CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ HỌC TẬP THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC Ở BẬC ĐẠI HỌC 1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề Xuất phát từ tầm quan trọng và ý nghĩa của hoạt động đánh giá trong quá trình dạy học, trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá KQHT nói chung và đánh giá KQHT theo TCNL nói riêng. Qua nghiên cứu từ nhiều nguồn tài liệu khác nhau cho thấy vấn đề đánh giá KQHT được đề cập tới nhiều góc độ từ nhận thức khái niệm, vị trí, vai trò…đến đề xuất các phương pháp tiến hành.1 Những nghiên cứu ở nước ngoài Ralph Tyler được coi là một trong những người đầu tiên đưa ra khái niệm đánh giá giáo dục. Ông đã đưa ra sơ đồ thể hiện ba yếu tố chính trong quá trình giáo dục là: mục tiêu, trải nghiệm học tập và đánh giá người học.
Các mục tiêu Trải nghiệm học tập Đánh giá người học Hình 1.1 Các yếu tố chính trong quá trình giáo dục Theo Tyler, đánh giá người học trong quá trình giáo dục là cần thiết vì nó liên quan đến việc kiểm tra mức độ tối đa có thể đạt được các mục tiêu chương trình. Chỉ có hoạt động đánh giá mới cung cấp thông tin để biết được trải nghiệm học tập là tốt hay không tốt, có những thông tin cần chỉnh sửa và có những thông tin cần loại bỏ. Tyler xem đánh giá như tâm điểm của quá trình giáo dục. Trong những năm 50 đến đầu những năm 70 của thế kỉ XX, xuất phát từ nhiệm vụ nâng cao chất lượng dạy học trên cơ sở phát huy tính tích cực, độc lập của người học, vấn đề kiểm tra đánh giá được nghiên cứu chủ yếu dưới góc độ tri thức nhằm hoàn thiện quá trình giáo dục.
Một số các nhà khoa học giáo dục khác lại đi sâu nghiên cứu những khía cạnh cụ thể của việc kiểm tra đánh giá, chẳng hạn như: Năm 1971, B.S Bloom cùng George F Madaus và J. Thomas Hastings cho ra đời cuốn sách “Evaluation to improve Learning” (Đánh giá để thúc đẩy học tập). Cuốn sách này dành cho giáo viên, viết về kỹ thuật đánh giá KQHT của 1 người học. Nếu được áp dụng đúng cách, việc đánh giá học sinh sẽ giúp giáo viên hỗ trợ học sinh cải thiện khả năng học tập.
Thông qua việc liên kết các kỹ thuật đánh giá tốt nhất, cuốn sách nhằm hỗ trợ các giáo viên sử dụng đánh giá như một công cụ để cải tiến cả quy trình dạy và học [1]. Có thể thấy, các công trình nghiên cứu gần đây về đánh giá trong giáo dục nói chung và giáo dục đại học nói riêng đề cập nhiều đến xu hướng phát triển của đánh giá hiện đại, đi sâu vào phân tích tường minh những vấn đề lý luận của đánh giá theo TCNL như: Đánh giá không truyền thống (alternative assessment) tập trung vào những lý luận và phương pháp đánh giá mới so với đánh giá bài kiểm tra viết truyền thống được thực hiện bởi người học; Đánh giá định tính (qualitative assessment) bao gồm các lý luận và phương pháp đánh giá bằng nhận xét mang tính cá nhân cao kết hợp với nhận định của người đánh giá; Đánh giá thực hành (performance - based assessment) đánh giá bằng việc yêu cầu người học phải suy nghĩ và “làm” một nhiệm vụ học tập thực sự chứ không chỉ liệt kê và ghi nhớ kiến thức. Tuy nhiên, việc vận dụng đánh theo TCNL nói chung hay đánh giá KQHT theo TCNL ở một lĩnh vực hay một môn học cụ thể nào còn chưa được đề cập.2 Những nghiên cứu ở trong nước Ở Việt Nam, vấn đề đánh giá và đổi mới đánh giá cũng sớm được nghiên cứu trên cơ sở kế thừa những thành tựu nghiên cứu về kiểm tra đánh giá KQHT của học sinh trên thế giới qua một số bài báo, tài liệu dịch đề cập đến vấn đề đánh giá giáo dục. Những người nghiên cứu công phu về đánh giá phải kể đến là Hoàng Đức Nhuận, Lê Đức Phúc, hai ông đã thực hiện công trình nghiên cứu khoa học công nghệ cấp Nhà nước và cho ra đời cuốn sách “Cơ sở lý luận của việc đánh giá chất lượng học tập của học sinh phổ thông”.
