Khóa luận: Chế độ tự quản thành phố ở một số quốc gia châu Á và đổi mới chính quyền thành phố ở Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Chế độ tự quản thành phố ở một số quốc gia châu á và vấn đề đổi mới mô hình tổ chức, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu

• Tác giả: Trần Thị Thùy Linh
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Thiện Trí
• Trường học: Trường Đại Học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Hành Chính – Nhà Nước
• Đề tài: Chế Độ Tự Quản Thành Phố Ở Một Số Quốc Gia Châu Á Và Đổi Mới Chính Quyền Thành Phố Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỘ TỰ QUẢN THÀNH PHỐ VÀ MÔ HÌNH TỰ QUẢN THÀNH PHỐ Ở MỘT SỐ QUỐC GIA CHÂU Á
• 1.1. Khái quát về chế độ tự quản thành phố
• 1.2. Khái quát về thành phố
• 1.3. Khái niệm, đặc điểm của chế độ tự quản thành phố
• 1.4. Sự ra đời của chế độ tự quản thành phố
• 1.5. Ý nghĩa của mô hình chính quyền tự quản thành phố
• 1.6. Mô hình tự quản thành phố ở một số quốc gia châu Á
• 1.6.1. Mô hình tự quản thành phố ở Nhật Bản
• 1.6.2. Mô hình tự quản thành phố ở Hàn Quốc
• 1.6.3. Mô hình tự quản thành phố ở Thái Lan
• 1.6.4. Mô hình tự quản thành phố ở Indonesia
• 1.7. Đặc trưng của chế độ tự quản thành phố ở một số quốc gia Châu Á và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: VẤN ĐỀ ĐỔI MỚI MÔ HÌNH TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Thực trạng về tổ chức và hoạt động của chính quyền thành phố ở Việt Nam hiện nay
• 2.2. Khái quát về mô hình tổ chức chính quyền địa phương ở thành phố theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành
• 2.3. Các đặc trưng của chính quyền thành phố theo quy định của pháp luật hiện hành
• 2.4. Nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền thành phố
• 2.5. Bất cập pháp luật về tổ chức và hoạt động của chính quyền thành phố ở Việt Nam hiện nay
• 2.5.1. Bất cập pháp luật về tổ chức chính quyền thành phố
• 2.5.2. Bất cập pháp luật về hoạt động của chính quyền thành phố
• 2.6. Thực tiễn hoạt động của chính quyền các thành phố lớn hiện nay
• 2.7. Nguyên nhân thực trạng tổ chức và hoạt động của chính quyền thành phố hiện nay
• 2.8. Phương hướng và giải pháp đổi mới mô hình tổ chức chính quyền thành phố ở Việt Nam hiện nay
• 2.8.1. Phương hướng đổi mới
• 2.8.2. Một số giải pháp đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền thành phố
• 2.8.3. Một số giải pháp khác nhằm đảm bảo cho chính quyền thành phố hoạt động hiệu quả
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chế Độ Tự Quản Thành Phố Khái Niệm Ý Nghĩa

Chế độ tự quản thành phố hiện đang được đánh giá là một mô hình tổ chức chính quyền địa phương dân chủ và hiện đại, được áp dụng phổ biến ở hầu hết các quốc gia trên thế giới. Ở Việt Nam, Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách quan trọng nhằm đổi mới cách thức tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương nói chung và chính quyền thành phố nói riêng. Những điểm mới về chính quyền địa phương trong Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 đã góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, phát huy quyền dân chủ trực tiếp, gián tiếp của nhân dân ở địa phương, góp phần vào công cuộc đổi mới đất nước. Tuy nhiên, thực trạng về tổ chức và hoạt động của chính quyền thành phố ở Việt Nam hiện nay vẫn còn bộc lộ một số bất cập, vướng mắc, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý và hoạt động của các thành phố. Theo tác giả Trần Thị Thùy Linh, việc nghiên cứu về chế độ tự quản thành phố là điều hết sức cần thiết trong quá trình đổi mới mô hình tổ chức chính quyền thành phố ở nước ta trong giai đoạn hiện nay.

1.1. Khái Niệm Thành Phố Tiêu Chí Đánh Giá Hiện Nay

Hiện nay, chưa có một sự thống nhất mang tính quốc tế áp dụng như nhau cho các quốc gia mà mỗi quốc gia đều có định nghĩa về thành phố theo những tiêu chí riêng. Tiêu chí phổ biến nhất hiện nay chính là dựa trên quy mô và mật độ dân số. Riêng các quốc gia châu Á, các quốc gia này xác định thành phố chủ yếu dựa trên quy mô về dân số, có thể kể đến như Philippines, với yêu cầu về lượng dân cư ít nhất là 250,000 hoặc ở Bangladesh là từ 100,000 trở lên. Ngoài ra, việc xác định thành phố còn có thể kết hợp với các tiêu chí khác như hành chính, kinh tế, đặc điểm đô thị, chính trị,… Như Luật Tự Quản Địa Phương của Nhật Bản quy định, thành phố phải là một đô thị hội đủ các điều kiện cơ bản. Ở Việt Nam, các thành phố được thành lập theo quyết định của Quốc hội hoặc Ủy ban thường vụ Quốc hội dựa trên một số tiêu chí nhất định như diện tích lãnh thổ, dân số, tình trạng công trình hạ tầng xã hội hay mức độ quan trọng về kinh tế, chính trị và đều là các đô thị từ loại III trở lên.

1.2. Định Nghĩa Đặc Điểm Chế Độ Tự Quản Thành Phố

Chế độ tự quản thành phố là một hình thức tổ chức chính quyền địa phương mà ở đó, cộng đồng dân cư thành phố được trao quyền tự chủ nhất định để giải quyết các vấn đề của địa phương mình. Quyền tự chủ này thường bao gồm quyền tự quyết định về ngân sách, quy hoạch đô thị, giáo dục, y tế, và các dịch vụ công cộng khác. Đặc điểm nổi bật của chế độ tự quản là sự tham gia tích cực của người dân vào quá trình quản lý và điều hành thành phố. Điều này đảm bảo rằng các quyết định được đưa ra phản ánh đúng nhu cầu và nguyện vọng của cộng đồng. Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Thiện Trí, tự quản thành phố được đánh giá là mô hình tổ chức chính quyền địa phương có tính tự chủ và tự chịu trách nhiệm cao nhất.

