đặt vấn đề" một cách khác: khi nói về con ngƣời, tức là vấn đề quan hệ "ngƣời xã hội" trở thành vấn đề chủ yếu, thì cái gì là nội dung mới của vấn đề "cơ thể - môi trƣờng". Vƣgôtxki đã chỉ rõ "Quá trình một đứa trẻ bình thƣờng ăn nhập nền văn minh thƣờng thống nhất với các quá trình cơ thể chín muồi. Hai bình diện phát triển - tự nhiên và văn hoá - nhập vào nhau tạo nên một sự hình thành thống nhất xã hội - sinh vật của nhân cách trẻ" [8, tr. Từ quan niệm về sự thống nhất biện chứng của hai mặt tự nhiên và văn hoá trong sự phát triển của trẻ em, L.Vƣgôtxki đã đƣa ra một tƣ tƣởng mới về bản chất sự thích nghi của con ngƣời.
Ông khẳng định: "Con ngƣời có một hình thức thích nghi mới và đây là cơ chế cân bằng chủ yếu của cơ thể với môi trƣờng, dạng thức hành vi này nảy sinh trên cơ sở các tiền đề sinh vật nhất định, nhƣng đã vƣợt ra ngoài phạm trù sinh vật, tạo nên một hệ thống hành vi có chất lƣợng khác và theo một tổ chức mới". Vƣgôtxki gọi dạng thức hành vi chuyên biệt ngƣời này là "hành vi cấp cao" [8, tr. Hệ thống hành vi cấp cao này khác biệt về chất lƣợng so với hành vi sinh vật. Trƣớc hết là ở các kích thích tạo ra chúng.
Khác với các động vật khác, con ngƣời tự tạo ra các kích thích tác động vào bản thân mình. Hơn thế nữa, con ngƣời còn dùng các kích thích tự tạo này để làm chủ hành vi của chính mình: "Con ngƣời tự kiểm 21 soát hành vi của chính mình bằng các kích thích - phƣơng tiện tự tạo"[8, tr. Các kích thích - phƣơng tiện đƣợc L. Vƣgôtxki coi là chìa khoá để giải quyết bản chất vấn đề thích ứng tâm lý ở ngƣời; là vấn đề có tính nguyên tắc phân biệt phƣơng thức thích ứng ở động vật và ngƣời.
Theo ông, thích ứng theo nguyên tắc tín hiệu (phản xạ có điều kiện) là loại thích ứng chung cho cả ngƣời và động vật. Nhƣng ở ngƣời, đây không phải là phƣơng thức thích ứng đóng vai trò chủ đạo. Phƣơng thức thích ứng đóng vai trò chủ đạo ở ngƣời có nguyên tắc khác hẳn, không có ở động vật, đó là nguyên tắc dấu hiệu. Quá trình tín hiệu hoá phản ánh các mối quan hệ tự nhiên đảm bảo cho cơ thể đáp ứng kích thích của môi trƣờng.
việc dấu hiệu hoá cho phép con ngƣời có khả năng tạo ra một loại cân bằng mới với môi trƣờng - biến đổi chính môi trƣờng và biến đổi hành vi của chính mình với tƣ cách là một chủ thể tích cực. Dấu hiêu là công cụ tâm lý để chủ thể điều chỉnh hành vi. Dấu hiệu cũng nhƣ công cụ vật chất đƣợc hình thành trong lịch sử loài ngƣời. Cùng với dấu hiệu, "cuộc sống xã hội tạo ra tất yếu buộc hành vi cá thể phải tuân thủ các yêu cầu xã hội"[8, tr.
Đó là loại hành vi đặc thù đƣợc quy định bởi xã hội. Để có chúng, cá nhân cần phải lĩnh hội từ xã hội. Mặt khác, để điều khiển những hành vi này cần có những nguyên tắc chuyên biệt ngƣời, đó là nguyên tắc tự kích thích và làm chủ bản thân. Nguyên tắc này có đƣợc ở cá nhân cũng nhờ sự chuyển hoá từ tác động xã hội bên ngoài thành tác động xã hội bên trong con ngƣời.
