã thanh toán thành công tại các nhà hàng, siêu thị, cửa hàng 6 tiện lợi, taxi, thậm chí là các website thương mại điện tử hay trên bất cứ sản phẩm nào có gắn mã QR mà không cần sử dụng tiền mặt, thẻ, không lo lộ thông tin cá nhân tại các điểm thanh toán.2 Mô hình hệ thống thanh toán điện tử Các hệ thống thanh toán điện tử triển khai trong thực tế rất đa dạng về hình thức và công nghệ sử dụng.1 dưới đây trình bày mô hình chung cho một hệ thống thanh toán điện tử.1: Mô hình hệ thống thanh toán điện tử Trong mô hình trên, hệ thống thanh toán điện tử là trung gian kết nối giữa người mua, người bán, thực hiện thanh toán cho các giao dịch dựa trên kết nối với ngân hàng của người mua và người bán.3 Lợi ích của thanh toán điện tử và nhu cầu thực tế Thanh toán điện tử mang lại nhiều lợi ích cho người sử dụng. - Thanh toán điện tử được thực hiện nhanh chóng, tiện dụng: Người tiêu dùng dễ dàng thực hiện thanh toán điện tử cho hoạt động mua sắm tại siêu thị, cửa hàng tiện lợi, giao dịch các món hàng xa xỉ, có giá trị cao hay các dịch vụ giải trí, du lịch, trả tiền hóa đơn (điện, nước, viễn thông…). Quá trình 7 thanh toán dễ dàng được thực hiện qua các thiết bị di động có kết nối mạng. Nhờ đó, người dùng có thể thực hiện chuyển tiền nhanh chóng ở bất cứ đâu thông qua điện thoại mà không cần phải tới ngân hàng nữa.
- Dễ dàng theo dõi và kiểm soát Tất cả các khoản tiền thanh toán điện tử đều lưu lại trong lịch sử giao dịch và cho phép bạn tra cứu một cách dễ dàng chỉ với vài thao tác đơn giản. Từ đó, người dùng có thể quản lý tài chính và có những cân đối chi tiêu hợp lý. Hạn chế rủi ro: Khi thực hiện thanh toán bằng tiền mặt thường có các rủi ro về thất thoát, thiếu tiền, quên ví, đặc biệt với những sản phẩm/dịch vụ có giá trị lớn. Còn với thanh toán điện tử, mọi giao dịch đều nhanh chóng, chính xác tới từng con số, minh bạch, rõ ràng và bảo mật.
Hỗ trợ kinh doanh trực tuyến: Hầu hết người tiêu dùng, nhất là các khách hàng trẻ đều đang sử dụng thanh toán điện tử như internet banking, ví điện tử, mã QR, … bởi tính tiện dụng. Do vậy, doanh nghiệp hay hộ kinh doanh không có hệ thống thanh toán điện tử sẽ gặp nhiều bất lợi so với đối thủ cạnh tranh. Về lâu về dài, khi đã tạo được niềm tin của người tiêu dùng về chất lượng hàng hóa, việc thanh toán tiền mặt khi mua hàng trực tuyến sẽ không còn nữa. Các sàn thương mại điện tử ngày nay cũng đã đa dạng hóa hình thức thanh toán, giúp người dùng có nhiều sự lựa chọn hơn.
Những lợi ích mà các hệ thống thanh toán điện tử mang lại đã làm gia tăng đáng kể nhu cầu thực tế của người dùng đối với thanh toán điện tử. Thanh toán điện tử đang phổ biến rất nhiều trên các quốc gia phát triển trên thế giới cũng như tại Việt Nam với khối lượng giao dịch khổng lồ mỗi ngày. Theo Worldpay 2017, thanh toán điện tử đã tăng trưởng cao nhất trong thập kỷ qua, với khối lượng tăng 11,2% trong suốt thời gian 2014 - 2015 đạt 433,1 tỷ USD. Thị trường châu Á với tốc độ tăng trưởng 43,4%.
Hầu hết các nước đã và đang triển 8 khai công cuộc cải cách hệ thống thanh toán hiện đại, đáp ứng nhu cầu thanh toán ngày càng cao của người dân. Tại Việt Nam, Theo Bộ Thông tin và Truyền thông (2017), Việt Nam với dân số hơn 90 triệu dân, trong đó 52% tỷ lệ số người sử dụng internet, tỷ lệ phủ sóng di động là 98% là những điều kiện rất thuận lợi cho phát triển các hệ thống thanh toán điện tử. Theo Worldpay, đến năm 2019, thanh toán qua di động (hiện chiếm 27,6% thị phần thanh toán bán lẻ toàn cầu) sẽ thay thế thẻ thanh toán như: Visa, MasterCard và trở thành phương thức thanh toán được ưa chuộng nhất khi tận dụng tốt các đặc điểm nổi bật. Trên thế giới, số lượng dịch vụ thanh toán di động đã tăng lên và cung cấp nhiều chức năng hơn.