Phạm vi và Điều kiện Trách nhiệm Hình sự của Pháp nhân Thương mại trong Luật Hình sự Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học: Nghiên cứu chuyên sâu về phạm vi và điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong luật hình sự Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Hà Thanh
• Người hướng dẫn: Lê Đăng Doanh
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Phạm vi và Điều kiện Trách nhiệm Hình sự của Pháp nhân Thương mại trong Luật Hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài luận án
• 1.2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Những đóng góp khoa học của luận án
• 1.6. Bố cục của luận án
• 2. PHẦN TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 2.1. Tình hình nghiên cứu trong nước và nước ngoài
• 2.1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2.1.2. Tình hình nghiên cứu nước ngoài
• 2.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu
• 2.3. Những vấn đề luận án kế thừa
• 2.4. Những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu
• 2.5. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu
• 2.5.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 2.5.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 3. PHẦN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHẠM VI VÀ ĐIỀU KIỆN TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ CỦA PHÁP NHÂN
• 3.1.1. Khái niệm và quan điểm bản chất quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 3.1.1.1. Khái niệm trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 3.1.1.2. Hai lý thuyết nền tảng và quan điểm bản chất quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 3.1.1.3. Các mô hình lý thuyết trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 3.1.1.3.1. Các mô hình lý thuyết nhân cách hóa
• 3.1.1.3.2. Các mô hình lý thuyết tổ chức pháp nhân hay các mô hình lý thuyết lỗi pháp nhân
• 3.1.1.4. Nhận xét chung
• 3.1.2. Khái niệm, căn cứ xác định và nội dung phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 3.1.2.1. Khái niệm phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 3.1.2.2. Căn cứ xác định phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 3.1.2.3. Nội dung phạm vi pháp nhân có thể chịu trách nhiệm hình sự
• 3.1.2.4. Nội dung phạm vi các tội mà pháp nhân có thể chịu trách nhiệm hình sự
• 3.1.3. Khái niệm và nội dung điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 3.1.3.1. Khái niệm điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 3.1.3.2. Nội dung điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 3.1.3.3. Nhận xét chung
• 3.1.4. Kết luận Chương 1
• 3.2. Chương 2: QUY ĐỊNH VỀ PHẠM VI VÀ ĐIỀU KIỆN TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ CỦA PHÁP NHÂN THƯƠNG MẠI TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 3.2.1. Quy định về phạm vi và điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Luật hình sự Việt Nam
• 3.2.2. Cơ sở của trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại
• 3.2.3. Quy định về phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
• 3.2.4. Quy định về điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
• 3.2.5. Quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Phần các tội phạm
• 3.2.6. Đánh giá tính thống nhất giữa quy định về điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại với các quy định khác trong Bộ luật hình sự năm 2015
• 3.2.7. Thực tiễn áp dụng các quy định về phạm vi và điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
• 3.2.7.1. Về kết quả áp dụng các quy định về phạm vi và điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
• 3.2.7.2. Về hạn chế và nguyên nhân của hạn chế trong áp dụng các quy định về phạm vi và điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
• 3.2.8. Kết luận Chương 2
• 3.3. Chương 3: ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VÀ BẢO ĐẢM ÁP DỤNG QUY ĐỊNH VỀ PHẠM VI VÀ ĐIỀU KIỆN TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ CỦA PHÁP NHÂN THƯƠNG MẠI TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 3.3.1. Định hướng việc đề xuất giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về phạm vi và điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Luật hình sự Việt Nam
• 3.3.2. Giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về phạm vi và điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Luật hình sự Việt Nam
• 3.3.2.1. Lựa chọn mô hình lý thuyết trách nhiệm hình sự của pháp nhân cho Việt Nam
• 3.3.2.2. Hoàn thiện quy định về phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 3.3.2.3. Hoàn thiện quy định về điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
• 3.3.2.4. Hoàn thiện quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Phần các tội phạm
• 3.3.2.5. Hoàn thiện pháp luật để bảo đảm sự thống nhất giữa quy định về điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại với các quy định khác trong Bộ luật hình sự
• 3.3.2.6. Giải pháp bảo đảm áp dụng các quy định về phạm vi và điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
• 3.3.3. Kết luận Chương 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phạm Vi Điều Kiện Trách Nhiệm Hình sự PNTM 58 ký tự

Việc bổ sung chế định trách nhiệm hình sự (TNHS) của pháp nhân thương mại (PNTM) vào Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 là một bước tiến quan trọng, nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn và khắc phục những bất cập trong việc xử lý các vi phạm pháp luật của pháp nhân, đặc biệt trong các lĩnh vực kinh tế và môi trường. Chế định này tạo điều kiện bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người bị thiệt hại do các vi phạm của pháp nhân gây ra. Tuy nhiên, TNHS của pháp nhân là một chế định phức tạp, còn nhiều tranh luận, kể cả ở các nước có truyền thống lâu đời áp dụng chế định này. Trong quá trình soạn thảo BLHS năm 2015, các cơ quan chức năng đã tập trung vào luận giải sự cần thiết phải quy định TNHS của pháp nhân, nhưng còn chưa chú trọng và bỏ ngỏ nhiều vấn đề lý luận về chế định này. Sự thiếu thống nhất giữa các quy định về TNHS của pháp nhân thương mại khi có hai xu hướng khác biệt nhau cùng tồn tại trong BLHS năm 2015.

1.1. Tại Sao Nghiên Cứu TNHS PNTM Lại Quan Trọng Hiện Nay

Nghiên cứu TNHS của PNTM trở nên quan trọng vì nhiều lý do. Thứ nhất, đây là một lĩnh vực pháp lý mới và phức tạp, đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về cả lý thuyết lẫn thực tiễn. Thứ hai, việc áp dụng TNHS đối với PNTM có tác động lớn đến hoạt động kinh doanh và môi trường đầu tư. Thứ ba, nghiên cứu này giúp hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự, đảm bảo tính công bằng và hiệu quả trong việc xử lý vi phạm. Cuối cùng, nó còn góp phần phòng ngừa tội phạm trong lĩnh vực kinh tế và môi trường.

1.2. BLHS 2015 Những Điểm Mới Về TNHS của Pháp Nhân

BLHS năm 2015 đã có những thay đổi đáng kể về TNHS của pháp nhân. Điểm mới quan trọng nhất là việc chính thức ghi nhận PNTM là chủ thể của tội phạm và phải chịu TNHS. Ngoài ra, BLHS cũng quy định cụ thể về phạm vi các tội mà PNTM có thể chịu TNHS, cũng như các hình phạt áp dụng đối với PNTM. Tuy nhiên, những quy định này vẫn còn nhiều điểm chưa rõ ràng và cần được giải thích, hướng dẫn chi tiết hơn. BLHS 2015 đã thể hiện sự thay đổi tư duy pháp lý truyền thống về tội phạm và hình phạt.

II. Thách Thức Xác Định Phạm Vi TNHS Pháp Nhân Thương Mại 59 ký tự

Việc xác định phạm vi TNHS của PNTM là một thách thức lớn. Thứ nhất, cần phải xác định rõ mối quan hệ giữa hành vi phạm tội của cá nhân và trách nhiệm của pháp nhân. Thứ hai, cần phải phân biệt rõ giữa trách nhiệm dân sự và TNHS của pháp nhân. Thứ ba, cần phải xác định các yếu tố cấu thành tội phạm do pháp nhân thực hiện. Theo tác giả Trịnh Quốc Toản trong “Chương 18. Những quy định đối với pháp nhân thương mại phạm tội” Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung) của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, Nxb. Đại học quốc gia Hà Nội - 2020, khẳng định “pháp nhân thương mại là chủ thể của tội phạm”. Thứ tư, cần phải đảm bảo tính công bằng và hợp lý khi áp dụng TNHS đối với pháp nhân. Tóm lại, việc xác định phạm vi TNHS của PNTM đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng và toàn diện.