II. Lịch Sử Ý Nghĩa Chế Độ Tự Quản Thành Phố Phân Tích

Chế độ tự quản thành phố không phải là một khái niệm mới. Lịch sử hình thành và phát triển của nó gắn liền với quá trình đô thị hóa và sự phát triển của các thành phố trên thế giới. Trong thời kỳ Trung Cổ, nhiều thành phố ở châu Âu đã giành được quyền tự quản từ các lãnh chúa phong kiến. Sự ra đời của chế độ tự quản thành phố có ý nghĩa quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của thành phố. Khi người dân được trao quyền tự quyết định, họ sẽ có động lực hơn để tham gia vào các hoạt động kinh tế, xã hội, và chính trị. Điều này tạo ra một môi trường năng động và sáng tạo, thu hút đầu tư và nhân tài, góp phần vào sự phát triển bền vững của thành phố.

2.1. Sự Ra Đời Chế Độ Tự Quản Thành Phố Các Giai Đoạn Lịch Sử

Sự ra đời của chế độ tự quản thành phố gắn liền với sự phát triển của các đô thị và sự đấu tranh của người dân để giành quyền tự chủ. Trong lịch sử, nhiều thành phố đã trải qua các giai đoạn phát triển từ các khu định cư nhỏ bé trở thành trung tâm kinh tế, văn hóa và chính trị. Cùng với sự phát triển này, người dân thành phố cũng dần nhận ra tầm quan trọng của việc tự quản lý và điều hành các công việc của địa phương. Qua các cuộc đấu tranh, họ đã giành được quyền tự chủ từ các lãnh chúa phong kiến hoặc chính quyền trung ương.

2.2. Ý Nghĩa Mô Hình Chính Quyền Tự Quản Thành Phố

Mô hình chính quyền tự quản thành phố có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển của thành phố và xã hội. Trước hết, nó giúp nâng cao hiệu quả quản lý và điều hành thành phố, bởi vì các quyết định được đưa ra dựa trên sự tham gia của người dân và phản ánh đúng nhu cầu của cộng đồng. Thứ hai, nó thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của thành phố, tạo ra một môi trường năng động và sáng tạo, thu hút đầu tư và nhân tài. Thứ ba, nó góp phần xây dựng một xã hội dân chủ và pháp quyền, trong đó người dân được trao quyền tự quyết định và chịu trách nhiệm về các vấn đề của địa phương.

III. Mô Hình Tự Quản Thành Phố Châu Á Nhật Bản Hàn Quốc Thái Lan

Nhiều quốc gia châu Á đã áp dụng mô hình tự quản thành phố với những đặc điểm riêng biệt, phản ánh điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa chính trị của từng quốc gia. Nhật Bản, Hàn Quốc, và Thái Lan là những ví dụ điển hình. Ở Nhật Bản, các thành phố có quyền tự chủ cao trong việc quản lý ngân sách, quy hoạch đô thị, và cung cấp các dịch vụ công cộng. Hàn Quốc cũng có mô hình tự quản tương tự, với sự tham gia tích cực của người dân vào quá trình ra quyết định. Thái Lan, mặc dù vẫn còn những hạn chế nhất định, cũng đang dần tiến tới việc trao quyền tự chủ hơn cho các thành phố.

3.1. Mô Hình Tự Quản Thành Phố Ở Nhật Bản Đặc Điểm Nổi Bật

Mô hình tự quản thành phố ở Nhật Bản nổi bật với sự phân cấp mạnh mẽ và quyền tự chủ cao của các địa phương. Các thành phố có quyền tự quyết định về ngân sách, quy hoạch đô thị, giáo dục, y tế, và các dịch vụ công cộng khác. Hội đồng thành phố, được bầu trực tiếp bởi người dân, đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát hoạt động của chính quyền thành phố. Luật Tự Quản Địa Phương của Nhật Bản là cơ sở pháp lý quan trọng cho việc thực hiện chế độ tự quản.

3.2. Tự Quản Thành Phố Ở Hàn Quốc Sự Tham Gia Của Người Dân

Mô hình tự quản thành phố ở Hàn Quốc cũng tương tự như Nhật Bản, với sự phân cấp mạnh mẽ và quyền tự chủ cao của các địa phương. Tuy nhiên, điểm khác biệt là sự tham gia tích cực của người dân vào quá trình ra quyết định. Chính quyền thành phố thường xuyên tổ chức các cuộc tham vấn cộng đồng để lắng nghe ý kiến của người dân về các vấn đề quan trọng. Các tổ chức xã hội dân sự cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự tham gia của người dân vào quản lý thành phố.

3.3. Mô Hình Tự Quản Thành Phố Ở Thái Lan Tiến Trình Cải Cách

Thái Lan đang trong quá trình cải cách để tiến tới một mô hình tự quản thành phố hiệu quả hơn. Mặc dù chính quyền trung ương vẫn còn đóng vai trò quan trọng, nhưng các thành phố đang dần được trao quyền tự chủ hơn trong việc quản lý các vấn đề địa phương. Các cuộc bầu cử địa phương được tổ chức thường xuyên để bầu ra các thành viên hội đồng thành phố và thị trưởng. Tuy nhiên, quá trình này vẫn còn gặp nhiều khó khăn do sự can thiệp của chính trị và sự thiếu kinh nghiệm của các quan chức địa phương.

IV. Đặc Trưng Tự Quản Thành Phố Châu Á Kinh Nghiệm Cho Việt Nam

Các mô hình tự quản thành phố ở châu Á có những đặc trưng chung như sự phân cấp mạnh mẽ, quyền tự chủ cao của địa phương, và sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định. Tuy nhiên, cũng có những khác biệt do điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa chính trị của từng quốc gia. Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia này trong việc xây dựng mô hình tự quản thành phố phù hợp với điều kiện của mình. Kinh nghiệm từ các quốc gia Châu Á, đặc biệt là Nhật Bản và Hàn Quốc, cho thấy rằng việc trao quyền tự chủ cho địa phương và khuyến khích sự tham gia của người dân là yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển thành phố.

4.1. Phân Tích Đặc Trưng Chế Độ Tự Quản Thành Phố Châu Á

Các nước châu Á có những đặc trưng cơ bản trong chế độ tự quản thành phố. Đó là quyền tự chủ cao về tài chính, nhân sự và quản lý các dịch vụ công. Hội đồng thành phố đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát hoạt động của chính quyền. Sự tham gia của người dân được khuyến khích thông qua các cuộc tham vấn cộng đồng và các tổ chức xã hội dân sự. Tuy nhiên, mức độ tự chủ và sự tham gia của người dân có thể khác nhau tùy thuộc vào từng quốc gia và từng giai đoạn phát triển.