Vƣgôtxki viết: "Mọi chức năng trong phát triển văn hoá của trẻ xuất hiện trên vũ đài hai lần, trong hai bình diện - lúc đầu trong bình diện xã hội rồi sau đó trong bình diện tâm lý, lúc đầu giữa con ngƣời với con ngƣời, rồi sau ở bản thân trẻ, tức là có sự chuyển hoá từ ngoài vào trong, dần dần thay đổi cấu trúc và chức năng" [8, tr. Với việc phát hiện ra dạng thức cấp cao của hành vi ngƣời, cơ chế của sự hình thành và điều khiển nó ở cá nhân. Vƣgôtxki đã thấy sự khác biệt cơ bản của sự thích ứng tâm lý - xã hội ở ngƣời và sự thích nghi sinh học ở động vật. Theo đó, sự thích ứng của trẻ em trong môi trƣờng xã hội là một quá trình kép.
Một mặt trẻ hình thành các dạng thức cấp cao của hành vi, mặt khác, hình thành các chức năng 22 tâm lý cấp cao để trở thành chủ thể của các hành vi đó. Cả hai mặt của quá trình này đều đƣợc thực hiện bằng cơ chế lĩnh hội nền văn hoá - xã hội. Những tƣ tƣởng đúng đắn, biện chứng của L.Vƣgôtxki đã đƣợc các nhà tâm lý học Xô viết kế thừa, phát triển và cụ thể hoá. Quan điểm của ông cũng là kim chỉ nam cho việc giải quyết các vấn đề lý luận và thực tiễn của luận văn này.
Xuất phát từ nhữg luận điểm cơ bản của tâm lý học Mác- xít đƣợc khởi xƣớng bởi L. Leonchiep đã phân tích sự khác biệt cơ bản giữa sự phát triển con ngƣời với sự thích nghi của cá thể sinh học về nội dung và cơ chế. Ông viết "Phải nhấn mạnh riêng về sự khác biệt giữa quá trình ấy (tiếp thu, lĩnh hội) với quá trình cá thể thích nghi với môi trƣờng tự nhiên, vì gần nhƣ mọi ngƣời chấp nhận rằng, có thể đem khái niệm thích nghi, cân bằng với môi trƣờng dùng nguyên vẹn vào cho sự phát triển cá thể ngƣời. Nhƣng dùng khái niệm ấy vào cho ngƣời mà không có sự phân tích cần thiết, thì chỉ làm lu mờ sự phát triển thực sự của ngƣời" [9, tr.
Leonchiep chỉ rõ "Sự khác biệt cơ bản giữa các quá trình thích nghi theo đúng nghĩa của nó và các quá trình lĩnh hội, tiếp thu là ở chỗ quá trình thích nghi sinh vật là quá trình thay đổi các thuộc tính của loài và năng lực, hành vi của cơ thể. Quá trình lĩnh hội hay tiếp thu thì khác. Đó là quá trình mang lại kết quả: cá thể tái tạo lại đƣợc những năng lực và chức năng ngƣời đã hình thành trong quá trình lịch sử" [9, tr. "Những năng lực và chức năng hình thành ở con ngƣời trong quá trình ấy là các cấu tạo tâm lý mới.
Đối với những cấu tạo này, các cơ chế và quá trình bẩm sinh, di truyền chỉ là điều kiện cần thiết bên trong (tiền đề) giúp cho các cấu tạo tâm lý mới có thể xuất hiện" [9, tr. Ông thừa nhận: "Sự phát triển của con ngƣời cũng mang tính chất môi trƣờng (tức là phụ thuộc vào những điều kiện bên ngoài), nhƣng khác với tiến hoá động vật, sự phát triển của con ngƣời không phải là quá trình thích nghi hiểu theo nghĩa của từ này" [9, tr. Nhƣ vậy, bản chất và nội dung sự thích ứng của ngƣời và sự thích nghi sinh vật có sự khác biệt về chất.Leonchiep cũng vạch ra sự khác biệt về cơ chế của sự hình thành hành vi động vật và ngƣời. Ở động vật, hành vi đƣợc hình thành bới kinh nghiệm loài và cá thể, trong đó sự 23 hình thành kinh nghiệm cá thể là đem hành vi loài thích nghi với những yếu tố biến động của môi trƣờng bên ngoài.