2.1. Mối Quan Hệ Giữa Hành Vi Cá Nhân TNHS của Pháp Nhân

Mối quan hệ giữa hành vi của cá nhân và TNHS của pháp nhân là một vấn đề phức tạp. Về cơ bản, pháp nhân chịu TNHS khi hành vi phạm tội được thực hiện bởi người đại diện hoặc người có thẩm quyền của pháp nhân, trong phạm vi nhiệm vụ được giao. Tuy nhiên, việc chứng minh mối liên hệ trực tiếp giữa hành vi của cá nhân và quyết định của pháp nhân có thể gặp nhiều khó khăn. Cần có các quy định rõ ràng và hướng dẫn cụ thể để giải quyết vấn đề này.

2.2. Phân Biệt TNHS Trách Nhiệm Dân Sự Của Pháp Nhân

Việc phân biệt giữa TNHS và trách nhiệm dân sự của pháp nhân là rất quan trọng. Trách nhiệm dân sự phát sinh khi pháp nhân gây thiệt hại cho người khác, trong khi TNHS phát sinh khi pháp nhân thực hiện hành vi phạm tội. Hậu quả của TNHS nghiêm trọng hơn nhiều so với trách nhiệm dân sự, bao gồm cả việc bị phạt tiền, đình chỉ hoạt động hoặc thậm chí giải thể. Cần có các tiêu chí rõ ràng để phân biệt hai loại trách nhiệm này.

III. Mô Hình Lý Thuyết TNHS Pháp Nhân Nào Phù Hợp VN 55 ký tự

Việc lựa chọn mô hình lý thuyết TNHS của pháp nhân phù hợp với Việt Nam là rất quan trọng để đảm bảo tính hiệu quả và công bằng trong việc áp dụng chế định này. Hiện nay, có nhiều mô hình lý thuyết khác nhau, như mô hình nhân cách hóa, mô hình tổ chức và mô hình tổng hợp. Mỗi mô hình có những ưu điểm và nhược điểm riêng. Điều quan trọng là phải lựa chọn một mô hình phù hợp với đặc điểm kinh tế, xã hội và pháp lý của Việt Nam. Có thể nói, tại Việt Nam, những vấn đề lý luận về TNHS của pháp nhân đã được nghiên cứu nhưng chưa đầy đủ, còn thiếu toàn diện và đồng bộ, ít nhất đến thời điểm BLHS năm 2015 được thông qua. Sự thiếu thống nhất giữa các quy định về TNHS của pháp nhân thương mại khi có hai xu hướng khác biệt nhau cùng tồn tại trong BLHS năm 2015.

3.1. Ưu Điểm Nhược Điểm Của Mô Hình Nhân Cách Hóa

Mô hình nhân cách hóa coi pháp nhân như một cá nhân, có ý chí và hành vi riêng. Ưu điểm của mô hình này là đơn giản và dễ áp dụng. Tuy nhiên, nhược điểm là không phản ánh đúng bản chất của pháp nhân, vốn là một tổ chức phức tạp với nhiều thành viên và quy trình khác nhau. Mô hình này cũng có thể dẫn đến việc quy kết TNHS một cách không công bằng.

3.2. Phân Tích Mô Hình Tổ Chức Lỗi Pháp Nhân

Mô hình tổ chức coi pháp nhân là một hệ thống với các quy trình và quy tắc hoạt động. TNHS phát sinh khi có lỗi trong hệ thống này, ví dụ như thiếu kiểm soát, quản lý lỏng lẻo hoặc không tuân thủ pháp luật. Ưu điểm của mô hình này là phản ánh đúng bản chất của pháp nhân và khuyến khích việc cải thiện hệ thống quản lý. Tuy nhiên, nhược điểm là khó xác định lỗi của pháp nhân và chứng minh mối liên hệ giữa lỗi đó và hành vi phạm tội.

IV. Hoàn Thiện Quy Định Điều Kiện TNHS Pháp Nhân Thương Mại 59 ký tự

Điều kiện TNHS của pháp nhân thương mại được quy định tại Điều 75 BLHS năm 2015. Tuy nhiên, các quy định này còn nhiều điểm chưa rõ ràng và cần được hoàn thiện. Thứ nhất, cần phải làm rõ khái niệm "lợi ích của pháp nhân". Thứ hai, cần phải quy định cụ thể về hành vi phạm tội "nhân danh" hoặc "vì lợi ích" của pháp nhân. Thứ ba, cần phải quy định về "lỗi" của pháp nhân. Đồng thời, trên cơ sở cho rằng, TNHS của pháp nhân là vấn đề mới, hết sức phức tạp, nên BLHS năm 2015 đã thể hiện sự thận trọng khi giới hạn áp dụng chế định này theo hướng hẹp về phạm vi pháp nhân chịu TNHS là pháp nhân thương mại và chỉ có 33 tội mà pháp nhân thương mại chịu TNHS. Sự thận trọng này còn thể hiện ở điều khoản quan trọng nhất là khoản 1 Điều 75 BLHS năm 2015, khi điều khoản này quy định quá nhiều điều kiện để pháp nhân thương mại có thể chịu TNHS.

4.1. Giải Thích Khái Niệm Lợi Ích Của Pháp Nhân

Khái niệm "lợi ích của pháp nhân" cần được giải thích rõ ràng để tránh hiểu sai hoặc áp dụng không thống nhất. Lợi ích của pháp nhân có thể bao gồm lợi nhuận kinh tế, uy tín, thị phần hoặc bất kỳ lợi ích nào khác mà pháp nhân hướng đến. Tuy nhiên, cần phải phân biệt rõ giữa lợi ích hợp pháp và lợi ích bất hợp pháp. Chỉ khi hành vi phạm tội được thực hiện nhằm đạt được lợi ích hợp pháp, pháp nhân mới phải chịu TNHS.

4.2. Quy Định Cụ Thể Về Hành Vi Nhân Danh Pháp Nhân

Cần phải quy định cụ thể về hành vi phạm tội "nhân danh" hoặc "vì lợi ích" của pháp nhân. Hành vi "nhân danh" pháp nhân là hành vi được thực hiện bởi người đại diện hoặc người có thẩm quyền của pháp nhân. Hành vi "vì lợi ích" của pháp nhân là hành vi nhằm mang lại lợi ích cho pháp nhân. Cần phải có các tiêu chí rõ ràng để xác định khi nào hành vi phạm tội được coi là "nhân danh" hoặc "vì lợi ích" của pháp nhân.

V. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Áp Dụng TNHS cho PNTM 56 ký tự

Để nâng cao hiệu quả áp dụng TNHS cho PNTM, cần có các giải pháp đồng bộ. Thứ nhất, cần phải tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật về TNHS của pháp nhân. Thứ hai, cần phải nâng cao năng lực của các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử trong việc xử lý các vụ án liên quan đến TNHS của pháp nhân. Thứ ba, cần phải tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này. Thứ tư, cần phải rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật liên quan đến TNHS của pháp nhân. Chính vì vậy, tác giả lựa chọn nghiên cứu đề tài “Phạm vi và điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Luật hình sự Việt Nam” làm đề tài luận án tiến sỹ của mình.

5.1. Tăng Cường Tuyên Truyền Giáo Dục Về TNHS Pháp Nhân

Công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật về TNHS của pháp nhân cần được tăng cường để nâng cao nhận thức của doanh nghiệp và người dân về vấn đề này. Các hình thức tuyên truyền, giáo dục có thể bao gồm tổ chức hội thảo, tập huấn, phát tờ rơi, đăng tải thông tin trên các phương tiện truyền thông. Nội dung tuyên truyền, giáo dục cần tập trung vào các quy định pháp luật về TNHS của pháp nhân, cũng như các biện pháp phòng ngừa tội phạm.

