Chương 1 – Tổng quan Chƣơng này trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu về chính sách an ninh của Nhật Bản ở trong và ngoài nƣớc, cũng nhƣ chỉ rõ những vấn đề đặt ra và luận án sẽ giải quyết. Chương 2 – Những nhân tố tác động đến sự điều chỉnh chính sách an ninh của Nhật Bản từ năm 1991 đến năm 2011 Nội dung chƣơng này xem xét một số khái niệm về an ninh, chính sách an ninh và quan niệm về an ninh của Nhật Bản, đồng thời khái quát chính sách an ninh của nƣớc Nhật trong thời kỳ Chiến tranh lạnh và phân tích những nhân tố tác động bên trong và bên ngoài đến việc điều chỉnh chính sách an ninh của cƣờng quốc này trong giai đoạn sau đó. Chương 3 – Nội dung điều chỉnh và thực tế triển khai chính sách an ninh của Nhật Bản giai đoạn 1991-2011 Trong chƣơng này, những nội dung điều chỉnh cụ thể qua từng bản Nguyên tắc chỉ đạo chƣơng trình phòng thủ (NDPG) và thực tế triển khai chính sách an ninh của Nhật Bản kể từ năm 1991 đến năm 2011 sẽ đƣợc nghiên cứu, phân tích làm rõ. Chương 4 – Nhận xét và đánh giá tác động của việc Nhật Bản điều chỉnh chính sách an ninh trong hai thập niên sau Chiến tranh lạnh Chƣơng này sẽ rút ra những nhận xét về sự điều chỉnh chính sách an ninh của Nhật Bản trong hai thập niên sau Chiến tranh lạnh cũng nhƣ những đánh giá tác động của việc điều chỉnh này đối với tình hình an ninh thế giới, khu vực, quan hệ an ninh Nhật-Mỹ và đối với Việt Nam.
7 CHƢƠNG 1 – TỔNG QUAN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước Có thể thấy, song song với khối lƣợng công trình khổng lồ nghiên cứu về kinh tế Nhật Bản từ trƣớc đến nay, trên thế giới cũng có khá nhiều công trình nghiên cứu về khía cạnh chính trị, đối ngoại, an ninh của nƣớc Nhật. Tuy nhiên, kể từ đầu thập niên 90 trở đi, đặc biệt là trong vài năm gần đây những nghiên cứu liên quan đến khía cạnh an ninh nói chung và chính sách an ninh của Nhật Bản nói riêng trở nên tăng vọt bởi những động thái của cƣờng quốc này trong các hoạt động an ninh, quốc phòng.
Liên quan đến nội dung đề tài nghiên cứu có các công trình có giá trị tham khảo dƣới đây: Thứ nhất là các công trình nghiên cứu trực tiếp về chính sách an ninh-quốc phòng của Nhật Bản. Có thể chia các công trình này thành các nhóm cụ thể nhƣ sau: (1) Nhóm công trình nghiên cứu chính sách an ninh-quốc phòng của Nhật Bản một cách tổng thể, theo trình tự giai đoạn phát triển Nhóm này gồm hai công trình đáng chú ý, thứ nhất là công trình Japan‟s defense policy and bureaucratic politics, 1976-2007 (Chính sách phòng vệ của Nhật Bản và nền chính trị quan liêu) của học giả Nhật Bản Takao Sebata (Nxb University Press of America, 2010). Đây là một trong số những công trình dƣới dạng sách nghiên cứu quá trình mở rộng quân sự và việc hoạch định chính sách phòng vệ của Nhật Bản theo trình tự giai đoạn phát triển từ năm 1976 đến năm 2007. Bên cạnh việc tập trung xem xét những điều chỉnh trong Nguyên tắc chỉ đạo chƣơng trình quốc phòng của Nhật Bản và đƣờng hƣớng hợp tác phòng vệ Mỹ-Nhật, công trình còn cho thấy mô hình chính trị quan liêu đƣợc áp dụng trong trƣờng hợp chính sách phòng vệ của 8 Nhật Bản cũng nhƣ những điểm tƣơng đồng và khác biệt trong việc hoạch định chính sách giữa Nhật Bản và Mỹ.