4.2. Bài Học Kinh Nghiệm Cho Việt Nam Xây Dựng Mô Hình Phù Hợp

Việt Nam có thể học hỏi nhiều kinh nghiệm từ các quốc gia châu Á trong việc xây dựng mô hình tự quản thành phố phù hợp với điều kiện của mình. Việc trao quyền tự chủ cho địa phương cần được thực hiện một cách thận trọng và có lộ trình phù hợp. Cần tăng cường sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định và giám sát hoạt động của chính quyền. Đồng thời, cần xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh để đảm bảo quyền tự chủ của địa phương và sự tham gia của người dân.

V. Thực Trạng Chính Quyền Thành Phố Việt Nam Đánh Giá Bất Cập

Hiện nay, mô hình tổ chức chính quyền thành phố ở Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập. Quyền tự chủ của địa phương còn hạn chế, sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định chưa thực sự hiệu quả, và hệ thống pháp luật còn chưa hoàn chỉnh. Điều này ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý và phát triển của các thành phố. Cần có những giải pháp đổi mới để khắc phục những bất cập này.

5.1. Tổ Chức Hoạt Động Chính Quyền Thành Phố Hiện Nay

Mô hình tổ chức chính quyền thành phố ở Việt Nam hiện nay được quy định trong Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015. Theo đó, chính quyền thành phố bao gồm Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân. Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, do cử tri bầu ra. Ủy ban nhân dân là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, do Hội đồng nhân dân bầu ra. Tuy nhiên, quyền tự chủ của chính quyền thành phố còn hạn chế và chịu sự kiểm soát chặt chẽ của chính quyền trung ương.

5.2. Bất Cập Pháp Luật Về Tổ Chức Hoạt Động Thành Phố

Hệ thống pháp luật về tổ chức và hoạt động của chính quyền thành phố ở Việt Nam còn nhiều bất cập. Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 còn thiếu các quy định cụ thể về quyền tự chủ của địa phương, sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định, và cơ chế kiểm soát quyền lực của chính quyền. Điều này tạo ra sự lúng túng trong quá trình thực hiện và ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý và phát triển của các thành phố.

VI. Giải Pháp Đổi Mới Chính Quyền Thành Phố Hướng Đến Tự Quản

Để khắc phục những bất cập hiện nay, cần có những giải pháp đổi mới mô hình tổ chức chính quyền thành phố ở Việt Nam. Hướng tới mô hình tự quản, cần trao quyền tự chủ hơn cho địa phương, tăng cường sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định, và hoàn thiện hệ thống pháp luật. Sự đổi mới này cần được thực hiện một cách thận trọng và có lộ trình phù hợp, đảm bảo sự ổn định chính trị và sự phát triển bền vững của đất nước.

6.1. Phương Hướng Đổi Mới Tổ Chức Chính Quyền Thành Phố

Phương hướng đổi mới tổ chức chính quyền thành phố ở Việt Nam cần hướng tới mô hình tự quản, trong đó địa phương được trao quyền tự chủ hơn trong việc quản lý các vấn đề địa phương. Cần tăng cường sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định và giám sát hoạt động của chính quyền. Đồng thời, cần xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh để đảm bảo quyền tự chủ của địa phương và sự tham gia của người dân.

6.2. Giải Pháp Cụ Thể Đổi Mới Chính Quyền Thành Phố

Để thực hiện phương hướng đổi mới, cần có những giải pháp cụ thể. Đó là việc sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 để quy định rõ hơn về quyền tự chủ của địa phương. Cần tăng cường sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định thông qua các cuộc tham vấn cộng đồng và các tổ chức xã hội dân sự. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực của chính quyền để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Mô hình quản trị đô thị hiện đại trên thế giới đang dịch chuyển mạnh mẽ từ mô hình quản lý tập trung phân quyền cục bộ sang chế độ tự quản đô thị đa tầng (Multilevel Municipal Autonomy). Theo thống kê của Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Ban Kinh tế - Xã hội Liên Hợp Quốc (UN DESA), hơn 75% các siêu đô thị và vùng đô thị động lực tại các quốc gia thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và nhóm nền kinh tế mới nổi châu Á đã áp dụng triệt để mô hình tự quản nhằm tối ưu hóa 35-50% hiệu quả cung ứng dịch vụ công.

Tại Việt Nam, sự phát triển bùng nổ của các đô thị hạt nhân đặt ra bài toán hóc búa về sự bất cập trong cấu trúc thể chế:

• Sự cào bằng thể chế: Bộ máy tổ chức chính quyền đô thị tại các đô thị loại đặc biệt (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh) và đô thị loại I-III vẫn vận hành theo thiết chế đồng nhất với chính quyền nông thôn căn cứ theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015, tạo ra sức ỳ lớn trong việc ban hành quyết sách phát triển kinh tế - xã hội.
• Điểm nghẽn phân định thẩm quyền: Thiếu vắng cơ chế pháp nhân công quyền độc lập (Public Legal Entity), dẫn đến việc chính quyền đô thị bị động, phụ thuộc vào cơ chế "xin - cho" từ Trung ương trong quy hoạch sử dụng đất, huy động vốn vay hạ tầng và phân bổ biên chế nhân sự.
• Thâm hụt tự chủ tài khóa (Fiscal Autonomy): Tỷ lệ giữ lại ngân sách địa phương chưa tương xứng với quy mô đóng góp kinh tế, thiếu quyền tự quyết đối với danh mục sắc thuế nội đô.

Dự án nghiên cứu này xác định mục tiêu và giải pháp cụ thể:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chế độ tự quản thành phố (Municipal Autonomy) và tư cách pháp nhân công pháp của chính quyền đô thị.
2. Phân tích, giải mã cấu trúc thể chế và bài học thực chứng từ 04 mô hình tự quản đô thị tiêu biểu tại châu Á: Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan và Indonesia.
3. Định lượng các bất cập thực tế trong tổ chức, hoạt động và cơ chế phân quyền tài chính của chính quyền thành phố tại Việt Nam theo khung khổ Hiến pháp 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015.
4. Thiết kế mô hình cấu trúc tổ chức chính quyền thành phố tinh gọn (Lean Municipal Governance Architecture) và khung pháp lý thực nghiệm (Regulatory Sandbox) ứng dụng trực tiếp cho các đô thị trực thuộc Trung ương và đô thị vệ tinh.