5.2. Nâng Cao Năng Lực Cơ Quan Điều Tra Xét Xử PNTM

Các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử cần được trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết để xử lý các vụ án liên quan đến TNHS của pháp nhân. Cần có các khóa đào tạo chuyên sâu về lĩnh vực này, cũng như các công cụ hỗ trợ điều tra, xét xử hiện đại. Ngoài ra, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan này trong quá trình xử lý vụ án.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu TNHS Pháp Nhân Thương Mại Tại VN 57 ký tự

Nghiên cứu về TNHS của PNTM tại Việt Nam còn rất nhiều tiềm năng phát triển. Thứ nhất, cần có các nghiên cứu sâu hơn về các mô hình lý thuyết TNHS của pháp nhân. Thứ hai, cần có các nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả của việc áp dụng TNHS đối với pháp nhân. Thứ ba, cần có các nghiên cứu so sánh với kinh nghiệm của các nước khác. Mục đích nghiên cứu: Đưa ra các giải pháp hoàn thiện và bảo đảm áp dụng quy định pháp luật về phạm vi và điều kiện TNHS của pháp nhân thương mại trong Luật hình sự Việt Nam. Tuy nhiên, cần phải đánh giá một cách khách quan và toàn diện những khó khăn, thách thức mà Việt Nam đang phải đối mặt.

6.1. Nghiên Cứu Sâu Hơn Về Mô Hình Lý Thuyết TNHS

Các nghiên cứu sâu hơn về các mô hình lý thuyết TNHS của pháp nhân sẽ giúp lựa chọn mô hình phù hợp nhất với Việt Nam. Cần phải xem xét kỹ lưỡng các ưu điểm, nhược điểm của từng mô hình, cũng như tác động của chúng đến hoạt động kinh doanh và môi trường đầu tư. Ngoài ra, cần phải có các nghiên cứu về tính khả thi và hiệu quả của việc áp dụng các mô hình này trong thực tế.

6.2. Nghiên Cứu Thực Nghiệm Hiệu Quả Áp Dụng TNHS

Các nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả của việc áp dụng TNHS đối với pháp nhân sẽ cung cấp thông tin quan trọng để đánh giá chính sách và điều chỉnh pháp luật. Cần phải thu thập và phân tích dữ liệu về số lượng vụ án liên quan đến TNHS của pháp nhân, các hình phạt áp dụng, cũng như tác động của chúng đến hành vi của doanh nghiệp. Các nghiên cứu này sẽ giúp xác định liệu TNHS có thực sự góp phần phòng ngừa tội phạm hay không.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự ra đời của Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đánh dấu bước chuyển mang tính lịch sử trong tư duy lập pháp hình sự Việt Nam khi chính thức hình sự hóa hành vi phạm tội của pháp nhân thương mại. Đây là thành quả sau gần 16 năm (1999–2015) nghiên cứu, thẩm định và lập pháp bền bỉ của Chính phủ và Quốc hội nhằm thiết lập công cụ cưỡng chế nghiêm minh đối với các vi phạm nghiêm trọng trong lĩnh vực kinh tế và môi trường. Tuy nhiên, việc ghi nhận chế định trách nhiệm hình sự (TNHS) của pháp nhân thương mại trong BLHS năm 2015 bộc lộ những khoảng trống lý luận và bất cập thực tiễn sâu sắc: trong Bản thuyết minh dự thảo BLHS (sửa đổi) năm 2015 trình Quốc hội khóa XIII, cơ quan soạn thảo chưa xác định rõ lý thuyết nền tảng và mô hình lý thuyết cụ thể nào được dùng làm cơ sở xây dựng chế định.

Hệ quả là sự giằng co giữa hai xu hướng lập pháp: một mặt quy kết TNHS của pháp nhân phụ thuộc hoàn toàn vào hành vi và lỗi của thể nhân theo lý thuyết nhân cách hóa; mặt khác lại nhìn nhận pháp nhân như một chủ thể độc lập có năng lực hành vi và lỗi riêng biệt. Sự thiếu nhất quán này dẫn đến quy định quá chặt chẽ tại Điều 75 BLHS năm 2015 với 04 điều kiện đồng thời, khiến phạm vi áp dụng bị bó hẹp trong 33 tội danh (Điều 76 BLHS năm 2015). Trên phương diện thực tiễn, tính từ khi BLHS năm 2015 có hiệu lực thi hành (ngày 01/01/2018) đến nay, toàn bộ hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam mới chỉ đưa ra xét xử vỏn vẹn 02 vụ án hình sự đối với pháp nhân thương mại.

Trước thực trạng đó, luận án tiến sĩ luật học "Phạm vi và điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Luật hình sự Việt Nam" do Nghiên cứu sinh Nguyễn Hà Thanh thực hiện (chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng hình sự, mã số 9.04, Trường Đại học Luật Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Lê Đăng Doanh) đã giải quyết toàn diện khoảng trống khoa học này. Luận án đặt ra và giải quyết 03 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Bản chất pháp lý, lý thuyết nền tảng và mô hình lý thuyết tối ưu nào chi phối việc thiết lập phạm vi và điều kiện TNHS của pháp nhân?
2. Những xung đột quy phạm, khoảng trống pháp lý và rào cản thực thi nào đang tồn tại trong các quy định về phạm vi và điều kiện TNHS của pháp nhân thương mại tại BLHS năm 2015?
3. Mô hình lý thuyết và giải pháp lập pháp toàn diện nào cần được áp dụng để hoàn thiện quy định về phạm vi, điều kiện TNHS và bảo đảm hiệu lực thi hành trong bối cảnh cải cách tư pháp tại Việt Nam?

Tương ứng với các câu hỏi trên, 03 giả thuyết nghiên cứu được kiểm định:

• H1: Việc BLHS năm 2015 chưa định vị rõ mô hình lý thuyết nền tảng dẫn đến sự chồng chéo, mâu thuẫn giữa các điều kiện quy kết TNHS tại Điều 75 và các quy định về tội phạm tại Phần chung và Phần các tội phạm.
• H2: Sự giới hạn phạm vi TNHS chỉ đối với 33 tội danh kinh tế, môi trường và chỉ áp dụng cho pháp nhân thương mại đã bỏ lọt các tội danh nghiêm trọng khác (như hối lộ, rửa tiền, tài trợ khủng bố) và các loại hình pháp nhân phi thương mại.
• H3: Việc chuyển đổi từ mô hình đồng nhất hóa thuần túy sang mô hình tích hợp linh hoạt (kết hợp yếu tố lỗi tổ chức và văn hóa tuân thủ) sẽ giải quyết triệt để sự đóng băng trong thực tiễn khởi tố, truy tố và xét xử pháp nhân phạm tội.

Luận án xác lập khung lý thuyết đa tầng, tích hợp Lý thuyết đặc tính pháp nhân trừu tượng (nominalist theory), Lý thuyết đặc tính pháp nhân hiện hữu (realist theory) và Thuyết lỗi tổ chức (organizational fault), định vị pháp nhân là "chủ thể đặc biệt của tội phạm" nhằm kiến tạo giải pháp lập pháp mang tính đột phá cho khoa học luật hình sự Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Bức tranh học thuật quốc tế và trong nước về TNHS của pháp nhân thể hiện sự phân hóa rõ rệt qua các trường phái lý luận và giai đoạn phát triển:

[Literature Streams & Theoretical Evolution]

Trên bình diện quốc tế, dòng chảy lý luận khởi phát từ học thuyết dân luật cổ điển mở rộng sang luật hình sự thông qua Thuyết trách nhiệm thay thế (respondeat superior) tại Hoa Kỳ từ án lệ New York Central & Hudson River Railroad Company v. United States (1909), quy kết trách nhiệm cho pháp nhân khi nhân viên hành động trong phạm vi công việc nhằm mang lại lợi ích cho tổ chức. Tại Anh, Thuyết đồng nhất hóa (identification doctrine) được củng cố qua án lệ H.L. Bolton (Engineering) Co. Ltd v. T.J. Graham & Sons Ltd (1957), đồng nhất hành vi và tâm lý của "bộ não điều hành" (directing mind and will) với chính pháp nhân.

