Thi Học Đại Việt Thế Kỷ XV-XVIII Qua Một Số Bộ Thi Tuyển Tiêu Biểu

Nghiên cứu thi học Đại Việt TK XV-XVIII qua các bộ thi tuyển tiêu biểu. Phân tích sâu sắc giá trị văn học, tư tưởng, và đặc trưng thi ca thời kỳ này.

• Người hướng dẫn: TS. Phạm Vân Dung
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học
• Đề tài: Thi Học Đại Việt Thế Kỷ XV-XVIII qua Một Số Bộ Thi Tuyển Tiêu Biểu
• Loại tài liệu: Báo cáo tổng kết đề tài
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Thi Học Đại Việt Thế Kỷ XV XVIII

Thơ ca có vai trò quan trọng trong văn học trung đại Việt Nam. Nó không chỉ là phương tiện biểu lộ cảm xúc mà còn là biểu tượng của văn vận, văn hiến triều đại. Thơ còn được đưa vào trường thi để học làm chính trị, ngoại giao. Từ thơ phát triển thành thi học. Khái niệm 'thi học' bao gồm cách học thơ, phép làm thơ, cách thẩm định, quan niệm về thơ, đặc trưng về phong cách. Nghiên cứu thi học Đại Việt từ thế kỷ XV đến XVIII, giai đoạn khởi đầu và phát triển mạnh mẽ, là một hướng đi quan trọng. Đề tài này lựa chọn nghiên cứu thông qua bốn bộ thi tuyển: Việt âm thi tập, Tinh tuyển chư gia luật thi, Trích diễm thi tập (thế kỷ XV) và Toàn Việt thi lục (thế kỷ XVIII). Nghiên cứu nhằm xác lập những vấn đề cơ bản của thi học quốc gia Đại Việt về tư tưởng thi học, diện mạo thơ ca, đặc trưng thi học qua phương thức tổ chức và thực tiễn tuyển chọn.

1.1. Định Nghĩa Thi Học Thi Tập Thi Tuyển Trong Văn Hóa Việt

Nghiên cứu khảo sát, phân tích các khái niệm “thi học”, “thi tập”, “thi tuyển” trong các từ điển chuyên môn và một số công trình nghiên cứu của Trung Quốc. Đồng thời khảo sát, phân tích các khái niệm này từ thực tế sử dụng trong các văn bản thi tuyển chữ Hán Việt Nam và trong cách sử dụng của các nhà ngữ văn học Việt Nam thời trung đại. Cách nói về thi học khá thống nhất trong phát biểu của nhiều nhà ngữ văn truyền thống. Thi học bao gồm cách học làm thơ, phép làm thơ, cách lập ý, tìm hứng, dùng chữ, luyện câu, nghệ thuật phúng vịnh, tả cảnh ngụ tình, phản ánh sự thịnh suy của thế đạo. Nó còn liên quan đến cách thẩm thơ, quan niệm về thơ với những đặc trưng về thể tài, phong khí, phong cách. Quan điểm về thi học cũng là quan điểm về “thơ”.

1.2. Tình Hình Văn Bản Của Các Tuyển Tập Thi Tiêu Biểu

Nghiên cứu thống kê, khảo sát về tình hình văn bản hiện tồn của bốn bộ thi tuyển tại các thư viện lớn lưu trữ thư tịch Hán Nôm trên địa bàn Hà Nội, đồng thời kết hợp với các nguồn sưu tầm khác, trên cơ sở đó, xác định, mô tả văn bản được lựa chọn nghiên cứu. Về tình hình văn bản của Việt âm thi tập, hiện còn khảo được 5 văn bản. Về tình hình văn bản Tinh tuyển chư gia luật thi, hiện tại còn khảo được hai văn bản đều lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Trich diễm thi tập có lẽ đã nhiều phen thất lạc. Về tình hình văn bản của Toàn Việt thi lục, hiện còn có thể khảo được 13 văn bản.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Thi Học Đại Việt Thế Kỷ XV XVIII

