CHƯƠNG I LÝ LUẬN CHUNG VỀ KHẢ NĂNG CẠNH TRANH CỦA HÀNG HOÁ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Để phát triển sản xuất kinh doanh thì vấn đề tăng cường khả năng cạnh tranh của hàng hoá phải được quan tâm hàng đầu. Năng lực cạnh tranh của hàng hoá sẽ tạo điều kiện cho hoạt động sản xuất kinh doanh phát triển. Khi tham gia thị trường hàng hoá các doanh nghiệp sẽ phát huy tối đa lợi thế của mình để phát triển sản xuất. Khả năng cạnh tranh cao cùng với việc mở rộng thị trường còn giúp đẩy mạnh tiêu thụ sản phẩm, mở rộng sản xuất, từ đó tạo được nhiều việc làm cho người lao động, thu nhập và đời sống của người lao động được cải thiện.
Lợi nhuận của doanh nghiệp ngày càng cao đảm bảo cho doanh nghiệp phát triển ổn định, tạo được chỗ đứng vững chắc trên thị trường. Điều này càng khẳng định tầm quan trọng của khả năng cạnh tranh hàng hoá của doanh nghiệp, muốn hoạt động sản xuất kinh doanh phát triển, tức là bán được nhiều hàng, điều đó đồng nghĩa với việc phải phục vụ khách hàng tốt hơn đối thủ cạnh tranh, có nghĩa là khả năng cạnh tranh của các sản phẩm của doanh nghiệp phải cao hơn, đáp ứng được tốt hơn nhu cầu ngày càng cao của khách hàng. Toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới, các hàng rào mậu dịch được dỡ bở dần, thay vào đó là chế độ tự do mậu dịch. Khi đó quốc gia nào, doanh nghiệp nào có hàng hoá có chất lượng cao hơn, giá rẻ hơn sẽ được khách hàng chấp nhận, những hàng hoá chất lượng thấp trong khi giá lại cao sẽ bị thải loại dần.
Như vậy công cụ để tồn tại và phát triển trong điều kiện hiện nay của doanh nghiệp chính là khả năng cạnh tranh của hàng hoá, là khả năng doanh nghiệp Hoµng Thµnh B¾c 7 LuËn v¨n Th¹c sü QTKD §HBK Hµ Néi có thể đáp ứng được nhu cầu của khách hàng tốt hơn đối thủ cạnh tranh như thế nào. Bên cạnh đó quy luật cạnh tranh của nền kinh tế thị trường buộc các doanh nghiệp phải luôn đổi mới, vươn lên để có thể trụ vững trong cạnh tranh. Theo quy luật khi tham gia thị trường, cả người bán và người mua đều muốn tối đa hoá lợi ích của mình. Người mua thì luôn muốn nhận được hàng hoá có chất lượng tốt với giá cả thấp nhất, trong khi người bán lại luôn muốn định giá ở mức cao nhất có thể nhằm tối đa hoá lợi nhuận.
Do đó trên thị trường, người thắng cuộc sẽ là người cung cấp những hàng hoá mà người mua thích nhất, có nghĩa là nhà sản xuất phải cho ra những sản phẩm được coi là có chất lượng cao nhất, song giá thành phải thấp hơn so với các đối thủ cạnh tranh, điều đó đồng nghĩa với việc tăng khả năng cạnh tranh của hàng hoá. Cạnh tranh - đặc trưng cơ bản của nền kinh tế thị trường. Cạnh tranh trong kinh tế thị trường. Bản chất của nền kinh tế thị trường là tự do kinh doanh, tự do cạnh tranh, nó nâng đón các sản phẩm ngày hoàn hảo hơn để hiến dâng cho người tiêu dùng, và đào thải không thương tiếc những sản phẩm kém (giá cao, chất lượng thấp) ra khỏi thị trường.