Tuy nhiên, như Brent Fisse (1990) và John Braithwaite (1988, 1994) chỉ ra, việc thiếu năng lực xác định lỗi độc lập của pháp nhân là "lỗ hổng lớn nhất trong lý thuyết luật hình sự về TNHS của pháp nhân". Mô hình đồng nhất hóa truyền thống đã bị Nhóm công tác OECD (2012) phê phán gay gắt trong Báo cáo Chu trình 3 về việc thực thi Công ước chống hối lộ tại Anh, do các tập đoàn đa quốc gia hiện đại sở hữu cơ cấu quản trị phân quyền phi tập trung, khiến cơ quan công tố không thể xác định được một cá nhân lãnh đạo cụ thể chịu trách nhiệm.

Để vượt qua khủng hoảng này, các học thuyết hiện đại đã xuất hiện: Thuyết văn hóa pháp nhân (corporate culture) được luật hóa trong BLHS Liên bang Úc năm 1995 (Criminal Code Act 1995); Thuyết ý chí tập hợp (collective intent/aggregation theory) được Eli Lederman (2000) và Anthony Ragozino (1995) phát triển; Thuyết đặc tính pháp nhân (corporate ethos) của Pamela H. Bucy (1991); và Thuyết lỗi phản ứng (reactive fault) của James Gobert (1994).

Tại Việt Nam, các công trình khoa học tồn tại cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai trường phái:

• Trường phái thứ nhất (đại diện tiêu biểu: GS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa 2016, 2020; TS. Đào Lệ Thu 2020; TS. Nguyễn Văn Hương 2016; TS. Lưu Hải Yến 2023) khẳng định: chỉ có cá nhân là chủ thể của tội phạm, pháp nhân chỉ là "chủ thể thứ hai chịu TNHS" về tội phạm do cá nhân thực hiện. Việc quy định TNHS của pháp nhân chỉ mang tính kỹ thuật lập pháp phái sinh mà không làm thay đổi khái niệm tội phạm và bản chất cấu thành tội phạm truyền thống.
• Trường phái thứ hai (đại diện: PGS.TS. Trịnh Quốc Toản 2020, 2023; PGS.TS. Trịnh Tiến Việt 2019, 2021; PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Hoa 2016, 2017; TS. Hoàng Thị Tuệ Phương 2019) bảo vệ quan điểm: pháp nhân là một thực thể pháp lý hiện hữu, có ý chí tập thể độc lập và là "chủ thể trực tiếp của tội phạm". Việc thừa nhận TNHS của pháp nhân đòi hỏi một cuộc cách mạng trong nhận thức lý luận hình sự, thoát ly khỏi các nguyên tắc tâm lý học cá nhân thuần túy.

Luận án của NCS. Nguyễn Hà Thanh định vị nghiên cứu của mình ở điểm giao thoa có tính hòa giải và vượt trội: bác bỏ cách tiếp cận đối kháng tuyệt đối giữa hai trường phái, luận án xác lập vị thế của pháp nhân là "chủ thể đặc biệt của tội phạm". Đồng thời, luận án lấp đầy khoảng trống chưa từng được giải quyết thấu đáo trong các công trình tiền nhiệm tại Việt Nam bằng cách:

1. Hệ thống hóa và phân loại toàn diện 05 mô hình lý thuyết quy kết lỗi pháp nhân;
2. Phẫu tích cấu trúc logic-pháp lý của 04 điều kiện định danh tại Điều 75 BLHS năm 2015;
3. Cung cấp luận cứ khoa học để mở rộng phạm vi chủ thể sang pháp nhân phi thương mại và mở rộng phạm vi tội danh sang nhóm tội tham nhũng, rửa tiền phù hợp với các chuẩn mực quốc tế (UNCAC, OECD, UNTOC).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp nền tảng cho khoa học luật hình sự Việt Nam thông qua việc tái cấu trúc các phạm trù lý luận cơ bản:

Người quản lý /        Nhân viên /       Nhân danh &              Lỗi tổ chức:
Đại diện cấp cao       Ủy quyền          Vì lợi ích               Không phòng ngừa
(Directing Mind)       (Authorized)      (In Name & Benefit)      (Failure to Prevent)

1. Xác lập khái niệm chuẩn mực về TNHS của pháp nhân: Luận án chuẩn hóa định nghĩa: "Trách nhiệm hình sự của pháp nhân là những hậu quả pháp lý bất lợi mà pháp nhân phải gánh chịu trước Nhà nước đối với tội phạm xảy ra, khi pháp nhân này thỏa mãn điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân được pháp luật hình sự quy định" (trang 35). Định nghĩa này phân định rạch ròi giữa hành vi phạm tội cơ sở và các điều kiện kích hoạt trách nhiệm công pháp đối với thực thể nhân tạo.
2. Khẳng định bản chất "Chủ thể đặc biệt của tội phạm": Luận án chứng minh rằng pháp nhân không phải là một "chủ thể ảo" thuần túy phái sinh, cũng không phải là thể nhân có cấu trúc tâm lý sinh học. Pháp nhân tham gia quan hệ pháp luật hình sự với tư cách chủ thể độc lập thông qua cấu trúc tổ chức, quy trình vận hành và văn hóa doanh nghiệp.
3. Phát triển hệ thống mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):
   • Proposition 1: Điều kiện TNHS của pháp nhân thực chất là quy chuẩn hóa hai mối quan hệ cốt lõi: mối quan hệ giữa pháp nhân với cá nhân thực hiện hành vi và mối quan hệ giữa pháp nhân với tội phạm được thực hiện.
   • Proposition 2: Việc đồng thời bắt buộc thỏa mãn cả 3 yếu tố tại khoản 1 Điều 75 BLHS năm 2015 ("nhân danh", "vì lợi ích", "có sự chỉ đạo/điều hành/chấp thuận") tạo ra nghịch lý lập pháp: nếu đã có sự "chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận" của ban lãnh đạo thì dấu hiệu "nhân danh" trở nên thừa thãi; ngược lại, nếu đòi hỏi sự chấp thuận của cấp cao nhất thì sẽ loại trừ trách nhiệm của pháp nhân trong các mô hình quản trị phi tập trung.
   • Proposition 3: Trách nhiệm hình sự của pháp nhân cần được cấu trúc theo mô hình đa tầng: kết hợp mô hình đồng nhất hóa đối với cấp quản lý cấp cao và mô hình lỗi tổ chức (tội danh "thất bại trong việc ngăn chặn vi phạm" - failure to prevent) đối với nhân viên cấp dưới.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung phân tích liên ngành tích hợp 03 lý thuyết trụ cột:

• Lý thuyết thể chế và tổ chức học hiện đại: Xem xét doanh nghiệp là một hệ thống ra quyết định độc lập, có văn hóa nội bộ (corporate ethos) chi phối hành vi cá nhân vượt ra ngoài ý chí đơn lẻ của từng thành viên.
• Lý thuyết luật so sánh chức năng (Functional Comparative Law): Phân tích sự chuyển dịch từ các mô hình quy kết truyền thống (Pháp, Anh, Hoa Kỳ) sang các mô hình hiện đại (Úc, Thụy Sĩ, Áo).
• Lý thuyết chính sách hình sự và tội phạm học kinh tế: Đánh giá hiệu quả răn đe tối ưu của chế tài hình sự đối với tổ chức kinh doanh so với các biện pháp xử phạt hành chính và bồi thường dân sự.