Tài liệu này làm nền tảng cho việc tiếp cận các khái niệm, thuật ngữ về đánh giá giáo dục cũng như những yêu cầu về nội dung và kỹ thuật đánh giá. Tuy nhiên, cuốn sách chưa đi sâu về phương pháp, kỹ thuật đánh giá KQHT của học sinh [2]. Một số tác giả đã đưa ra những quan điểm nghiên cứu về kiểm tra đánh giá theo những góc độ khác nhau, nghiên cứu cơ sở lý luận chung về đánh giá, phân tích các vấn đề của quá trình đánh giá, tiêu chí đánh giá, mức độ đánh giá, tính hoa học, tính khách quan, tính toàn diện,…trong đánh giá như: Đề cập đến thuật ngữ, khái niệm với các nguyên tắc đánh giá, kỹ thuật đánh giá trong cuốn “Đánh giá trong giáo dục” dùng cho các trường Đại học sư phạm và Cao đẳng sư phạm của Trần Bá Hoành [3]; cuốn “Sư phạm kỹ thuật” của Trần Khánh Đức [4], “Lý luận và phương pháp dạy học hiện đại” của Trần Khánh Đức [5], “Năng lực và tư duy sáng tạo trong giáo dục đại học” của Trần Khánh Đức [6], “Giáo dục và phát triển nguồn nhân lực trong thế kỷ XXI” của Trần Khánh Đức [7], “Kiểm tra 2 - đánh giá trong dạy - học đại học” của Đặng Bá Lãm [8]; hay các nghiên cứu của các tác giả: Lê Khánh Bằng [9], Hà Thế Ngữ [10], Đặng Vũ Hoạt và Hà Thị Đức [11],…với các công trình nghiên cứu như “Một số vấn đề về kiểm tra đánh giá tri thức của học sinh”, “Cơ sở lí luận của việc đánh giá chất lượng học tập của học sinh trung học phổ thông”…Trong đó nổi bật là công trình “Lý luận và phương pháp dạy học hiện đại” của tác giả Trần Khánh Đức. Là người nghiên cứu sâu về lý luận dạy học, trong những bài viết của mình, tác giả đã trình bày những vấn đề về vị trí, chức năng và các quan điểm kiểm tra đánh giá tri thức, kỹ năng và thái độ của người học dưới góc độ lý luận dạy học hiện nay, trên cơ sở đó triển khai đánh giá năng lực người học dựa trên sự tổ hợp của các thành tố trên.
Theo tác giả “khi kiểm tra đánh giá tri thức, kỹ năng, kỹ xảo chúng ta cần kiểm tra thường xuyên, có hệ thống, có kế hoạch, kết hợp nhiều dạng, nhiều phương pháp kiểm tra…Đồng thời cần bồi dưỡng cho người học ý thức tự đánh giá một cách đúng đắn và khiêm tốn”. Kiểm tra, đánh giá đạt hiệu quả tốt cần đảm bảo tính toàn diện, đảm bảo tính phát triển, tính khách quan, chính xác, công bằng, tránh hình thức, thiên vị hay thành kiến, không quá dễ dãi những không quá khắt khe. Điều đó chẳng những giúp cho việc kiểm tra đánh giá KQHT của người học mang lại kết quả cao mà còn góp phần hình thành và phát triển toàn diện nhân cách (phẩm chất và năng lực) người học.2 Các khái niệm cơ bản của đề tài 1.1 Đánh giá Khái niệm đánh giá được định nghĩa ở nhiều góc độ khác nhau: Đánh giá là quá trình thu thập thông tin, chứng cứ về đối tượng cần đánh giá và đưa ra những phán xét, nhận định về mức độ đạt được theo các thang đo hoặc các tiêu chí đã được đưa ra trong các tiêu chuẩn hay chuẩn mực. Đánh giá có thể là đánh giá định lượng (quantitative) dựa vào các con số hoặc định tính (qualitative) dựa vào các ý kiến và giá trị.
