CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO BẢO HIỂM PHI NHÂN THỌ 1. Cơ sở lý luận về quản trị rủi ro bảo hiểm phi nhân thọ 1. Các khái niệm cơ bản 1. Bảo hiểm phi nhân thọ a) Khái niệm bảo hiểm phi nhân thọ Mặc dù bảo hiểm đã có nguồn gốc và lịch sử phát triển khá lâu đời, nhưng do tính đặc thù của loại hình dịch vụ này, cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về bảo hiểm.
Theo các chuyên gia bảo hiểm, một định nghĩa đầy đủ và thích hợp cho bảo hiểm phải bao gồm việc hình thành một quĩ tiền tệ (quĩ bảo hiểm), sự hoán chuyển rủi ro và phải bao gồm cả sự kết hợp số đông các đơn vị đối tượng riêng lẻ, độc lập chịu cùng một rủi ro như nhau tạo thành một nhóm tương tác. Theo Dennis Kessler (1998)Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về bảo hiểm, "bảo hiểm là sự đóng góp của số đông vào sự bất hạnh của số ít." Còn theo Monique Gaullier( 1989), "bảo hiểm là một nghiệp vụ qua đó, một bên là người được bảo hiểm cam đoan trả một khoản tiền gọi là phí bảo hiểm thực hiện mong muốn để cho mình hoặc để cho người thứ ba trong trường hợp xảy ra rủi ro sẽ nhận được một khoản đền bù các tổn thất được trả bởi một bên khác: đó là người bảo hiểm. Người bảo hiểm nhận trách nhiệm đối với toàn bộ rủi ro và đền bù các thiệt hại theo các phương pháp của thống kê." Các định nghĩa trên hoặc quá thiên về góc độ xã hội, hoặc quá thiên về góc độ kinh tế, kĩ thuật, ít nhiều cũng còn thiếu sót, chưa phải là một khái niệm bao quát, hoàn chỉnh. Nói một cách chính xác, bảo hiểm là một dịch vụ tài chính, dựa trên cơ sở tính toán khoa học, áp dụng biện pháp huy động nhiều người, nhiều đơn vị cùng tham gia xây dựng quỹ bảo hiểm bằng tiền để bồi thường thiệt hại về tài chính do tài sản hoặc tính mạng của người được bảo hiểm gặp phải tai nạn rủi ro bất ngờ.
Tập đoàn bảo hiểm AIG (Mỹ) địnhnghĩa: “Bảo hiểm là một cơ chế, theo cơ chế này, một người, một doanh nghiệp hay một tổ chức chuyển nhượng 5 rủi ro cho công ty bảo hiểm, công ty đó sẽ bồi thường cho người được bảo hiểm các tổn thất thuộc phạm vi bảo hiểm và phân chia giá trị thiệt hại giữa tất cả những người được bảo hiểm”. Theo Luật kinh doanh bảo hiểm 61/2010/QH12 (ban hành ngày 24/11/2020) thì “kinh doanh bảo hiểm là hoạt động của doanh nghiệp bảo hiểm nhằm mục đích sinh lợi, theo đó doanh nghiệp bảo hiểm chấp nhận rủi ro của người được bảo hiểm, trên cơ sở bên mua bảo hiểm đóng phí bảo hiểm để doanh nghiệp bảo hiểm trả tiền bảo hiểm cho người thụ hưởng hoặc bồi thường cho người được bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm." Như vậy, để có một khái niệm chung nhất về bảo hiểm, chúng ta có thể đưa ra định nghĩa: “Bảo hiểm là một sự cam kết bồi thường của người bảo hiểm với người được bảo hiểm về những thiệt hại, mất mát của đối tượng bảo hiểm do một rủi ro đã thoả thuận gây ra, với điều kiện người được bảo hiểm đã thuê bảo hiểm cho đối tượng bảo hiểm đó và nộp một khoản tiền gọi là phí bảo hiểm”. Căn cứ vào nguồn gốc rủi ro được bảo hiểm thì bảo hiểm được chia làm hai loại: Bảo hiểm nhân thọ và bảo hiểm phi nhân thọ. Bảo hiểm nhân thọ là loại nghiệp vụ bảo hiểm cho trường hợp người được bảo hiểm sống hoặc chết.