Khung phân tích xác lập rõ các điều kiện biên (boundary conditions): Phân định ranh giới giữa TNHS của pháp nhân với trách nhiệm cá nhân; loại trừ hoàn toàn TNHS đối với Nhà nước, cơ quan nhà nước và tổ chức chính trị - xã hội nhằm bảo đảm tính toàn vẹn của quyền lực công; đồng thời vạch rõ lằn ranh giữa vi phạm hành chính doanh nghiệp và tội phạm hình sự của pháp nhân thương mại.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được triển khai trên nền tảng thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp với lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) và Chủ nghĩa thực dụng pháp lý (Legal Functionalism). Thiết kế nghiên cứu kết hợp đa phương pháp định tính chuyên sâu (rigorous qualitative research design):

Thành phần thiết kế	Chi tiết phương pháp luận	Mục tiêu thực hiện
Triết lý nghiên cứu	Duy vật biện chứng, Duy vật lịch sử & Hiện thực phê phán	Phân tích quy luật vận động của quan hệ sản xuất và nhu cầu bảo vệ trật tự kinh tế thị trường định hướng XHCN.
Phương pháp tiếp cận	Phân tích quy phạm (Doctrinal Legal Analysis) & Luật so sánh	Giải mã cấu trúc logic của Điều 75, Điều 76 BLHS năm 2015 và đối chiếu với các chuẩn mực quốc tế.
Đơn vị phân tích (Unit of Analysis)	Quy phạm pháp luật, Bản án thực tiễn, Điều ước quốc tế	Đánh giá tính đồng bộ giữa Phần chung và Phần các tội phạm; khảo sát 02 vụ án hình sự xét xử PNTM.
Mẫu dữ liệu so sánh	06 hệ thống pháp luật điển hình (Anh, Hoa Kỳ, Pháp, Úc, Thụy Sĩ, Trung Quốc)	Khảo sát sự chuyển dịch mô hình lý thuyết từ Civil Law đến Common Law.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý thông tin được thực hiện nghiêm ngặt qua 04 tầng tam giác hóa (Triangulation):

1. Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp văn bản quy phạm pháp luật thực định (BLHS 2015, BLTTHS 2015, BLDS 2015), hồ sơ thực tiễn xét xử 02 vụ án pháp nhân thương mại, các báo cáo đánh giá tư pháp của TAND Tối cao, VKSND Tối cao, Bộ Tư pháp và dữ liệu giám sát quốc tế của OECD, World Bank.
2. Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Phối hợp phương pháp phân tích câu chữ quy phạm (textual analysis), giải thích lịch sử lập pháp (historical interpretation), phương pháp so sánh luật học (macro & micro comparative law) và tổng hợp logic quy nạp - diễn dịch.
3. Tam giác hóa lý thuyết (Theoretical Triangulation): Kiểm nghiệm đồng thời qua lăng kính của Lý thuyết duy danh, Lý thuyết hiện hữu, Thuyết đồng nhất hóa và Thuyết văn hóa pháp nhân để phát hiện độ vênh lập pháp.
4. Đảm bảo tính giá trị (Validity & Reliability): Giá trị nội dung (construct validity) được bảo đảm thông qua việc quy chiếu chính xác các thuật ngữ pháp lý từ nguồn tiếng Anh, tiếng Pháp và văn bản gốc quốc tế; tính khách quan được duy trì qua việc đối chiếu độc lập giữa các nguồn học thuật đối lập.

Data và phân tích

Nguồn dữ liệu của luận án bao gồm:

• Toàn bộ hệ thống 426 điều luật của BLHS năm 2015, trọng tâm là Chương XI (từ Điều 74 đến Điều 89) và 33 điều luật thuộc Phần các tội phạm quy định TNHS của pháp nhân thương mại.
• Hệ thống văn kiện quốc tế: Công ước UNCAC 2003, Công ước UNTOC 2000, Công ước chống hối lộ OECD 1997, Công ước PFI 1995 của Liên minh châu Âu.
• Án lệ và quy chế lập pháp quốc tế: Điều 121-2 BLHS Pháp; Đạo luật Hình sự Liên bang Úc 1995; Điều 102 BLHS Thụy Sĩ; Đạo luật FCPA 1977 của Hoa Kỳ; Đạo luật Chống hối lộ Anh 2010; Điều 30 BLHS Trung Quốc và Hướng dẫn số 17/1999 của Tòa án Tối cao Trung Quốc.
• Dữ liệu thực tiễn áp dụng: Phân tích 100% các vụ án hình sự đối với pháp nhân thương mại được xét xử tại Việt Nam từ năm 2018 đến 2024 (02 vụ án thực tế), cùng các số liệu xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường và buôn lậu giai đoạn 2015–2023 nhằm định lượng nhu cầu hình sự hóa.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 04 phát hiện có tính đột phá, bẻ gãy các ngộ nhận lập pháp tồn tại nhiều năm qua:

1. Vạch trần xung đột cấu trúc giữa hai mô hình lý thuyết trong BLHS năm 2015: Luận án chứng minh rằng các nhà làm luật Việt Nam đã áp dụng một phương pháp dung hòa nhưng thiếu chuẩn mực: vừa coi pháp nhân là chủ thể độc lập của tội phạm (quy định tội phạm riêng ở Điều 8, Điều 2 và Chương XI), vừa xây dựng các điều kiện quy kết thuần túy dựa trên hành vi và ý chí của thể nhân (Điều 74, Điều 75). Sự lai ghép không triệt để này làm phát sinh các điều khoản vừa thừa, vừa thiếu, làm méo mó các nguyên tắc cấu thành tội phạm truyền thống.
2. Giải mã nghịch lý "Triệt tiêu lẫn nhau" của các điều kiện tại khoản 1 Điều 75: Phân tích quy phạm chỉ ra rằng điểm a ("thực hiện nhân danh pháp nhân") và điểm c ("có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân") có sự trùng lặp và xung đột logic. Theo Án lệ Pháp (Tòa Tối cao Pháp ngày 01/4/2014) và thực tiễn Hoa Kỳ, hành vi "nhân danh" đã hàm chứa yếu tố đại diện và quyền hạn; việc BLHS Việt Nam vừa đòi hỏi "nhân danh", vừa đòi hỏi "vì lợi ích", lại vừa đòi hỏi "có sự chỉ đạo, điều hành" đã tạo nên một gánh nặng chứng minh kép bất khả thi cho các cơ quan tiến hành tố tụng, trực tiếp dẫn đến sự tê liệt trong khâu khởi tố pháp nhân.
3. Chứng minh sự bất cập của việc tính thời hiệu truy cứu TNHS theo thể nhân (Điểm d khoản 1 Điều 75): Luận án chỉ ra "lỗ hổng tử huyệt": quy định thời hiệu của pháp nhân phụ thuộc hoàn toàn vào hành vi của cá nhân. Trong trường hợp người đại diện theo pháp luật bỏ trốn và bị tạm đình chỉ điều tra, việc xác định thời hiệu truy cứu TNHS đối với pháp nhân thương mại bị tắc nghẽn vô thời hạn, tạo kẽ hở cho doanh nghiệp tẩu tán tài sản và xóa bỏ tư cách pháp nhân.
4. Phản biện giới hạn 33 tội danh và loại trừ pháp nhân phi thương mại: So sánh với chuẩn mực của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD 2015, 2016) và Công ước UNCAC, luận án chứng minh việc loại bỏ tội Đưa hối lộ (Điều 364), tội Nhận hối lộ (Điều 354) và tội Rửa tiền (Điều 324) ra khỏi danh mục tội danh áp dụng cho pháp nhân thương mại là sự thụt lùi chính sách, cản trở tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế và phòng chống tham nhũng xuyên quốc gia của Việt Nam.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án giải quyết dứt điểm cuộc tranh luận kéo dài giữa hai trường phái học thuật tại Việt Nam bằng việc thiết lập khung lý thuyết dung hợp: thừa nhận năng lực chủ thể hình sự đặc biệt của pháp nhân, trong đó lỗi của pháp nhân được xác định dựa trên cả hành vi của người đại diện (identification) và sự khiếm khuyết trong hệ thống giám sát, quản trị tuân thủ nội bộ (failure of corporate compliance).
• Về mặt lập pháp: Cung cấp bản thiết kế sửa đổi toàn diện Điều 75 và Điều 76 BLHS năm 2015:
  • Sửa đổi Điều 75: Tinh gọn thành 02 nhóm điều kiện độc lập (nhóm hành vi do người đại diện thực hiện VÀ nhóm hành vi do nhân viên thực hiện nhưng pháp nhân thiếu biện pháp phòng ngừa thích đáng);
  • Bổ sung Điều 10a: Quy định riêng biệt về khái niệm "Lỗi của pháp nhân";
  • Sửa đổi Điều 76: Mở rộng danh mục tội phạm sang các tội phạm tham nhũng (Đưa hối lộ, Môi giới hối lộ), Rửa tiền, Tài trợ khủng bố và Tội phạm công nghệ cao;
  • Mở rộng đối tượng: Từng bước mở rộng chủ thể sang pháp nhân phi thương mại (trừ cơ quan công quyền).
• Về mặt thực thi chính sách và tố tụng: Kiến nghị Tòa án Nhân dân Tối cao ban hành Nghị quyết Hội đồng Thẩm phán hướng dẫn thống nhất các thuật ngữ: "nhân danh pháp nhân", "vì lợi ích của pháp nhân", "sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận"; đồng thời thiết lập quy chế tố tụng đặc thù để xử lý tài sản và giám sát pháp nhân trong suốt quá trình điều tra, truy tố, xét xử.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp học thuật mang tính tiên phong, luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn dữ liệu thực nghiệm: Do chế định TNHS của pháp nhân thương mại tại Việt Nam còn quá mới và tính đến thời điểm hoàn thành nghiên cứu mới chỉ có 02 vụ án được đưa ra xét xử công khai, luận án chủ yếu dựa trên phân tích án văn của 02 vụ án này kết hợp với dữ liệu xử phạt vi phạm hành chính, chưa thể tiến hành phân tích định lượng thống kê trên mẫu số lớn (large-N empirical analysis).
• Phạm vi đối tượng nghiên cứu: Luận án tập trung sâu vào góc độ luật hình sự thực định (phạm vi và điều kiện), chưa đi sâu vào toàn bộ hệ thống chế tài hình phạt (hình phạt tiền, đình chỉ hoạt động, cấm kinh doanh) và các thủ tục tố tụng hình sự đặc thù đối với pháp nhân tại Chương XXXIII Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda) được định hình qua 04 hướng mũi nhọn:

1. Nghiên cứu mô hình hóa quy chuẩn "Chương trình tuân thủ nội bộ hữu hiệu" (Effective Corporate Compliance Program) như một căn cứ miễn trừ hoặc giảm nhẹ TNHS cho pháp nhân tại Việt Nam;
2. Nghiên cứu thực chứng tác động kinh tế (Law & Economics) của việc khởi tố pháp nhân thương mại đối với thị trường chứng khoán, quyền lợi người lao động và chuỗi cung ứng;
3. Hoàn thiện hệ thống chế tài và biện pháp tư pháp đối với pháp nhân, đặc biệt là cơ chế giám sát tư pháp (Corporate Monitorship) và thỏa thuận hoãn truy tố (Deferred Prosecution Agreements - DPA);
4. Nghiên cứu TNHS của pháp nhân trong kỷ nguyên số đối với các vi phạm phát sinh từ việc ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) tự hành và thuật toán giao dịch tự động.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật (Academic Impact): Luận án xác lập một tài liệu tham khảo mẫu mực và chuẩn hóa khung lý thuyết về TNHS của tổ chức tại Việt Nam. Công trình ước tính sẽ thu hút sự quan tâm trích dẫn sâu rộng trong các chương trình đào tạo sau đại học, các giáo trình luật hình sự chuyên sâu tại Trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật - ĐHQGHN, Trường Đại học Luật TP.HCM và Học viện Khoa học Xã hội.
• Tác động lập pháp và xây dựng chính sách (Policy Influence): Kết quả nghiên cứu là luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ Ủy ban Tư pháp của Quốc hội, Ban Nội chính Trung ương và Bộ Tư pháp trong lộ trình rà soát, sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự năm 2015 trong giai đoạn 2025–2030, hỗ trợ định hình chính sách hình sự của Việt Nam tương thích với Công ước UNCAC và các cam kết trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA).
• Tác động chuyển đổi doanh nghiệp (Corporate & Industry Transformation): Nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận thúc đẩy cộng đồng doanh nghiệp (đặc biệt trong các lĩnh vực ngân hàng, tài chính, sản xuất công nghiệp, xuất nhập khẩu) khẩn trương xây dựng khung quản trị rủi ro pháp lý và văn hóa tuân thủ chuẩn mực, chuyển đổi từ mô hình đối phó sang mô hình chủ động ngăn ngừa tội phạm.
• Lợi ích xã hội và quốc tế (Societal & Global Benefits): Thúc đẩy môi trường kinh doanh minh bạch, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và môi trường sinh thái trước sự xâm hại của tội phạm doanh nghiệp quy mô lớn; đồng thời nâng cao thứ hạng minh bạch và phòng chống tham nhũng của Việt Nam trên trường quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

1. Nghiên cứu sinh và Giới học thuật pháp lý: Tiếp cận hệ thống luận điểm, danh mục tài liệu tham khảo đồ sộ và khung lý thuyết chuẩn hóa về luật so sánh và tội phạm học tổ chức; mở ra các hướng nghiên cứu sinh hạt nhân cho ngành tư pháp hình sự.
2. Cơ quan Lập pháp và Cơ quan Tham mưu chính sách: Sở hữu luận cứ khoa học thực chứng để sửa đổi căn bản Điều 75, Điều 76 BLHS năm 2015, khắc phục triệt để tình trạng "luật treo" không thể thi hành.
3. Thẩm phán, Kiểm sát viên và Cơ quan Điều tra: Được trang bị cẩm nang lý luận và phương pháp phân tích quy phạm để nhận diện cấu thành tội phạm của pháp nhân, tháo gỡ điểm nghẽn trong khâu thu thập chứng cứ chứng minh yếu tố "nhân danh", "vì lợi ích" và "lỗi tổ chức".
4. Giám đốc Doanh nghiệp và Bộ phận Pháp chế (In-house Counsel): Nhận thức rõ ràng ranh giới pháp lý hình sự đối với hoạt động điều hành; nắm bắt lộ trình xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ nhằm loại trừ nguy cơ chịu TNHS của doanh nghiệp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo và đột phá nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án giải quyết dứt điểm sự đối kháng giữa Lý thuyết duy danh (nominalist theory) và Lý thuyết hiện hữu (realist theory) trong khoa học luật hình sự Việt Nam bằng việc xác lập vị thế của pháp nhân là "Chủ thể đặc biệt của tội phạm". Luận án phát triển học thuyết quy kết lỗi kép (Dual Attribution Model): kết hợp giữa mô hình đồng nhất hóa (đối với hành vi của người điều hành cao cấp) và mô hình lỗi tổ chức khiếm khuyết trong kiểm soát (đối với hành vi của nhân viên), khắc phục sự bế tắc của mô hình phụ thuộc cá nhân truyền thống.