Công trình thứ hai là bài viết “Japan‟s changing security policy: An overall view” (Chính sách an ninh đang thay đổi của Nhật Bản: Một cái nhìn tổng thể) của Sharif Shuja đăng trên Contemporary Asian Studies, Số 1, 2006. Với cách tiếp cận lấy quốc gia làm trung tâm và quan điểm của chủ nghĩa hiện thực, bài viết đã xem xét sự điều chỉnh chính sách an ninh của Nhật Bản qua các giai đoạn, đặc biệt chú trọng giai đoạn Thủ tƣớng Koizumi lên nắm quyền. Bài viết cho rằng dƣới sự lãnh đạo của chính quyền Koizumi, Nhật Bản đã có những đánh giá thực tế và cứng rắn hơn về nhu cầu an ninh cũng nhƣ những lợi ích dài hạn của mình. (2) Nhóm công trình đi sâu phân tích nội dung của các bản Đại cương chương trình phòng thủ quốc gia của Nhật Bản Nhóm công trình này gồm các bài viết tiêu biểu nhƣ “Japan‟s national security policy: New directions, Old restrictions” (Chính sách an ninh quốc gia của Nhật Bản: Định hƣớng mới, hạn chế cũ) của Yasuhiro Matsuda, Asia Pacific Bulletin, số 95, 23/2/2011 với những phân tích so sánh bản Đại cƣơng chƣơng trình phòng thủ quốc gia 2010 với bản báo cáo “Tầm nhìn của Nhật Bản về những khả năng an ninh và phòng vệ tƣơng lai trong kỷ nguyên mới: Hƣớng tới một quốc gia kiến tạo hòa bình” (hay còn gọi là Báo cáo Sato) để từ những điểm chồng lấn giữa hai văn bản này rút ra những định hƣớng cho chính sách an ninh-quốc phòng của Nhật Bản, còn từ những khoảng cách giữa chúng làm rõ những hạn chế cũ vẫn đang tồn tại.
Ngoài ra, còn phải kể đến bài viết “Japan‟s defense and security policies: What‟s old, what‟s new, what‟s ahead” (Chính sách an ninh và phòng vệ của Nhật Bản: Cái gì cũ, cái gì mới, cái gì sắp tới) của Axel Berkofsky đăng trên Konrad-Adenauer Stiftung, 2/2012. Công trình này phân 9 tích những nội dung thay đổi quan trọng trong bản Đại cƣơng chƣơng trình phòng thủ quốc gia năm 2010 so với bản Đại cƣơng cũ năm 2004, nhấn mạnh vào các điểm nhƣ tái cấu trúc và phân bổ lực lƣợng quân sự, nới lỏng lệnh cấm xuất khẩu vũ khí, mở rộng đóng góp cho an ninh khu vực và toàn cầu. Tƣơng tự, bài viết “Japan‟s strategy of dynamic deterrence and defense forces” (Chiến lƣợc ngăn chặn tích cực và lực lƣợng phòng vệ của Nhật Bản) của Douglas John McIntyre đăng trên Features, số 65, quý 2, 2012 cũng là một công trình xem xét những điều chỉnh trong bản Đại cƣơng chƣơng trình phòng thủ quốc gia năm 2010 của Nhật Bản so với trƣớc, đồng thời chỉ ra những giá trị cốt lõi và lợi ích sống còn của cƣờng quốc này. Bài viết cho rằng bản Đại cƣơng năm 2010 đã cho thấy “một Nhật Bản đang trỗi dậy tìm kiếm sự tự trị và thanh thế thông qua sức mạnh quốc gia”.