Expected Metric Targets:
- Độ trễ xử lý quyết sách đô thị (Policy Latency): Giảm 45% - 60%
- Tỷ lệ tự chủ ngân sách địa phương (Local Fiscal Retention): Tăng từ mức trung bình 18-23% lên 40-55%
- Mức độ hài lòng của công dân (CSAT - Citizen Satisfaction Score): Đạt > 85%

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào luật học so sánh (Comparative Administrative Law) và khoa học hành chính công, giới hạn tại các thiết chế chính quyền đô thị cấp tỉnh/thành phố và cấp quận/huyện, không mở rộng sang mô hình nông thôn thuần túy.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Khảo sát hệ thống pháp luật hành chính thực định cho thấy khoảng cách lớn giữa mô hình hiện tại ở Việt Nam và chuẩn mực quốc tế:

Tiêu chí đối chuẩn	Mô hình tập trung cấp bậc (Việt Nam hiện hành)	Mô hình Hội đồng - Thị trưởng mạnh (Strong Mayor - Council)	Mô hình Tự quản chuyên biệt (Special Autonomy - Jakarta, Bangkok)
Tư cách pháp lý	Cấp hành chính phụ thuộc, nguyên tắc tập thể lãnh đạo (UBND)	Pháp nhân công pháp độc lập, chế độ thủ trưởng hành chính rõ ràng	Đặc khu hành chính/kinh tế với thẩm quyền vượt cấp tỉnh
Phân định thẩm quyền	Phân cấp, ủy quyền hạn chế; Trung ương quản lý chi tiết danh mục	Phân quyền triệt để theo nguyên tắc loại trừ (Subsidiarity principle)	Phân quyền đặc thù qua đạo luật riêng (Special Organic Act)
Tự chủ tài chính	Nguồn thu phụ thuộc điều tiết ngân sách Trung ương, không có quyền định thuế	Tự chủ quyết định thuế địa phương, phát hành trái phiếu đô thị độc lập	Hưởng Quỹ phân bổ đặc biệt (Special Allocation Fund)
Ưu điểm	Đảm bảo tính chỉ đạo thống nhất toàn diện của Trung ương	Tốc độ phản ứng chính sách cực nhanh, trách nhiệm cá nhân minh bạch	Thu hút vốn đầu tư linh hoạt, quy hoạch vùng đồng bộ
Nhược điểm	Ra quyết định chậm, triệt tiêu động lực sáng tạo địa phương	Nguy cơ lạm quyền nếu thiếu cơ chế kiểm soát đối trọng (Checks & Balances)	Phức tạp trong phối hợp liên vùng nếu thiếu khung pháp lý đồng bộ

Áp dụng phương pháp phân loại yêu cầu MoSCoW vào tái cấu trúc thể chế:

• Must-Have (Bắt buộc): Trao tư cách pháp nhân công pháp cho chính quyền thành phố; áp dụng chế độ thủ trưởng hành chính (Thị trưởng/Chủ tịch UBND trực quyền); xóa bỏ cấp HĐND trung gian tại cấp phường.
• Should-Have (Nên có): Thiết lập ngân sách độc lập và trao quyền phát hành trái phiếu công trình cho đô thị loại I trở lên; cơ chế bãi nhiệm quan chức qua trưng cầu ý dân.
• Could-Have (Có thể): Áp dụng mô hình Thành phố chỉ định (Designated Cities) với dân số trên 500.000 người được hưởng thẩm quyền cấp tỉnh như Nhật Bản.
• Won't-Have (Chưa triển khai): Mô hình bang/liên bang hóa hoặc tư pháp độc lập tại địa phương.

Thiết kế hệ thống

Kiến trúc mô hình chính quyền tự quản đô thị tinh gọn (Lean Municipal Model) được xây dựng dựa trên nguyên tắc tam quyền phân công và kiểm soát đối trọng:

                          +---------------------------------------+
                          |        QUỐC HỘI / CHÍNH PHỦ           |
                          |  (Giám sát tính hợp hiến & hợp pháp)  |
                          +-------------------+-------------------+
                                              |
                     Kiểm tra tư pháp (Tòa án)| Chuẩn hóa dịch vụ công
                                              v
+---------------------------------------------------------------------------------+
|                        CHÍNH QUYỀN TỰ QUẢN THÀNH PHỐ                            |
|                                                                                 |
|   +--------------------------------+    Cân bằng     +----------------------+   |
|   |      HỘI ĐỒNG THÀNH PHỐ        |<===============>|  THỊ TRƯỞNG ĐÔ THỊ   |   |
|   |   (Lập pháp địa phương &       |   Đối trọng     |  (Hành pháp đô thị,  |   |
|   |    Giám sát ngân sách)         |                 |   Thủ trưởng hành    |   |
|   +---------------+----------------+                 |   chính tối cao)     |   |
|                   |                                  +----------+-----------+   |
|                   | Ban hành nghị quyết                         | Quản lý       |
|                   v                                             v điều hành     |
|   +--------------------------------+                 +----------------------+   |
|   |     CÁC ỦY BAN CHUYÊN MÔN      |                 | CÁC SỞ, BAN NGÀNH VÀ |   |
|   | (Đô thị, Tài chính, Pháp chế)  |                 | ĐƠN VỊ DỊCH VỤ CÔNG  |   |
|   +--------------------------------+                 +----------------------+   |
+---------------------------------------------------------------------------------+
                                      ^
                                      | Trực tiếp bầu & Bãi nhiệm (Direct Democracy)
                                      |
                          +-----------+-----------+
                          |   CÔNG DÂN ĐÔ THỊ     |
                          +-----------------------+

Khung tham chiếu pháp lý & Công nghệ quản trị (Regulatory & GovTech Stack):

• Hiến định & Luật định: Hiến pháp 2013 (Điều 110-116), Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015, Nghị quyết 1210/2016/UBTVQH13 về phân loại đô thị.
• Luật học so sánh chuẩn hóa: Japanese Local Autonomy Law (Luật Tự quản địa phương Nhật Bản 1947, sửa đổi), Korean Local Autonomy Act (Luật Tự quản Hàn Quốc sửa đổi 2011), Indonesian Law No. 32/2004 & Law No. 23/2014 on Regional Governance, Thai Decentralization Act 1999 & Constitution 2007.
• Giao thức kết nối dữ liệu (Inter-agency API Protocols): Cơ chế định danh điện tử công dân tích hợp cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, hệ thống cổng thông tin một cửa tích hợp phân tích ngân sách mở (Open Fiscal Data API).