Còn ở ngƣời, hành vi đƣợc hình thành bằng cơ chế lĩnh hội kinh nghiệm xã hội - lịch sử. Tất nhiên, cơ chế lĩnh hội kinh nghiệm xã hội - lịch sử quan hệ chặt chẽ với cơ chế kinh nghiệm cá thể. Với việc vạch ra sự khác biệt về chất giữa thích nghi sinh vật với thích ứng xã hội - tâm lý của con ngƣời, A. Leonchiep đã đặt nền móng cho việc nghiên cứu vấn đề này về cả phƣơng diện lý luận và thực tiễn.
Quá trình thích ứng tâm lý của con ngƣời gắn liền với quá trình hình thành nhân cách. Sự hình thành nhân cách chính là quá trình hình thành hai mặt chủ thể của thích ứng tâm lý. Nhờ nhân cách, sự thích ứng tâm lý trở thành một quá trình tích cực. Trong đó, con ngƣời không chỉ đáp ứng tác động của môi trƣờng mà còn cải tiến nó một cách tích cực.
Tuy nhiên, sự thích ứng không đồng nhất với sự hình thành nhân cách. Đó là quá trình tƣơng tác biện chứng giữa nhân cách và môi trƣờng xã hội mà cả hai phía đều có sự thay đổi để trở nên phù hợp với nhau, đặc biệt là phía nhân cách. Vì vậy sự hình thành nhân cách và mức độ của nó không tất yếu quyết định mức độ thích ứng của cá nhân. Nhƣng sẽ không có sự thích ứng nếu không có sự hình thành nhân cách ở trình độ nhất định.
Vì vậy, có những ngƣời có nhân cách cao nhƣng không thích ứng đƣợc trong những môi trƣờng xã hội nhất định hay ngƣời ngƣời có nhân cách mang bản chất xã hội này nhƣng có thể thích ứng với môi trƣờng xã hội có bản chất khác. Sau này một số nhà tâm lý học Mác xít tiếp tục nghiên cứu vấn đề này, tiêu biểu nhƣ: E.Ermolaeva đã định nghĩa và đƣa ra những chỉ số đặc trƣng cho sự thích ứng nghề nghiệp gồm: 1/ Những chỉ số khách quan: chất lƣợng lao động, trình độ nghề nghiệp, mức độ kỷ luật, địa vị xã hội; 2/ Những chỉ số chủ quan: Mức độ hài lòng về công việc, điều kiện trong công việc. Bà còn chỉ ra đƣợc thời điểm mà sự thích ứng xuất hiện, đó là: "Khi làm quen với điều kiện mới đó kéo theo những sự tiêu tốn sức lực nhất định". Mặc dù chỉ 24 nghiên cứu lĩnh vực thích ứng lao động, nhƣng ý kiến của E.
Ermolaeva góp phần làm sáng tỏ thêm lý luận về sự thích ứng, nhất là vấn đề chỉ số của sự thích ứng nghề nghiệp [15,tr. Andreeva phân biệt rõ các khái niệm thích ứng và thích nghi sinh học. Bà nhấn mạnh hai khái niệm này gần nghĩa nhƣng cần chú ý phân biệt chúng. Nếu đem khái niệm thích ứng với ý nghĩa thích nghi sinh học vào giải thích các hiện tƣợng xã hội thì dĩ nhiên sẽ sai lầm vì thích nghi sinh học chỉ sự đồng hoá của cơ thể đối với những tác động từ bên ngoài và là sự xây dựng lại trạng thái của cơ thể do những tác động đó để tồn tại trong điều kiện môi trƣờng thay đổi, còn thích ứng tâm lý ở ngƣời có ý nghĩa khác về chất.
Cần hiểu "thích ứng" là sự thích nghi đặc biệt của cá nhân với điều kiện sống mới, là sự thâm nhập của nó vào điều kiện đó một cách không gƣợng ép. Bà chỉ rõ: "Sự thích ứng của con ngƣời phải làm sao góp phần cho con ngƣời thoát khỏi sự phụ thuộc có tính chất nô lệ, trực tiếp vào trạng thái cơ thể mình và khỏi vòng tù hãm trực tiếp của cơ thể [16, tr.