Việc nghiên cứu thi học Đại Việt thế kỷ XV-XVIII đối mặt với nhiều thách thức. Các văn bản cổ thường không đầy đủ, gây khó khăn trong việc khôi phục diện mạo ban đầu. Sự khác biệt trong quan niệm về thi học giữa các thời kỳ và các nhà nghiên cứu cũng đòi hỏi sự phân tích cẩn trọng. Bên cạnh đó, việc tiếp cận và giải mã các tác phẩm thơ chữ Hán, thơ Nôm đòi hỏi kiến thức sâu rộng về Hán Nôm và văn hóa truyền thống. Theo TS. Phạm Vân Dung, Chủ nhiệm đề tài, cần có phương pháp tiếp cận liên ngành để giải quyết các vấn đề này, kết hợp văn bản học, cấu trúc luận, nghiên cứu trường hợp và các chuyên ngành khác như sử học, ngôn ngữ học, văn tự học, văn hóa học.

2.1. Khó khăn trong xác định tác giả và thi phẩm

Việc thống kê số lượng tác giả và thi phẩm trong các bộ thi tuyển đòi hỏi sự tỉ mỉ và chính xác cao. Nhiều tác phẩm bị thất lạc hoặc chỉ còn lại một phần, gây khó khăn trong việc xác định tác giả và nội dung. Bên cạnh đó, việc xác định thời điểm sáng tác của các tác phẩm cũng là một thách thức lớn, đặc biệt đối với những tác phẩm không có thông tin rõ ràng về tác giả và thời gian sáng tác. Theo Trần Văn Giáp, việc xác định văn bản gốc và các dị bản cũng là một yếu tố quan trọng trong việc nghiên cứu thi học.

2.2. Thách thức trong diễn giải tư tưởng từ Hán văn

Để hiểu rõ tư tưởng xây dựng nền thi học quốc gia Đại Việt, việc khai thác thông tin từ các bài đề tựa, biểu, lệ ngôn là rất quan trọng. Tuy nhiên, việc diễn giải các văn bản Hán Nôm này đòi hỏi kiến thức sâu rộng về Hán văn và văn hóa truyền thống. Ngôn ngữ trong các văn bản này thường mang tính biểu tượng cao, đòi hỏi người nghiên cứu phải có khả năng giải mã và hiểu được ý nghĩa sâu xa của từng câu chữ. Hơn nữa, việc xác định quan điểm và tư tưởng của tác giả cũng là một thách thức, đặc biệt khi các tác giả thường sử dụng ngôn ngữ ẩn dụ và hàm ý.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Thi Học Đại Việt Thế Kỷ XV XVIII

Để nghiên cứu thi học Đại Việt, các nhà nghiên cứu sử dụng nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp nghiên cứu văn bản học là phương pháp quan trọng để xác định văn bản nghiên cứu, thời điểm ra đời, lực lượng biên soạn, quá trình biên soạn. Phương pháp cấu trúc luận được sử dụng để phân tích các thành tố trong hệ thống cấu trúc, tìm các giá trị theo quan hệ. Phương pháp nghiên cứu trường hợp nhằm khảo sát, nghiên cứu những văn bản thi tuyển đại diện. Phương pháp tiếp cận liên ngành vận dụng phối hợp những phương pháp thuộc các chuyên ngành khác. Nghiên cứu còn sử dụng các thao tác khoa học như phân tích, quy nạp, đối chiếu, so sánh, thống kê.

3.1. Cách Tiếp Cận Liên Ngành Trong Nghiên Cứu Văn Học

Việc sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành cho phép các nhà nghiên cứu nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau. Việc kết hợp kiến thức từ văn học, sử học, ngôn ngữ học, văn tự học và văn hóa học giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử, xã hội và văn hóa của các tác phẩm thơ. Phương pháp này cũng giúp phát hiện ra những mối liên hệ giữa các tác phẩm thơ và các lĩnh vực khác của đời sống văn hóa. Ví dụ, việc nghiên cứu ảnh hưởng của Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo đến thi ca giúp hiểu rõ hơn về tư tưởng và giá trị của các tác phẩm.