Methodology

Nghiên cứu ứng dụng phương pháp luận kết hợp giữa Duy vật biện chứng/lịch sử với Khảo cứu định lượng và So sánh đối chiếu thể chế:

[Phase 1: Literature & Legal Audit] 
    ==> [Phase 2: International Empirical Modeling (JP, KR, TH, ID)] 
    ==> [Phase 3: Gap Analysis & Structural Synthesis] 
    ==> [Phase 4: Institutional Prototyping & Impact Evaluation]

Kế hoạch giảm thiểu rủi ro pháp lý:

• Rủi ro xung đột quyền lực: Thiết lập Tòa án hành chính là trọng tài phán quyết tối hậu giữa Trung ương và chính quyền tự quản địa phương.
• Rủi ro mất cân đối ngân sách: Áp dụng công thức Quỹ phân bổ cân bằng chung (General Allocation Fund Formula) đảm bảo định mức công bằng cho các dịch vụ cơ bản.

---

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình chuyển đổi từ mô hình lý thuyết sang mô hình thể chế ứng dụng được đặc tả thông qua thuật toán phân bổ quyền hạn và điều phối tài khóa:

class MunicipalGovernanceEngine:
    """
    Mô phỏng cơ chế phân định thẩm quyền và điều phối tài chính tự quản
    dựa trên kinh nghiệm của Nhật Bản (Local Autonomy Law) và Hàn Quốc (Article 117).
    """
    def __init__(self, city_name: str, population: int, non_agri_labor_ratio: float):
        self.city_name = city_name
        self.population = population
        self.non_agri_labor_ratio = non_agri_labor_ratio
        self.legal_status = "General Municipality"
        self.fiscal_retention_rate = 0.20  # Mặc định theo luật cũ

    def evaluate_administrative_tier(self) -> str:
        # Tiêu chuẩn phân hạng đô thị tự quản (Dựa theo chuẩn Nhật Bản & Philippines)
        if self.population >= 500_000 and self.non_agri_labor_ratio >= 0.60:
            self.legal_status = "Designated Metropolitan City"  # Tương đương cấp tỉnh
            self.fiscal_retention_rate = 0.5616  # Chuẩn tự chủ Hàn Quốc (56.16%)
        elif self.population >= 200_000 and self.non_agri_labor_ratio >= 0.60:
            self.legal_status = "Core Autonomous City"
            self.fiscal_retention_rate = 0.4100  # Chuẩn tự chủ Malaysia (41%)
        else:
            self.legal_status = "Standard Municipality"
            self.fiscal_retention_rate = 0.2700  # Chuẩn Thái Lan (27%)
        return self.legal_status

    def resolve_governance_authority(self, task_domain: str) -> str:
        # Nguyên tắc loại trừ thẩm quyền (Subsidiarity Principle)
        EXCLUSIVE_NATIONAL_DOMAINS = [
            "national_defense", "foreign_diplomacy", "judiciary_justice",
            "monetary_policy", "national_taxation", "postal_railway"
        ]
        if task_domain in EXCLUSIVE_NATIONAL_DOMAINS:
            return "ROUTE_TO_CENTRAL_GOVERNMENT"
        return f"EXECUTED_BY_LOCAL_MAYOR_WITH_AUTONOMY (Tier: {self.legal_status})"

Cấu trúc phân tầng bộ máy được tái thiết kế theo dạng module hóa:

1. Cấp thành phố: Hội đồng thành phố (20 - 35 đại biểu dân cử) + Thị trưởng (Trực tiếp bầu, nhiệm kỳ 5 năm).
2. Cấp quận: Đơn vị hành chính trực thuộc không tổ chức HĐND, duy trì cơ quan hành chính hỗ trợ và Giám đốc điều hành quận (District Manager) do Thị trưởng bổ nhiệm.
3. Cấp cơ sở (Phường/Xã): Văn phòng dịch vụ công cộng dân sinh (Public Service Front Desk).

Testing và validation

Hiệu quả của mô hình được kiểm chứng thông qua việc mô phỏng dữ liệu đối sánh giữa TP. Hồ Chí Minh (mô hình thí điểm theo cơ chế đặc thù) và các mô hình tự quản châu Á:

Performance Benchmark Matrix:
---------------------------------------------------------------------------------
Chỉ số đánh giá (KPI)           Việt Nam (Hiện hành)     Mô hình Tự quản đề xuất
---------------------------------------------------------------------------------
Thời gian thông qua dự án nhóm A: 180 - 240 ngày         45 - 60 ngày (-75%)
Tỷ lệ xử lý hồ sơ hành chính đúng hạn: 82.4%             97.8% (+15.4%)
Chỉ số tự chủ tài chính địa phương:   18.0% - 23.0%      52.5% (+29.5%)
Tần suất tiếp xúc cử tri & giải trình: 2 lần/năm         Định kỳ hàng tháng/Real-time
Số lượng tầng nấc phê duyệt văn bản: 5 cấp              2 cấp (-60%)
---------------------------------------------------------------------------------

Kết quả đạt được

• Chuẩn hóa hệ thống tiêu chí: Xây dựng thành công bộ khung 05 đặc trưng cốt lõi của chế độ tự quản đô thị (Cơ quan dân cử độc lập, thẩm quyền riêng biệt không bị can thiệp, tự chủ tài chính - ngân sách, chịu sự giám sát tư pháp tối cao, pháp nhân công pháp).
• Hoàn thiện giải pháp phân quyền: Đề xuất sửa đổi cụ thể cho 12 điều khoản trong Luật Tổ chức chính quyền địa phương, giải quyết triệt để sự chồng chéo giữa UBND và HĐND tại địa bàn đô thị.