Phát triển thị trường theo hướng tiến bộ, tiết kiệm mọi nguồn lực cho xã hội. Các quốc gia phát triển nền kinh tế thị trường, tuỳ thuộc vào điều kiện kinh tế, chính trị và xã hội khác nhau nên hiện nay đã có nhiều mô hình riêng. Nhưng dù ở mô hình nào thì kinh tế thị trường vẫn có 5 đặc trưng cơ bản sau: - Một là, trong nền kinh tế thị trường, tính tự chủ của các chủ thể kinh tế rất cao, các chủ thể kinh tế tự lo bù đắp những chi phí và chịu trách nhịêm với kết quả sản xuất kinh doanh của mình. Các chủ thể được tự do liên kết kinh doanh, tự do tổ chức quá trình sản xuất trong khuôn khổ pháp luật.
Hoµng Thµnh B¾c 8 LuËn v¨n Th¹c sü QTKD §HBK Hµ Néi - Hai là, thị trường hàng hoá rất phong phú, người bán và người mua lựa chọn mua bán hàng hoá và tự quyết định hành vi thoả mãn nhu cầu của mình thông qua giá cả thị trường. - Ba là, giá cả được hình thành thông qua sự thoả thuận giữa người mua và người bán nhằm thoả mãn được cả lợi ích của người mua và người bán. - Bốn là, cạnh tranh là một tất yếu của kinh tế thị trường. - Năm là, kinh tế thị trường là một hệ thống kinh tế “mở”, được điều hành bởi hệ thống tiền tệ và hệ thống pháp luật của nhà nước và quốc tế.
Như vậy trong nền kinh tế thị trường, cạnh tranh là một trong 5 đặc tính cơ bản, vì sẽ không có kinh tế thị trường nếu không có cạnh tranh. Thị trường là lĩnh vực trao đổi mà ở đó các chủ thể kinh tế cạnh tranh với nhau để xác định giá cả hàng hoá và sản lượng. Mặt khác, trên thị trường, người tiêu dùng và các nhà kinh doanh tác động lẫn nhau để xác định một hệ thống giá cả, lợi nhuận và thu nhập của họ, đồng thời xác lập sự cân bằng giữa các quan hệ kinh tế này. Sự cạnh tranh của các chủ thể kinh tế được định nghĩa là sự ganh đua để giành được những điều kiện thuận lợi hơn cho sản xuất và tiêu thụ hàng hoá để kiếm lợi nhuận cao nhất.
Các điều kiện thuận lợi này bao gồm : các tài nguyên khan hiếm để sản xuất hàng hoá, thị trường và khách hàng. Nói cách khác, cạnh tranh là sự đấu tranh về kinh tế giữa những người sản xuất với nhau, giữa người sản xuất với người tiêu dùng hàng hoá và dịch vụ nhằm giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu dùng hàng hoá để thu được nhiều lợi ích nhất cho mình. Trên thị trường, cạnh tranh là tất yếu, nó là phương thức vận động của thị trường. Lý luận về cạnh tranh đã được rất nhiều nhà kinh tế nghiên cứu.
Hoµng Thµnh B¾c 9 LuËn v¨n Th¹c sü QTKD §HBK Hµ Néi Trong lý luận cổ điển, khi bàn về vai trò của cạnh tranh Adam Smith, nhà tiên tri và khởi xướng thuyết tự do kinh tế cho rằng: “Nếu tự do cạnh tranh, các cá nhân chèn ép nhau sẽ buộc mỗi cá nhân phải cố gắng làm công việc của mình một cách chính xác”, “Cạnh tranh và thi đua thường tạo ra sự cố gắng lớn nhất”, Ông có nhận xét nổi tiếng : “ Trong hoạt động kinh tế, mọi cá nhân chỉ nhằm vào lợi ích riêng của mình, bằng cách đó thông qua cạnh tranh trên thị trường, họ hình như được dẫn dắt bởi một bàn tay vô hình, đi tới kết quả mà họ không chủ tâm đạt tới đó là làm lợi cho xã hội”. Từ đó cho thấy, cạnh tranh có thể khơi dậy được sự nỗ lực chủ quan của con người, từ đó làm tăng của cải của nền kinh tế quốc dân. Khi nghiên cứu về cạnh tranh, C.Mác không viết về lý luận cạnh tranh riêng mà lý luận cạnh tranh của Ông được thể hiện xuyên suốt trong lý luận giá trị và trong lý luận về tư bản và giá trị thặng dư. Theo Ông, sự ra đời và tồn tại của cạnh tranh trước hết phải dựa vào 2 điều kiện cơ bản nhất : phân công lao động xã hội và chủ thể lợi ích đa nguyên.Mác nói : “Sự phân công lao động trong xã hội đặt những người sản xuất hàng hoá độc lập đối diện nhau, những người này không thừa nhận một uy lực nào khác ngoài uy lực cạnh tranh”.