Bảo hiểm phi nhân thọ được sử dụng như một khái niệm tổng hợp mang ý nghĩa hàm chứa tất cả các nghiệp vụ bảo hiểm thiệt hại (bảo hiểm tài sản, bảo hiểm trách nhiệm dân sự) và các nghiệp vụ bảo hiểm con người không thuộc bảo hiểm nhân thọ (bảo hiểm tai nạn, bảo hiểm bệnh tật, ốm đau. Theo Luật Kinh doanh bảo hiểm Việt Nam thì thuật ngữ bảo hiểm phi nhân thọ được hiểu như sau: Bảo hiểm phi nhân thọ là nghiệp vụ bảo hiểm tài sản, bảo hiểm trách nhiệm dân sự và các nghiệp vụ bảo hiểm khác không thuộc bảo hiểm nhân thọ. Luận văn này chỉ nghiên cứu và phân tích loại hình bảo hiểm phi nhân thọ b) Đặc điểm của bảo hiểm phi nhân thọ - Bảo hiểm phi nhân thọ là công cụ để đảm bảo bù đắp những thiệt hại tổn thất khi sự kiện bảo hiểm xẩy ra. Đây là mục đích chính và duy nhất của bảo hiểm phi nhân thọ.
6 - Sản phẩm của bảo hiểm phi nhân thọ là sản phẩm vô hình, về bản chất là một dịch vụ, một lời hứa, một lời cam kết mà công ty bảo hiểm đưa ra với khách hàng. Khách hàng đóng phí để đổi lấy những cam kết bồi thường hoặc chi trả trong tương lai. - Bảo hiểm phi nhân thọ là sản phẩm của “chu trình kinh doanh ngược”. Không như sản phẩm của các lĩnh vực khác, giá của sản phẩm được tính căn cứ trên cơ sở chi phí sản xuất thực tế phát sinh, trong lĩnh vực bảo hiểm, giá của sản phẩm (phí bảo hiểm) được xác định trên cơ sở số liệu thống kê tổn thất trong quá khứ và ước tính tương lai.
- Đối tượng được bảo hiểm rất đa dạng là tài sản, trách nhiệm dân sự, sức khỏe, tai nạn con người. Bên cạnh đó đối tượng của bảo hiểm phi nhân thọ có thể được sữa chữa thay thế và có thể luôn luôn duy trì tình trạng tốt và có thể xem là không đổi theo thời gian. - Thời gian bảo hiểm của nghiệp vụ bảo hiểm phi nhân thọ thường ngắn hơn rất nhiều so với các nghiệp vụ bảo hiểm nhân thọ, thông thường thời gian bảo hiểm các nghiệp vụ bảo hiểm phi nhân thọ là một năm hoặc ngắn hơn tùy vào từng hợp đồng. Chính vì thế phí của loại hình này thường đóng một lần.
- Nếu sự kiện bảo hiểm không xẩy ra thì người bảo hiểm không phải trả bất cứ một khoản tiền nào hay hoàn phí cho người tham gia bảo hiểm. - Nếu sự kiện bảo hiểm xẩy ra trong thời gian bảo hiểm, người được bảo hiểm sẽ nhận được tối đa là giá trị tổn thất từ người bảo hiểm. - Trong bảo hiểm phi nhân thọ, nguyên tắc bồi thường và thế quyền được thực hiện khi sự kiện bảo hiểm xẩy ra. - Bảo hiểm phi nhân thọ là sản phẩm không mong đợi.
Việc xảy ra rủi ro gây tổn thất cho người được bảo hiểm là ngẫu nhiên và không mong muốn của cả hai bên bán và mua bảo hiểm. Nói cách khác, sản phẩm bảo hiểm phi nhân thọ là sản phẩm “của nhu cầu thụ động” và được xếp vào nhóm sản phẩm được bán chứ không phải được mua. - Bảo hiểm phi nhân thọ khó xác định hiệu quả kinh doanh. Do việc bồi thường chỉ diễn ra khi có rủi ro xẩy ra gây tổn thất.