Đánh giá là sự phán xét trên cơ sở đo lường, kiểm tra, bao giờ cũng đi liền với kiểm tra. Trong đánh giá, ngoài sự đo lường một cách khách quan dựa trên kiểm tra (hay trắc nghiệm), còn có ý kiến bình luận, nhận xét, phê phán mang tính chủ quan để tiến tới sự phán xét. Theo Từ điển Giáo dục học - NXB Từ điển Bách khoa 2001 thuật ngữ đánh giá KQHT được định nghĩa như sau: “Xác định mức độ nắm được kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo của học sinh so với yêu cầu của chương trình đề ra” Đánh giá KQHT là sự so sánh, đối chiếu kiến thức, kỹ năng, thái độ thực tế đạt được ở người học với các kết quả mong đợi đã xác định trong mục tiêu dạy học để tìm hiểu và chuẩn đoán (diagnostic) trước và trong quá trình dạy - học (formative) hoặc sau một quá trình học tập (đánh giá kết thúc - summative). 3 Sản phẩm của hoạt động dạy - học, của lao động sư phạm trên lớp học, trong phòng thí nghiệm, xưởng trường, bãi tập.
rất đa dạng và phức tạp, rất khó xác định. Bởi vì những sản phẩm dó là những người học đã thay đổi ít hoặc nhiều trong phẩm chất và năng lực của họ sau một thời gian học tập nhất định hay nói cách khác là đã có các giá trị gia tăng. Đó chính là KQHT của người học, thành tố chủ yếu tạo nên chất lượng của hoạt động dạy học trong nhà trường. Như vậy, các tác giả quan niệm về đánh giá giáo dục chưa thật thống nhất.
Mỗi tác giả tùy thuộc vào dấu hiệu về cấp độ, đối tượng hay mục đích của đánh giá để định nghĩa. Nhưng nhìn chung các tác giả đều nhấn mạnh đánh giá giáo dục chủ yếu là xác định mức độ thực hiện các mục tiêu trong quá trình dạy học. Tuy nhiên, có thể thấy rằng đánh giá giáo dục ngoài đánh giá mức độ thực hiện mục tiêu giảng dạy, mục tiêu chương trình giáo dục còn bao hàm cả đánh giá mức độ thực hiện mục tiêu quản lý của các cấp quản lý giáo dục, đánh giá cả khối lượng và chất lượng làm công tác giáo dục của các nhà giáo dục. Đánh giá là một quá trình bao gồm việc chuẩn bị cho đánh giá, thu thập, phân tích, xử lý các thông tin thu được, chuyển giao kết quả đến những người liên quan để có được những quyết định thích hợp.
Sản phẩm của đánh giá là các thông tin và bằng chứng thu được trong quá trình đánh giá, các nhận định rút ra trên cơ sở các thông tin và bằng chứng thu được, các kết luận. Đánh giá có các chức năng cơ bản: - Xác nhận mức độ đạt được; - Điều chỉnh mục tiêu, nội dung, phương pháp; - Chẩn đoán. Trong giáo dục đánh giá được tiến hành ở nhiều cấp độ khác nhau, với những mục đích khác nhau và trên những đối tượng khác nhau. Ở cấp độ vĩ mô là đánh giá hệ thống giáo dục của một quốc gia.