2. Luận án có sự đổi mới phương pháp luận nào so với các công trình nghiên cứu trước đây?

So với các luận án trước đây (như Lưu Hải Yến 2023, Vũ Văn Tư 2023) vốn tập trung chủ yếu vào phương pháp mô tả quy phạm thuần túy hoặc so sánh luật học cơ học, luận án của NCS. Nguyễn Hà Thanh thực hiện phương pháp Tam giác hóa lý thuyết (Theoretical Triangulation) kết hợp phân tích chức năng so sánh chuyên sâu (Functional Comparative Law). Luận án đối chiếu trực tiếp mô hình Việt Nam với 06 nền tài phán quốc tế (Anh, Mỹ, Pháp, Úc, Thụy Sĩ, Trung Quốc) và soi chiếu dưới 05 mô hình lý thuyết quy kết lỗi, chỉ ra chính xác điểm nghẽn logic trong cấu trúc quy phạm của Điều 75 BLHS năm 2015.

3. Phát hiện thực chứng gây bất ngờ nhất được chứng minh trong luận án là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là: Khoản 1 Điều 75 BLHS năm 2015 vô hình trung đã tạo ra cơ chế tự triệt tiêu hiệu lực thi hành của chính chế định TNHS pháp nhân thương mại. Bằng việc áp đặt đồng thời 04 điều kiện (trong đó điểm a và điểm c xung đột triệt tiêu lẫn nhau), cơ quan lập pháp với ý định "thận trọng" đã tạo ra một cấu trúc quy phạm quá khắt khe, dẫn đến việc sau hơn 06 năm thi hành chỉ có duy nhất 02 vụ án được xét xử, biến quy định tiến bộ này thành một trong những chế định có hiệu suất thi hành thấp nhất trong lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam.

4. Luận án có cung cấp quy trình và tiêu chí phân tích có thể tái tạo (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp bộ tiêu chí chuẩn hóa gồm 02 giai đoạn để xác định TNHS của pháp nhân:

• Giai đoạn 1 (Truy nguyên Chủ thể): Xác định vị thế của cá nhân vi phạm (người quản lý điều hành hay nhân viên ủy quyền);
• Giai đoạn 2 (Xác lập Mối liên hệ Pháp nhân): Kiểm tra tính chất "nhân danh", mục đích "vì lợi ích" và kiểm tra sự tồn tại/vắng mặt của các "biện pháp phòng ngừa thích đáng" (adequate procedures) trong văn hóa quản trị của doanh nghiệp.

5. Lộ trình nghiên cứu và lập pháp 10 năm tới được luận án phác thảo như thế nào?

Luận án vạch ra lộ trình 03 giai đoạn chiến lược (2025–2035):

• Giai đoạn 1 (2025–2027): Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao ban hành Nghị quyết hướng dẫn giải thích áp dụng Điều 75, Điều 76 BLHS năm 2015.
• Giai đoạn 2 (2027–2030): Sửa đổi Luật Hình sự, tái cấu trúc Điều 75 thành mô hình quy kết phân tầng, bổ sung tội Đưa hối lộ và Rửa tiền vào Điều 76, luật hóa chế định "Chương trình tuân thủ nội bộ".
• Giai đoạn 3 (2030–2035): Mở rộng phạm vi chủ thể chịu TNHS sang toàn bộ pháp nhân phi thương mại và hoàn thiện thủ tục tố tụng tư pháp doanh nghiệp toàn diện.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nghiên cứu sinh Nguyễn Hà Thanh là công trình khoa học pháp lý xuất sắc, toàn diện và có giá trị khai phá đối với vấn đề phạm vi và điều kiện TNHS của pháp nhân thương mại tại Việt Nam. Nghiên cứu đọng lại 05 đóng góp cốt lõi:

1. Chuẩn hóa hệ thống lý luận: Định danh và luận giải sâu sắc vị thế pháp lý của pháp nhân là chủ thể đặc biệt của tội phạm, hóa giải cuộc tranh luận học thuật kéo dài nhiều thập kỷ giữa trường phái duy danh và trường phái hiện hữu.
2. Vạch trần căn nguyên đóng băng thực tiễn: Giải mã một cách khoa học nguyên nhân dẫn đến sự khan hiếm các vụ án hình sự đối với pháp nhân thương mại bắt nguồn từ sự bất hợp lý trong cấu trúc 04 điều kiện quy kết tại Điều 75 BLHS năm 2015.
3. Đề xuất mô hình lập pháp tối ưu: Kiến tạo mô hình quy kết TNHS tích hợp đa tầng, kết hợp mô hình đồng nhất hóa và mô hình lỗi tổ chức phù hợp với thực tiễn quản trị doanh nghiệp và trật tự kinh tế thị trường tại Việt Nam.
4. Mở rộng phạm vi tội danh bảo đảm hội nhập: Luận chứng thuyết phục sự cấp bách phải hình sự hóa hành vi của pháp nhân đối với các tội danh tham nhũng, rửa tiền, đáp ứng chuẩn mực quốc tế của UNCAC, OECD và UNTOC.
5. Thiết kế lộ trình chính sách hoàn chỉnh: Cung cấp giải pháp lập pháp, tư pháp và kỹ thuật tố tụng đồng bộ từ nay đến năm 2035, tạo tiền đề vững chắc cho công cuộc cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận về phạm vi và điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân Chương 2: Quy định về phạm vi và điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Luật hình sự Việt Nam và thực tiễn áp dụng Chương 3: Định hướng, giải pháp hoàn thiện và bảo đảm áp dụng quy định pháp luật về phạm vi và điều kiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại 6 PHẦN TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu trong nước và nước ngoài 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến lý luận về trách nhiệm hình sự của pháp nhân Về quan điểm bản chất quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân Hiện nay, có hai quan điểm cơ bản khác nhau về bản chất quy định TNHS của pháp nhân.

Quan điểm thứ nhất cho rằng, chỉ có cá nhân là chủ thể của tội phạm, việc quy định TNHS của pháp nhân chỉ có nghĩa bổ sung chủ thể thứ hai chịu TNHS về tội phạm do cá nhân thực hiện. Không có tội phạm thứ hai do pháp nhân thực hiện, do vậy, việc quy định TNHS của pháp nhân không phá vỡ tính ổn định của những quy định nền tảng vốn có về tội phạm và TNHS. Quan điểm này được thể hiện rõ nét trong các bài viết, nghiên cứu của tác giả Nguyễn Ngọc Hòa4. Đồng quan điểm này, tác giả Đào Lệ Thu trong bài viết “Trách nhiệm hình sự của tổ chức trong luật hình sự Anh - So sánh và đề xuất với luật hình sự Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 02+03 (402+403), tháng 2/2020, nêu ra sự bất cập về sự không thống nhất trong việc xác định bản chất TNHS của pháp nhân trong BLHS năm 2015.

Một số tác giả khác cũng thống nhất với quan điểm này, như tác giả Nguyễn Văn Hương trong bài viết “Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại theo Bộ luật hình sự năm 2015”, Tạp chí Luật học số 4/2016; “Giáo trình Luật hình sự (Phần chung)” của Đại học Luật Hà Nội, Nxb. Công an nhân dân năm 2018; tác giả Vũ Văn Tư trong luận án tiến sỹ “Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Luật hình sự Việt Nam” (bảo vệ năm 2023, Học viện Khoa học Xã hội); tác giả Lưu Hải Yến trong luận án tiến sỹ “Trách nhiệm hình sự của pháp nhân dưới góc độ so sánh luật” (bảo vệ năm 2023, Trường Đại học Luật Hà Nội). 4 Xem: Nguyễn Ngọc Hòa (2016), Khái niệm tội phạm và việc quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân trong Bộ luật hình sự Việt Nam năm 2015, Tạp chí Luật học số 2/2016; Nguyễn Ngọc Hòa (2017), Tính thống nhất giữa các quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Bộ luật hình sự năm 2015, Tạp chí Luật học số 3/2017; Nguyễn Ngọc Hòa (Chủ biên) (2020), Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại - Nhận thức cần thống nhất?, Nxb. 7 Trong khi đó, quan điểm thứ hai cho rằng, pháp nhân không chỉ là chủ thể của TNHS mà còn là chủ thể của tội phạm, bởi pháp nhân là một thực thể có ý chí, có mong muốn riêng của mình, được xử sự tự do và hưởng quyền tự chủ như cá nhân con người và chính vì thế nó có năng lực thực hiện tội phạm một cách có lỗi.