3.2. Vai trò của phân tích và so sánh trong nghiên cứu văn bản

Các thao tác khoa học như phân tích, quy nạp, đối chiếu và so sánh đóng vai trò quan trọng trong quá trình nghiên cứu. Phân tích giúp chia nhỏ các vấn đề phức tạp thành các phần nhỏ hơn, dễ hiểu hơn. Quy nạp giúp tổng hợp các thông tin từ nhiều nguồn khác nhau để đưa ra những kết luận chung. Đối chiếu và so sánh giúp làm rõ sự khác biệt và tương đồng giữa các tác phẩm, tác giả và thời kỳ khác nhau. Thống kê giúp định lượng các thông tin và đưa ra những nhận xét khách quan.

IV. Phân Tích Thơ Chữ Hán Đại Việt Qua Các Tuyển Tập Tiêu Biểu

Nghiên cứu thống kê tên, số lượng tác giả, thi phẩm từ bốn bộ thi tuyển. Đối chiếu, phân tích giữa bốn bộ để tổng hợp số lượng chung về tác gia, thi phẩm, làm rõ sự kế thừa, tiếp nối, bổ sung, việc lựa chọn lại hay loại bỏ các tác giả, thi phẩm. Qua đó rút ra đặc điểm chung, đặc điểm riêng của mỗi thế kỷ và tái hiện diện mạo thơ chữ Hán Đại Việt từ khởi nguồn đến thế kỷ XVII. Các nhà biên soạn chia thơ chữ Hán Đại Việt thành các giai đoạn: Đinh - Lý; Trần - Hồ và Quốc triều (triều Lê). Tuy nhiên, ba bộ thi tuyển thế kỷ XV chỉ sưu tập thơ các triều Trần, Hồ, Lê sơ. Đến thế kỷ XVIII, Toàn Việt thi lục mới bổ sung thơ triều Lý.

4.1. Sự Kế Thừa và Bổ Sung Giữa Các Bộ Thi Tuyển

Ba bộ thi tuyển của thế kỷ XV vừa kế thừa, tiếp nối vừa bổ sung cho nhau, đã sưu tầm thơ chữ Hán Đại Việt từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV là 55 đơn vị tác giả và 590 đơn vị thi phẩm. So với ba bộ thi tuyển của thế kỷ XV, Toàn Việt thi lục đã bổ sung mới 14 tác giả và 47 bài thơ, bớt đi 02 tác giả cùng 31 bài thơ thuộc các triều Lý - Trần - Hồ. Bốn bộ thi tuyển đã thu nhận cho giai đoạn đầu của thơ ca chữ Hán Việt Nam được 69 đơn vị tác giả và 637 đơn vị thi phẩm.

4.2. Diện Mạo Thơ Ca Thế Kỷ XV XVIII Qua Toàn Việt Thi Lục

Tới giai đoạn từ thế kỷ XV tới thế kỷ XVIII, Toàn Việt thi lục đã tuyển chọn tổng số là 109 tác giả cùng 1846 bài thơ. Trong đó, số tác giả kèm số thi phẩm chắc chắn được tuyển mới từ Toàn Việt thi lục là 50 tác giả với 1110 bài thơ. Qua đối chiếu nhan đề và nội dung thơ cho thấy, số thơ chắc chắn được Toàn Việt thi lục chọn lại từ Tinh tuyển chư gia luật thi là 216/229 bài; từ Trích diễm thi tập là 139/143 bài. Số thơ tuyển mới của 59 tác giả còn lại trong Toàn Việt thi lục so với ba bộ thi tuyển thế kỷ XV sẽ là 295 bài.

V. Tư Tưởng Xây Dựng Thi Học Đại Việt Thế Kỷ XV XVIII

Để tìm hiểu tư tưởng xây dựng nền thi học quốc gia Đại Việt, điều tiên quyết là khai thác thông tin từ những bài đề tựa, biểu, lệ ngôn chứa đựng những tư tưởng, quan niệm về việc xây dựng một nền thi học Đại Việt được viết ra bởi chính những chủ thể biên tập. Các bộ Việt âm thi tập và Toàn Việt thi lục được biên soạn mang tầm cỡ quốc thi, một được triều đình “sắc tứ san hành”, một được “phụng chỉ biên định”. Tư tưởng đó được thể hiện qua sự nhận thức về thi học chữ Hán nói chung, thi học Đại Việt nói riêng, là những cơ sở, tiêu chí cho việc tuyển chọn, biên soạn thơ ca, nhằm bảo tồn và làm đầy thêm truyền thống thi ca nước nhà.