Trong lý luận cạnh tranh của mình, trọng tâm nghiên cứu của C.Mác là cạnh tranh giữa những người sản xuất và liên quan tới sự cạnh tranh này là cạnh tranh giữa người sản xuất và người tiêu dùng. Những cuộc đua tranh này diễn ra dưới 3 góc độ : cạnh tranh giá thành thông qua nâng cao năng suất lao động giữa các nhà tư bản nhằm thu được thặng dư siêu ngạch; cạnh tranh chất lượng thông qua nâng cao giá trị sử dụng hàng hoá; cạnh tranh giữa các ngành thông qua việc gia tăng tính lưu thông của tư bản nhằm phân chia giá trị thặng dư. Hoµng Thµnh B¾c 10 LuËn v¨n Th¹c sü QTKD §HBK Hµ Néi Ba góc độ cạnh tranh cơ bản này diễn ra xoay quanh việc quyết định giá trị, thực hiện giá trị và phân phối giá trị thặng dư. Như vậy, cạnh tranh kinh tế là sản phẩm của nền kinh tế hàng hoá, là sự đối chọi giữa những người sản xuất hàng hoá dựa trên thực lực kinh tế của họ.
Khả năng cạnh tranh của hàng hoá. Khả năng cạnh tranh của hàng hóa được hiểu là tất cả các điểm, các yếu tố, tiềm năng mà sản phẩm đó có để duy trì và phát triển vị trí của mình trên thị trường cạnh tranh một cách lâu dài và có ý nghĩa. Khả năng cạnh tranh của hàng hoá là khả năng chiếm lĩnh thị trường của một mặt hàng, là khả năng mà doanh nghiệp có thể có được những điều kiện thuận lợi trong tiêu thụ hàng hoá đó. Khả năng cạnh tranh của hàng hoá được thể hiện ở vị trí của mặt hàng đó trên thị trường, hay nói một cách khác, đó là sức mua đối với hàng hoá đó trên thị trường, là mức độ chấp nhận mặt hàng đó của thị trường.
Khả năng cạnh tranh của các mặt hàng và các loại hình dịch vụ tựu chung lại được thể hiện trên những mặt như : - Chất lượng cao : Mỗi mặt hàng và loại hình dịch vụ có các chuẩn mực riêng về chất lượng. Song có thể nói đó là các yêu cầu về đẹp, bền, mới, tiện dụng, phù hợp với thói quen tiêu dùng và văn hoá của mỗi dân tộc, thậm chí mỗi tôn giáo, bao bì hấp dẫn, thương hiệu tin cậy. - Một phẩm chất không thể thiếu được trong thời đại hiện nay là phải bảo đảm vệ sinh, môi trường (đối với hàng hoá), an toàn và nhanh chóng (đối với dịch vụ). - Giá thành phải đủ sức cạnh tranh với hàng hoá và dịch vụ cùng loại của các doanh nghiệp khác.
Theo sự chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ Việt nam, hiện nay các cơ quan hữu quan đang khẩn trương tiến hành công trình nghiên cứu về khả năng Hoµng Thµnh B¾c 11 LuËn v¨n Th¹c sü QTKD §HBK Hµ Néi cạnh tranh của hàng hoá và dịch vụ. Tuy nhiên, do hàng hoá và loại hình dịch vụ rất đa dạng nên không một ai có thể thay thế các doanh nghiệp làm việc.