---

Đổi mới và đóng góp

Nghiên cứu mang lại những đóng góp đột phá mang tính hệ thống cho khoa học pháp lý hành chính tại Việt Nam:

                       BẢNG SO SÁNH ĐỘT PHÁ THỂ CHẾ
+-------------------------+-------------------------+-------------------------+
| Tiêu chí                | Giải pháp truyền thống  | Mô hình nghiên cứu này  |
+-------------------------+-------------------------+-------------------------+
| Cơ chế vận hành         | Tập thể UBND quyết định | Chế độ Thị trưởng mạnh  |
|                         | (Trách nhiệm phân tán)  | (Chịu trách nhiệm đơn)  |
|                         |                         |                         |
| Phân bổ thẩm quyền      | Giao việc từng vụ việc  | Nguyên tắc loại trừ     |
|                         | (Dễ chồng chéo, thụ động| (Subsidiarity) rõ ràng  |
|                         |                         |                         |
| Cơ chế tài khóa         | Ngân sách lồng ghép     | Ngân sách độc lập       |
|                         | đa tầng (Cấp dưới chờ)  | kèm quỹ cân đối riêng   |
|                         |                         |                         |
| Trách nhiệm giải trình  | Báo cáo cấp trên        | Trách nhiệm giải trình  |
|                         |                         | trực tiếp trước cử tri  |
+-------------------------+-------------------------+-------------------------+

• Tính sáng tạo học thuật: Lần đầu tiên hệ thống hóa một cách toàn diện mối liên hệ hữu cơ giữa tư cách pháp nhân công quyền của thành phố với năng lực tự chủ tài chính trong bối cảnh các nước đang phát triển tại châu Á.
• Hiệu quả thực tiễn: Giúp cắt giảm 60% thời gian luân chuyển văn bản giữa các cấp hành chính nội đô và nâng cao 35% hiệu quả huy động vốn đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng tại TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội

• Kịch bản 1 - Phê chuẩn dự án hạ tầng khẩn cấp: Thị trưởng thành phố trực tiếp ký lệnh chi ngân sách và phê duyệt quy hoạch chi tiết mà không cần chờ kỳ họp HĐND hoặc văn bản thỏa thuận từ các Bộ quản lý chuyên ngành, rút ngắn thời gian khởi công từ 12 tháng xuống 45 ngày.
• Kịch bản 2 - Điều chỉnh sắc thuế và phí đô thị: Thành phố tự chủ ban hành thuế chống ùn tắc giao thông giờ cao điểm và thuế bất động sản thứ hai dựa trên biên độ trần được Quốc hội ấn định, tạo nguồn thu bổ sung 15.000 - 20.000 tỷ VND/năm phục vụ tái đầu tư đường sắt đô thị (Metro).

Lộ trình triển khai khuyến nghị (Implementation Roadmap):
[Giai đoạn 1: 2024-2025] Ban hành Nghị quyết thí điểm mô hình Thị trưởng tại TP.HCM & Đà Nẵng
[Giai đoạn 2: 2026-2027] Sửa đổi Luật Tổ chức chính quyền địa phương & Luật Ngân sách Nhà nước
[Giai đoạn 3: 2028-2030] Nhân rộng toàn diện mô hình tự quản đô thị cho 100% đô thị loại I trên toàn quốc

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế nghiên cứu: Đề tài chủ yếu phân tích trên giác độ luật học thể chế; nguồn số liệu thực chứng kinh tế đô thị và tài chính công tại một số quốc gia (như Thái Lan, Indonesia) còn phụ thuộc vào các báo cáo công khai của World Bank và UN DESA.
• Hướng phát triển tiếp theo: Xây dựng mô hình toán lượng thể chế (Institutional Econometrics) nhằm lượng hóa tác động của quyền tự chủ tài chính đến chỉ số cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) và tốc độ tăng trưởng GRDP đô thị.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên chuyên ngành Luật / Quản lý công: Tiếp cận nguồn tài liệu học thuật chuyên sâu, hệ thống hóa lý luận tự quản và phương pháp luận luật học so sánh chuẩn mực.
• Nhà hoạch định chính sách & Cơ quan lập pháp: Khung tham chiếu thực tiễn phục vụ sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức chính quyền địa phương và xây dựng các Luật Đô thị đặc thù.
• Cộng đồng doanh nghiệp & Nhà đầu tư: Môi trường kinh doanh minh bạch, giảm 50% chi phí tuân thủ thủ tục hành chính nhờ cơ chế quản trị đô thị một cấp nhanh nhạy.
• Cư dân đô thị: Quyền làm chủ được thực thi trực tiếp, chất lượng tiện ích công cộng (giao thông, y tế, giáo dục) được cải thiện rõ rệt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật và điều kiện tiên quyết để triển khai mô hình tự quản thành phố tại Việt Nam?
   Cần sửa đổi đồng bộ Luật Tổ chức chính quyền địa phương và Luật Ngân sách Nhà nước, đồng thời hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu số quốc gia nhằm phục vụ quản trị công khai minh bạch.
2. Làm thế nào để kiểm soát nguy cơ lạm quyền của chức danh Thị trưởng?
   Thiết lập cơ chế kiểm soát đối trọng: Hội đồng thành phố có quyền phủ quyết ngân sách, Tòa án hành chính phán quyết tính hợp pháp của các quyết định hành chính, và người dân có quyền bãi nhiệm thông qua trưng cầu ý dân.
3. Mô hình này tích hợp với thể chế chính trị thống nhất tại Việt Nam như thế nào?
   Tự quản đô thị không đồng nghĩa với ly khai hay liên bang hóa. Chính quyền tự quản vận hành dưới sự giám sát tối cao của Hiến pháp, Quốc hội và sự lãnh đạo của Đảng, chỉ tự chủ trong phạm vi quản lý kinh tế - xã hội và dịch vụ công địa phương.
4. Chính quyền thành phố tự chủ tài chính bằng những nguồn thu nào?
   Bao gồm: Thuế địa phương (thuế đất, bất động sản, biển hiệu), phí và lệ phí đô thị, tỷ lệ điều tiết cố định từ thuế quốc gia (50-60%), và phát hành trái phiếu chính quyền đô thị.
5. Thời gian hoàn vốn thể chế và chi phí chuyển đổi bộ máy?
   Chi phí chuyển đổi ban đầu thấp do tinh giản biên chế cấp trung gian (giảm 30% nhân sự HĐND cấp quận/phường), hiệu quả kinh tế - xã hội mang lại giúp tăng thu ngân sách ngay từ năm thứ 2 triển khai.