5.1. Chủ Động Tiếp Nhận Thi Học Trung Hoa

Các nhà biên tập thi tuyển thế kỷ XV-XVIII chủ động tiếp nhận thi học Trung Hoa làm điểm nhìn tham chiếu. Tuy nhiên, họ không sao chép một cách máy móc mà có sự chọn lọc và điều chỉnh để phù hợp với đặc điểm văn hóa và lịch sử của Việt Nam. Việc tiếp thu thi học Trung Hoa giúp các nhà văn học Việt Nam có thêm kiến thức và kinh nghiệm để xây dựng một nền thi học độc đáo và phong phú.

5.2. Khẳng Định Truyền Thống Văn Hiến Đại Việt

Các nhà biên tập thi tuyển khẳng định và đề cao truyền thống văn hiến, lấy đó làm điểm tựa nội lực cho thi học Đại Việt. Họ coi trọng các tác phẩm thơ của các thế hệ trước và coi đó là nguồn cảm hứng và là nền tảng để phát triển thi ca. Việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống giúp thi học Đại Việt có bản sắc riêng và không bị hòa tan vào thi học của các nước khác.

5.3. Định Hướng Phát Triển Thi Học Đại Việt

Thông qua các bài tựa, biểu, lệ ngôn, các nhà biên tập thi tuyển đề ra những định hướng cho thi học Đại Việt. Họ khuyến khích các nhà thơ sáng tạo ra những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao và phản ánh được những vấn đề của xã hội. Họ cũng nhấn mạnh vai trò của thi ca trong việc giáo dục đạo đức và truyền bá văn hóa. Những định hướng này giúp thi học Đại Việt phát triển theo hướng tích cực và đóng góp vào sự phát triển của văn hóa dân tộc.

VI. Giá Trị và Hướng Phát Triển Nghiên Cứu Thi Học Đại Việt

Nghiên cứu thi học Đại Việt thế kỷ XV-XVIII có giá trị to lớn trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử văn học Việt Nam và vai trò của thơ ca trong đời sống xã hội. Nghiên cứu này còn góp phần vào việc xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu rộng hơn về thi học Đại Việt, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến ảnh hưởng của các hệ tư tưởng và sự giao thoa văn hóa.

6.1. Ứng Dụng Nghiên Cứu Trong Giáo Dục Văn Học

Nghiên cứu này có thể được ứng dụng trong giảng dạy và học tập văn học ở các trường học và đại học. Các kết quả nghiên cứu về các tác giả, tác phẩm và phong cách thơ có thể được sử dụng để biên soạn sách giáo khoa và tài liệu tham khảo. Việc giới thiệu những kiến thức về thi học Đại Việt giúp học sinh và sinh viên hiểu rõ hơn về lịch sử văn học dân tộc và nâng cao khả năng cảm thụ văn học.

6.2. Bảo Tồn và Phát Huy Di Sản Văn Hóa

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa liên quan đến thi ca. Việc biên dịch và xuất bản các tác phẩm thơ cổ giúp chúng tiếp cận được với đông đảo công chúng. Việc tổ chức các hội thảo, triển lãm và các hoạt động văn hóa khác giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của thi ca và góp phần vào việc xây dựng một xã hội văn minh.