Việc ghi nhận chế định TNHS của pháp nhân làm thay đổi tư duy có tính truyền thống về tội phạm và hình phạt, thậm chí, có thể phá vỡ hệ thống lý luận hình sự truyền thống. Tác giả Trịnh Quốc Toản trong “Chương 18. Những quy định đối với pháp nhân thương mại phạm tội” Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung) của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, Nxb. Đại học quốc gia Hà Nội - 2020, khẳng định “pháp nhân thương mại là chủ thể của tội phạm”.

Tác giả cho rằng, pháp nhân hưởng ý chí độc lập chứ không phải chỉ là con số cộng ý chí tâm lý của cá nhân các thành viên trong tổ chức được pháp nhân hóa, nó có thể tự quyết định một cách tự do và theo đuổi những mục tiêu cụ thể của mình và độc lập với những lợi ích của cá nhân tạo nên pháp nhân đó. Tác giả Vũ Thị Thúy trong “Chương VII. Chủ thể của tội phạm” Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung) của Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh, Nxb. Hồng Đức - Hội Luật gia Việt Nam năm 2019 cho rằng, pháp nhân là chủ thể tội phạm khi có đủ điều kiện theo quy định tại khoản 1 Điều 75.

Tác giả Nguyễn Thị Phương Hoa trong bài viết “Hoàn thiện quy định về TNHS của pháp nhân thương mại phạm tội trong BLHS năm 2015”, Tạp chí Luật học số đặc biệt về BLHS năm 2015, khẳng định pháp nhân là chủ thể của tội phạm dựa vào Điều 2 và Điều 8 BLHS năm 2015. Dưới góc độ pháp luật tố tụng hình sự, tác giả Trịnh Tiến Việt trong bài viết “Mối liên hệ giữa quy định pháp nhân phạm tội với quy định thủ tục truy cứu TNHS pháp nhân và một số kiến nghị”, trong Nguyễn Ngọc Chí (chủ biên) Thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại và những vấn đề đặt ra khi thi hành Bộ luật tố tụng hình sự (hiện hành), Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật năm 2019, cho rằng việc pháp nhân thương mại được xác định là chủ thể của tội phạm trong BLHS năm 2015 là căn cứ cho việc xác định chủ thể tham gia thủ tục tố tụng hình sự, dựa trên khoản 1 Điều 433 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015: “Khi có đủ 8 căn cứ xác định pháp nhân đã thực hiện hành vi mà BLHS quy định là tội phạm thì cơ quan có thẩm quyền ra quyết định khởi tố bị can đối với pháp nhân”. Tác giả Hoàng Thị Tuệ Phương trong “Chương XVI.

Trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội” Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung) của Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh, Nxb. Hồng Đức - Hội Luật gia Việt Nam năm 2019 cho rằng, chế định TNHS của pháp nhân ở một mức độ rất lớn “thoát ly” khỏi cách thức truy cứu TNHS truyền thống đối với cá nhân. Tiếp đó, tác giả tán thành với nhận định sẽ thích hợp hơn khi nói rằng TNHS của pháp nhân được tạo ra hơn là nói rằng nó được rút ra từ lý thuyết truyền thống về TNHS; cũng như nhận định TNHS của pháp nhân tại các quốc gia tiên phong trong lĩnh vực này cho thấy sự dè dặt thường thấy ban đầu; nhưng khi cần thiết vẫn sẵn sàng vượt qua các rào cản về mặt học thuyết/ lý luận. Về các mô hình lý thuyết trách nhiệm hình sự của pháp nhân Hiện nay, có ba mô hình lý thuyết cơ bản được các học giả Việt Nam nghiên cứu, đề cập phổ biến tới là mô hình lý thuyết đồng nhất hóa; mô hình trách nhiệm thay thế và mô hình văn hóa pháp nhân.

Nhận định mô hình lý thuyết về cơ sở TNHS của pháp nhân áp dụng tại Việt Nam, tác giả Trịnh Quốc Toản trong “Chương 18. Những quy định đối với pháp nhân thương mại phạm tội” Giáo trình Luật hình sự (Phần chung) của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2020 cho rằng, Việt Nam khi quy định TNHS của pháp nhân đã “nghiêng” về học thuyết đồng nhất hóa sự mong muốn tập thể với ý muốn cá nhân. Xuất phát từ sự tương tự hình thức giữa pháp nhân và cá nhân, nhà làm luật đã quy kết sự biểu lộ các quyết định của tập thể vào sự tồn tại một ý chí thống nhất trong cá nhân của người đại diện, người lãnh đạo của pháp nhân.

Khi những người này thực hiện chức năng, nhiệm vụ của pháp nhân thì hành vi và ý chí của họ được đồng nhất hóa với pháp nhân, được coi là hành vi và ý chí của pháp nhân. Cùng nhận định này, tác giả Trần Văn Độ trong bài viết “Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại”, Triển khai thi hành Bộ luật hình sự năm 2015, Nxb. Tư pháp năm 2018, cho rằng thuyết đồng nhất hóa trách nhiệm được các nhà lập pháp Việt 9 Nam quy định là cơ sở quy định TNHS của pháp nhân thương mại. Tác giả Đào Lệ Thu trong bài viết “Trách nhiệm hình sự của tổ chức trong luật hình sự Anh - So sánh và đề xuất với luật hình sự Việt Nam” cho rằng, việc quy định TNHS của pháp nhân thương mại trong BLHS năm 2015 là sự thể hiện mô hình lý thuyết đồng nhất hóa và là sự tiếp thu một cách pha trộn kinh nghiệm quy định TNHS của pháp nhân ở một số quốc gia áp dụng mô hình này.

Tác giả Hoàng Thị Tuệ Phương trong “Chương XVI. Trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội” Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung) của Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh, Nxb. Hồng Đức - Hội Luật gia Việt Nam năm 2019 cho rằng, Việt Nam áp dụng học thuyết đồng nhất hóa nhưng mở rộng phạm vi quy kết TNHS của pháp nhân rộng hơn học thuyết truyền thống này. Bởi vì, điểm a khoản 1 Điều 75 BLHS năm 2015 dùng khái niệm “nhân danh” pháp nhân có phạm vi rộng hơn người “đại diện”.

Tác giả Nguyễn Thị Phương Hoa trong bài viết “Hoàn thiện quy định về TNHS của pháp nhân thương mại phạm tội trong BLHS năm 2015”, Tạp chí Luật học số đặc biệt về Bộ luật hình sự năm 2015 cho rằng, cách tiếp cận của Việt Nam là tích hợp những hạt nhân hợp lý của các mô hình lý thuyết đồng nhất hóa, mô hình trách nhiệm thay thế và mô hình văn hóa pháp nhân. Tác giả Nguyễn Ngọc Hòa trong sách chuyên khảo “Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại - Nhận thức cần thống nhất?”, Nxb. Tư pháp năm 2020 không đưa ra nhận định Việt Nam áp dụng mô hình lý luận nào về TNHS của pháp nhân nhưng cho rằng, pháp nhân được coi là chủ thể thực hiện hành vi tổng hợp của tất cả các hành vi của các cá nhân; do vậy, pháp nhân phải chịu TNHS về “hành vi tổng hợp” của tất cả các cá nhân. Theo cách nhận định này, mô hình Việt Nam áp dụng gần gũi với mô hình lý thuyết tập hợp (aggregative theory).