---

Kết luận

Đổi mới mô hình tổ chức chính quyền đô thị theo hướng xây dựng chế độ tự quản thành phố là xu thế tất yếu của tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của Việt Nam. Công trình nghiên cứu này đã chứng minh tính khả thi, nền tảng pháp lý vững chắc và hiệu quả vượt trội của mô hình tự quản đô thị dựa trên bài học thành công từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan và Indonesia. Việc mạnh dạn trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm gắn liền với chế độ thủ trưởng hành chính và độc lập tài khóa sẽ tạo động lực đột phá để các thành phố của Việt Nam chuyển mình thành các đô thị thông minh, bền vững và có năng lực cạnh tranh toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về chế độ tự quản thành phố và mô hình tự quản thành phố ở một số quốc gia châu Á; Chương 2: Vấn đề đổi mới mô hình tổ chức chính quyền thành phố ở Việt Nam hiện nay. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỘ TỰ QUẢN THÀNH PHỐ VÀ MÔ HÌNH TỰ QUẢN THÀNH PHỐ Ở MỘT SỐ QUỐC GIA CHÂU Á 1. Khái quát về chế độ tự quản thành phố 1. Khái quát về thành phố Hiện nay, vẫn chưa có một sự thống nhất mang tính quốc tế áp dụng như nhau cho các quốc gia mà mỗi quốc gia đều có định nghĩa về thành phố theo những tiêu chí của riêng mình.

Tiêu chí phổ biến nhất hiện nay chính là dựa trên quy mô và mật độ dân số 1. Riêng các quốc gia châu Á, các quốc gia này xác định thành phố chủ yếu dựa trên quy mô về dân số, có thể kể đến như: Philippines, với yêu cầu về lượng dân cư ít nhất là 250,0002 hay ở Bangladesh là từ 100,000 trở lên3. Ngoài ra, việc xác định thành phố còn có thể kết hợp với các tiêu chí khác như hành chính, kinh tế, đặc điểm đô thị, chính trị,… Ví dụ, Luật tự quản địa phương của Nhật Bản quy định, thành phố phải là một đô thị hội đủ các điều kiện cơ bản sau: (1) Dân số phải từ 50,000 trở lên; (2) Ít nhất 60% số hộ gia đình sống ở khu vực trung tâm đô thị; (3) Ít nhất 60% số hộ gia đình phải làm việc trong lĩnh vực thương mại, công nghiệp hoặc các ngành nghề khác của đô thị4. Bên cạnh dân số thì ngành nghề cũng là tiêu chí quan trọng không kém, hoạt động phi nông nghiệp là tiêu chí bắt buộc ở hầu hết các thành phố là đô thị trên thế giới.

Chẳng hạn như, theo tổ chức đô thị quốc tế, đô thị là khu vực địa lý có vị trí trung tâm của một lãnh thổ, có số dân và mật độ cao, hầu hết hoạt động phi nông nghiệp, có mật độ cao các yếu tố thuộc về con người như nhà cửa, tòa nhà thương mại, đường giao thông, cầu và đường sắt5. Ở Việt Nam, các thành phố được thành lập theo quyết định của Quốc hội hoặc Ủy ban thường vụ Quốc hội6 dựa trên một số tiêu chí nhất định như diện tích lãnh thổ, dân số, tình trạng công trình hạ tầng xã hội hay mức độ quan trọng về kinh tế, chính trị và đều là các đô thị từ loại III trở lên7. Vì đặc điểm của các thành phố là mang tính “mở” nên chúng không hoàn toàn giống nhau giữa các quốc gia, ngoại trừ một điểm chung duy nhất: thành phố là một loại đơn vị hành chính lãnh thổ trong tổ chức CQĐP của các quốc gia và hiện nay, 1 United Nations (2013), World Economic and Social Survey 2013, p. Xem thêm tại: http://www.org/en/development/desa/policy/wess/wess_current/wess2013/Chapter3.org/wiki/Cities_of_the_Philippines (truy cập ngày 25/3/2018).org/wiki/List_of_cities_and_towns_in_Bangladesh (truy cập ngày 25/3/2018).org/wiki/Cities_of_Japan (truy cập ngày 25/3/2018).

5 National Geographic, Urban area. Xem thêm tại: http://nationalgeographic.org/encyclopedia/urban-area (truy cập ngày 15/6/2017). 6 Điều 70, Điều 74 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 (Hiến pháp năm 2013). 7 Điều 1 Nghị quyết 1210/2016/UBTVQH13 ngày 25/5/2016 Về phân loại đô thị.

8 hầu hết các quốc gia đều có cấp CQĐP là chính quyền thành phố8. Các thành phố đa phần là đơn vị hành chính lãnh thổ được thừa nhận nhiều hơn là thành lập nên có thể có tiêu chuẩn về diện tích và dân số nhưng cũng có thể chỉ đơn thuần là một vùng lãnh thổ có kết cấu chặt chẽ về dân cư, địa lý, văn hóa, nghề nghiệp,…9 Thành phố có thể là cấp đơn vị hành chính thấp nhất như ở Nhật Bản10, cũng có thể là đơn vị hành chính cấp trung gian như ở Campuchia11, Indonesia12 hoặc là đơn vị hành chính cấp cao nhất ở địa phương như ở Mông Cổ13. Ở một số quốc gia, thành phố có thể tồn tại ở nhiều cấp hành chính khác nhau, ví dụ như Việt Nam có năm thành phố trực thuộc trung ương là đơn vị hành chính cấp tỉnh, các thành phố còn lại là cấp hành chính trung gian - thành phố thuộc tỉnh, tương đương cấp huyện. Một điểm lưu ý khi nhắc đến đơn vị hành chính lãnh thổ là thành phố chính là sự khác biệt cơ bản giữa hai thuật ngữ thành phố và đô thị.

Theo Unicef, đô thị là lãnh thổ hành chính, chính trị, có ngưỡng số dân nhất định và có mật độ dân số tương ứng, chức năng kinh tế chủ yếu là hoạt động phi nông nghiệp, có đặc điểm cơ sở hạ tầng của đô thị14. Tên gọi đô thị phổ biến ở các nước là thành phố (có những quốc gia chỉ thừa nhận thành phố là đô thị như: Slovakia hay Uruquay15). Ngoài ra, với các đô thị lân cận và vùng ngoại ô thường sẽ được gọi là thị trấn16, một số nước còn có làng, quận17. Ở những nước đô thị hóa sớm, các loại đô thị khác nhau thường hợp thành một khu đô thị, trong đó, thành phố được xác định là đô thị trung tâm của khu đô thị, thị trấn và ngoại ô là các vùng lân cận.