Nội dung chính

Nghiên Cứu Thi Học Đại Việt Thế Kỷ XV–XVIII: Phân Tích Hệ Thống Thi Tuyển Chữ Hán Tiêu Biểu

Tóm tắt nghiên cứu (200-250 từ)

Nghiên cứu Thi học Đại Việt thế kỷ XV–XVIII qua một số bộ thi tuyển tiêu biểu (Đề tài KH&CN cấp Đại học Quốc gia, Mã số: QG.39) do TS. Phạm Vân Dung chủ trì thực hiện, tập trung giải quyết câu hỏi nghiên cứu cốt lõi: Hệ thống thi học và diện mạo thơ ca chữ Hán của quốc gia Đại Việt từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII được kiến tạo, vận động và định hình như thế nào qua các bộ thi tuyển tiêu biểu?

Bằng việc kết hợp phương pháp nghiên cứu văn bản học thực chứng, cấu trúc luận và tiếp cận liên ngành (Văn học, Sử học, Hán Nôm học), đề tài tiến hành khảo sát toàn diện 4 bộ thi tuyển quan trọng: Việt âm thi tập, Tinh tuyển chư gia luật thi, Trích diễm thi tập (thế kỷ XV) và Toàn Việt thi lục (thế kỷ XVIII).

Kết quả nghiên cứu đã tái hiện bức tranh diện mạo thơ ca chữ Hán Đại Việt với quy mô tổng hợp gồm 180 đơn vị tác giả và 2.514 đơn vị thi phẩm; giải mã nội hàm khái niệm "thi học" truyền thống qua 3 bình diện: kỹ thuật sáng tác, chuẩn mực thẩm mỹ gắn với thể chế chính trị, và ý thức kiến tạo văn hiến quốc gia. Công trình tạo tiền đề lý luận và cung cấp hệ dữ liệu gốc chuẩn xác, phục vụ trực tiếp công tác đào tạo bậc đại học, sau đại học ngành Hán Nôm và định hướng bảo tồn di sản văn hóa dân tộc trong bối cảnh kỷ nguyên số.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (300-350 từ)

Trong tiến trình lịch sử văn học trung đại Việt Nam, thơ ca chữ Hán không đơn thuần là phương tiện giãi bày tâm tư cá nhân, mà còn là biểu trưng cốt lõi cho văn vận, thể chế chính trị và phẩm giá văn hiến của một triều đại. Thơ ca được đưa vào trường quy khoa cử, dùng trong bang giao đối ngoại và trở thành nền tảng học thuật quốc gia. Từ thực tiễn sáng tác phong phú đó, "thi học" Đại Việt đã hình thành và xác lập vị thế độc lập.

Tuy nhiên, bức tranh học thuật đương đại tồn tại một khoảng trống nghiên cứu (research gap) đáng kể: các công trình trước đây phần lớn chỉ tiếp cận riêng lẻ từng tác gia, từng tác phẩm hoặc mô tả thư mục đơn thuần, mà chưa đặt 4 bộ thi tuyển chữ Hán sớm nhất và quy mô nhất (Việt âm thi tập, Tinh tuyển chư gia luật thi, Trích diễm thi tập, Toàn Việt thi lục) trong một hệ thống tương quan liên văn bản xuyên suốt từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII. Bên cạnh đó, quan niệm về "thi học" thường bị đồng nhất một cách khiên cưỡng với các lý thuyết thi pháp học phương Tây hiện đại, làm lu mờ đi bản chất tư tưởng thi học truyền thống của người xưa.

Nghiên cứu này mang tính thời sự và cấp thiết cao khi đặt trong bối cảnh phục dựng, chỉnh lý và số hóa kho tàng di sản Hán Nôm quốc gia. Việc làm rõ tiến trình vận động của thi học Đại Việt không chỉ giúp khẳng định nội lực văn hiến độc lập tự chủ của dân tộc trước ảnh hưởng của văn hóa Hán, mà còn mở rộng biên độ đối thoại, hợp tác nghiên cứu với các quốc gia thuộc khu vực Đông Á (khối văn hóa đồng văn), góp phần nâng cao vị thế học thuật của Việt Nam trên trường quốc tế.