(3) Nhóm công trình nghiên cứu những nhân tố có ảnh hưởng đến việc hoạch định chính sách an ninh-quốc phòng của Nhật Bản Các công trình này bao gồm thứ nhất là cuốn Japan‟s National Security Policy Infrastructure: Can Tokyo meet Washington‟s expectations (Cơ sở hạ tầng chính sách an ninh quốc gia của Nhật Bản: Liệu Tokyo có thể đáp lại những mong đợi của Washington hay không?) của tác giả Yuki Tatsumi (The Henry L. Công trình đã phân tích một số nhân tố bên trong và bên ngoài tác động đến việc hình thành chính sách an ninh quốc gia của Nhật Bản, đồng thời xem xét một cách hệ thống sự phát triển của các cơ quan phòng vệ dân sự, quân sự và cộng đồng tình báo cũng nhƣ khuôn khổ pháp lý điều chỉnh chính sách này. Bên cạnh đó, công trình cũng đánh giá về mức độ tiến triển của các cơ quan hiện tại đã tạo ra một cơ sở hạ tầng an ninh quốc gia chặt chẽ có khả năng đạt đƣợc những mục tiêu chính sách của Nhật Bản. Đặc biệt, công trình còn xem xét “khoảng cách mong đợi” giữa Tokyo 10 và Washington về khả năng và sự sẵn sàng đảm nhiệm các trách nhiệm mới trong liên minh của Nhật Bản.
Thứ hai là bài viết “Japan‟s security policy: from a peace state to an international state” (Chính sách an ninh của Nhật Bản: từ một quốc gia hòa bình đến một quốc gia quốc tế) của Bhubhindar Singh đăng trên The Pacific Review, tập 21, số 3, 2008 với nội dung nhấn mạnh nhân tố chủ yếu dẫn đến sự điều chỉnh chính sách an ninh của Nhật Bản là do thay đổi trong nhận thức về an ninh của nƣớc Nhật. Để chứng tỏ về sự thay đổi này bài viết đã đối chiếu các chuẩn mực trong ba lĩnh vực xác định chính sách an ninh của Nhật Bản bao gồm: định nghĩa của Nhật Bản về an ninh; đóng góp của Nhật Bản về mặt quân sự cho các vấn đề an ninh khu vực và quốc tế; và cấp độ cơ quan (kiểm soát) Nhật Bản có trong chính sách an ninh của mình. Thứ ba là báo cáo nghiên cứu phối hợp giữa Trƣờng Hải quân Mỹ và Trung tâm Stimson năm 2012 nhan đề “How does the Democratic Party of Japan affect security policy?” (Đảng Dân chủ Nhật Bản có ảnh hƣởng thế nào đối với chính sách an ninh?) của hai học giả Rober Weiner và Yuki Tatsumi (PASCC Report, Naval Post Graduate School and Stimson Center, July 2012). Công trình này đã đi sâu xem xét những quan điểm chính sách, cơ cấu đảng phái và kiểu hoạch định chính sách của Đảng Dân chủ Nhật Bản (DPJ) đã ảnh hƣởng đến việc hoạch định chính sách an ninh của nƣớc Nhật nhƣ thế nào kể từ khi đảng này lên nắm quyền.
Ngoài ra, từ những điểm khác biệt qua các lần điều chỉnh các bản Đề cƣơng chƣơng trình phòng thủ quốc gia, báo cáo còn rút ra những gợi ý cho việc hoạch định chính sách an ninh trong tƣơng lai của Nhật Bản. Đây là công trình đƣợc viết từ đầu thập niên 90, ngay sau khi Chiến tranh lạnh vừa kết thúc với những đánh giá về tầm quan trọng của khu vực Đông Nam Á mà cụ thể là các nƣớc ASEAN trong chính sách an ninh của Nhật Bản trong giai đoạn mới, đồng thời xem xét khả năng ảnh hƣởng của việc Nhật Bản điều chỉnh chính sách đối với khu vực nói chung và đối với bản thân nƣớc Nhật nói riêng. Tiếp theo là cuốn Japan‟s security policy and the ASEAN Regional Forum: The search for multilateral security in the Asia-Pacific (Chính sách an ninh của Nhật Bản và Diễn đàn khu vực ASEAN: Tìm kiếm an ninh đa phƣơng ở Châu Á-Thái Bình Dƣơng) của Takeshi Yuzawa (Nxb Routledge, 2007). Công trình này xem xét những phát triển trong chính sách an ninh của Nhật Bản sau Chiến tranh lạnh với sự tham gia vào chủ nghĩa an ninh đa phƣơng ở Châu Á-Thái Bình Dƣơng, cụ thể là Diễn đàn an ninh khu vực ASEAN (ARF).