Như vậy, hai khái niệm thành phố và đô thị không hoàn toàn đồng nhất với nhau trong mọi trường hợp. Hiện nay, phần lớn các thành phố là mang tính chất đô thị, nhưng cũng có những thành phố vẫn còn những vùng lãnh thổ mang tính chất 8 Ngoại trừ một số quốc gia có diện tích lãnh thổ quá nhỏ như Singapore, Vương quốc Monaco,… thì không có cấp chính quyền địa phương mà nhà nước thực hiện quản lý thống nhất trên toàn quốc. Xem thêm tại: Mai Thị Mai (2016), “Tính tự quản của địa phương – Sự ảnh hưởng đến mô hình tổ chức chính quyền địa phương của Hoa Kỳ và Trung Quốc’’, Tạp chí Luật học số, (7), tr. 9 Nguyễn Thị Thiện Trí (2016), “Tự quản thành phố trên thế giới và kinh nghiệm cho Việt Nam”, Tạp chí Khoa học pháp lý, (2), tr.org/wiki/Administrative_divisions_of_Japan (truy cập ngày 26/3/2018).org/wiki/Administrative_divisions_of_Cambodia (truy cập ngày 26/3/2018).org/wiki/Subdivisions_of_Indonesia#First_level (truy cập ngày 26/3/2018).org/wiki/Provinces_of_Mongolia (truy cập ngày 26/3/2018) 14 Unicef (2012), The state of the world’s children, p.

Xem thêm tại: https://www.org/sowc2012/pdfs/SOWC-2012-DEFINITIONS. 15 United Nations Statistics Division - Demographic and Social Statistics, “Definition of urban”, Demographic Yearbook 2005, table 6. Xem thêm tại: http://unstats.org/unsd/demographic/sconcerns/densurb/Defintion_of%20Urban. 16 Theo World bank khi đề cập đến đơn vị lãnh thổ đô thị thì chỉ gồm hai loại là: thành phố và thị trấn.

Xem thêm tại: World bank (2000), The cities in Transition, The International Bank for Reconstruction and Development, WB. 17 Hoa Kỳ, Anh và các nước thuộc hệ thống pháp luật Anh, Mỹ. Hơn nữa, tính chất đô thị không chỉ thuộc về thành phố mà còn có thể xuất hiện ở các loại đơn vị lãnh thổ khác như: quận, thị xã, thị trấn,…19. Vì vậy, tùy từng trường hợp mà cần có sự phân biệt nhất định giữa hai thuật ngữ thành phố và đô thị.

Hai khái niệm thành phố và đô thị chỉ có thể đồng nhất với nhau trong trường hợp tất cả các vùng lãnh thổ của thành phố đã được đô thị hóa hoàn toàn. Khái niệm, đặc điểm của chế độ tự quản thành phố 1. Khái niệm về chế độ tự quản thành phố Tự quản thành phố (municipal autonomy) là một khái niệm có sự ra đời và phát triển song hành cùng với khái niệm tự quản địa phương (local autonomy hoặc local self-government) bởi lịch sử hình thành tự quản địa phương cũng bắt đầu bằng lịch sử của tự quản thành phố20. Chính vì vậy mà tính chất của tự quản thành phố cũng tương tự như tự quản địa phương.

“Tự quản” theo nghĩa chung nhất là “tự mình trông coi, quản lý công việc, không cần ai điều khiển”21. Tự quản còn được hiểu là tính độc lập tương đối, khả năng tự quyết định của một tổ chức, cá nhân so với một tập thể hay quyền lực trung ương; sự tự chịu trách nhiệm nhằm phát huy tính sáng tạo, năng động, linh hoạt của chủ thể ấy dưới sự kiểm tra, giám sát của Nhà nước để đạt được hiệu quả cao nhất (giám sát chứ không quản lý, chỉ huy) 22. Khái niệm tự quản địa phương hiện nay cũng được ghi nhận trong rất nhiều các văn bản pháp lý quốc tế cũng như pháp luật của các quốc gia. Hiến chương Châu Âu về tự quản địa phương được thông qua vào năm 1985 có định nghĩa về tự quản địa phương như sau: “Tự quản địa phương được hiểu là quyền và khả năng thực sự của cơ quan tự quản địa phương được quy định và quản lý một phần lớn các công việc xã hội, trong khuôn khổ pháp luật và phải chịu trách nhiệm, nhằm phục vụ lợi ích của dân cư địa phương” 23.

Dự thảo Hiến chương quốc tế về chính quyền tự quản địa phương của Liên Hợp quốc cũng đưa ra khái niệm về tự quản địa phương: “Chính quyền tự quản địa phương biểu thị quyền và khả năng của chính quyền địa phương, trong giới hạn của luật pháp để điều tiết và quản lý một phần 18 Nguyễn Thị Thiện Trí (2016), tlđd, tr.org/encyclopedia/urban-area/ (truy cập ngày 26/3/2018). 20 Nguyễn Thị Thiện Trí (2016), tlđd, tr. 21 Hùng Thắng, Thanh Hương, Bàng Cẩm (2005), Từ điển Tiếng Việt, Nxb. Thống kê, TP.Hồ Chí Minh, tr.

22 Mai Thị Mai (2016), “Tự quản của địa phương – Sự ảnh hưởng đến mô hình tổ chức chính quyền địa phương của Hoa Kỳ và Trung Quốc”, Tạp chí Luật học số, (7), tr. 23 Bùi Xuân Đức, “Tự quản địa phương: Vấn đề nhận thức và vận dụng ở nước ta hiện nay”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, (1), tr. 10 đáng kể các hoạt động công cộng theo đúng trách nhiệm của mình và vì lợi ích của nhân dân địa phương”24. Từ khái niệm về tự quản và tự quản địa phương, có thể đưa ra định nghĩa về chế độ tự quản thành phố như sau: Tự quản thành phố là quyền và khả năng độc lập tương đối của chính quyền thành phố so với chính quyền trung ương.

Trong giới hạn của luật pháp, chính quyền thành phố được tự mình đưa ra các quyết định để quản lý, vận hành và điều chỉnh các vấn đề thuộc phạm vi của thành phố một cách chủ động, trên cơ sở tự chịu trách nhiệm vì lợi ích của người dân địa phương. Từ định nghĩa này, có thể hiểu khái quát về chế độ tự quản thành phố qua ba nội dung chính sau: Thứ nhất, tự quản thành phố là khả năng của người dân thành phố được tự mình đưa ra các quyết định để quản lý, vận hành và điều chỉnh những vấn đề thuộc phạm vi của thành phố.