Trong suốt thời hạn hiệu lực 7 của hợp đồng bảo hiểm rủi ro có thể xẩy ra cũng có thể không xẩy ra, vì vậy khó có thể đánh giá hiệu quả kinh doanh của sản phẩm ngay khi bán mà chỉ có thể đánh giá sau khi hợp đồng hết thời hạn hiệu lực. c) Vai trò của bảo hiểm phi nhân thọ - Giúp ổn định tài chính cho người tham gia trước tổn thất vì rủi ro gây ra Rủi ro luôn hiện diện và gây tổn thất về kinh tế, ảnh hưởng đến thu nhập, đời sống, sản xuất kinh doanh của các cá nhân, tổ chức. Tổn thất đó sẽ được các cơ quan hay công ty bảo hiểm trợ cấp hoặc bồi thường kịp thời để người tham gia nhanh chóng khắc phục hậu quả, ổn định cuộc sống và sản xuất kinh doanh. Từ đó, các hoạt động sẽ được khôi phục và diễn ra bình thường.
Vai trò này đáp ứng được mục tiêu kinh tế của người tham gia nên đối tượng tham gia bảo hiểm ngày càng đông đảo. - Tạo nguồn vốn cho đầu tư tăng trưởng kinh tế Các cơ quan và công ty bảo hiểm thu phí bảo hiểm trước khi rủi ro và sự kiện bảo hiểm xảy ra với đối tượng bảo hiểm. Điều đó cho phép họ có một số tiền rất lớn và cần phải quản lý chặt chẽ để đảm bảo quyền lợi cho người tham gia bảo hiểm. Ngoài ra, luôn có một khoảng thời gian giữa thời điểm xảy ra rủi ro gây tổn thất và thời điểm chi trả hoặc bồi thường.
Vì vậy, số phí thu được có thể được sử dụng để đầu tư vào các hoạt động kinh tế để sinh lời. - Đóng góp một phần cho ngân sách nhà nước Với các loại quỹ bảo hiểm khác nhau, người tham gia bảo hiểm ngày càng nhiều. Khi có tổn thất xảy ra, các cơ quan, công ty bảo hiểm sẽ trợ cấp hoặc bồi thường kịp thời cho họ để ổn định đời sống và sản xuất. Vì vậy, ngân sách nhà nước không phải chi tiền để trợ cấp cho các thành viên, các doanh nghiệp khi gặp rủi ro.
Mặt khác, hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực bảo hiểm thương mại còn có trách nhiệm đóng góp vào ngân sách thông qua các loại thuế mà các công ty bảo hiểm phải nộp. Điều này góp phần làm tăng thu cho ngân sách. - Góp phần ngăn ngừa và hạn chế tổn thất, giúp cuộc sống của con người an toàn, xã hội trật tự hơn 8 Trong quá trình tham gia bảo hiểm, các cơ quan, công ty bảo hiểm sẽ phối hợp với người tham gia bảo hiểm để thực hiện các biện pháp đề phòng và hạn chế tổn thất thông qua các hoạt động như: tuyên truyền, hướng dẫn các biện pháp phòng tránh tai nạn, vệ sinh, an toàn lao động, xây dựng thêm các biển báo và các con đường lánh nạn để giảm bớt tai nạn giao thông, tư vấn và hỗ trợ tài chính để xây dựng và thực hiện các phương án phòng cháy, chữa cháy, tiêm chủng và chăm sóc y tế cộng đồng…Tất cả những hoạt động nói trên của bảo hiểm đều giúp giảm thiểu rủi ro và hạn chế tổn thất. - Góp phần thúc đẩy quan hệ kinh tế giữa các nước Thị trường bảo hiểm nội địa và thị trường bảo hiểm quốc tế có mối quan hệ qua lại, thúc đẩy nhau phát triển thông qua hình thức tái bảo hiểm giữa các công ty của các nước.
Nhờ vậy, quan hệ kinh tế giữa các nước sẽ được phát triển, góp phần ổn định thu chi ngoại tệ cho ngân sách.