---

Methodology và approach (350-400 từ)

Để xử lý khối lượng tư liệu Hán văn cổ đồ sộ và phức tạp, đề tài thiết lập một khung nghiên cứu đa tầng kết hợp giữa phương pháp luận truyền thống và hiện đại:

1. Phương pháp nghiên cứu văn bản học (Textual Criticism / Philology)

Đây là phương pháp nền tảng nhằm khảo sát, giám định văn bản chữ Hán một cách thực chứng:

• Xác lập nguồn tư liệu: Tiến hành khảo sát toàn bộ các bản in khắc gỗ và bản chép tay hiện lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Thư viện Quốc gia Việt Nam và nguồn vi phim từ thư viện nước ngoài.
• Lựa chọn bản nền (Base texts):
  • Việt âm thi tập: Chọn bản in khắc gỗ niên hiệu Bảo Thái thứ 10 (1729, kí hiệu A.1925), bảo lưu đầy đủ bài tựa, biểu, lệ ngôn và mục lục tổng thể.
  • Tinh tuyển chư gia luật thi: Phối hợp khảo sát bản khắc in A.2657 (quyển 4, 5) và bản chép tay A.574 (quyển 1, 2) để phục dựng diện mạo tác phẩm.
  • Trích diễm thi tập: Sử dụng bản chụp R.2248 đối chiếu với bản chép tay VHv.2573.
  • Toàn Việt thi lục: Chọn bản chép tay A.1262 (bản đầy đủ và chuẩn xác nhất theo đánh giá của học giả Trần Văn Giáp) đối chiếu với các bản A.132 và HM.2139.

2. Phương pháp cấu trúc luận (Structuralism)

Phân tích cấu trúc tổ chức của các bộ thi tuyển từ cấp độ vĩ mô đến vi mô: phân loại theo cơ cấu tập – quyển – tác giả – thể loại – thi phẩm. Qua đó, xác định mô hình cấu trúc tên gọi định - trung (chủ nhân/phạm vi + thể loại/tính chất tuyển chọn) và nguyên tắc biên tập của từng tác giả.

3. Phương pháp nghiên cứu liên ngành và thống kê định lượng

• Tiếp cận liên ngành: Kết hợp tri thức chuyên ngành Văn học, Sử học, Ngôn ngữ học, Văn tự học và Văn hóa học trung đại để phân tích bối cảnh ra đời, động hưng văn hóa và chức năng giáo hóa của thơ ca.
• Kỹ thuật xử lý dữ liệu: Áp dụng thao tác thống kê, phân loại, đối chiếu chéo (cross-reference) giữa các mục lục và phần chính văn để kiểm định tính xác thực, phát hiện sự tăng tiến, kế thừa hoặc đào thải thi phẩm qua từng thời kỳ.

---

Phát hiện chính (400-450 từ)

Nghiên cứu đã đạt được các phát hiện học thuật mang tính đột phá về cả phương diện lý thuyết lẫn thực chứng dữ liệu:

1. Tái xác lập định lượng diện mạo thơ ca chữ Hán Đại Việt

• Giai đoạn khởi nguồn (Thế kỷ X – XIV): Ba bộ thi tuyển thế kỷ XV đã sưu tầm được 55 tác giả và 590 bài thơ (chủ yếu thời Trần – Hồ). Đến thế kỷ XVIII, Toàn Việt thi lục của Lê Quý Đôn đã có đóng góp phi thường khi bổ khuyết hoàn toàn thơ ca triều Lý (11 tác giả, 16 bài thơ, gồm 2 vua, 1 danh Nho, 8 thiền sư) và bổ sung các tác giả triều Trần. Tổng hợp cả 4 bộ thi tuyển đã xác lập được 69 đơn vị tác giả và 637 đơn vị thi phẩm cho giai đoạn này.
• Giai đoạn phát triển đỉnh cao (Thế kỷ XV – XVIII): Riêng thời Lê, từ 61 tác giả và 668 bài thơ ở thế kỷ XV đã tăng vọt lên 111 tác giả và 1.877 bài thơ trong Toàn Việt thi lục. Trong đó, Lê Quý Đôn đã tuyển mới hoàn toàn 50 tác giả với 1.110 bài thơ.
• Quy mô toàn diện: Toàn bộ 4 bộ thi tuyển đã thu nhận tổng cộng 180 đơn vị tác giả và 2.514 đơn vị thi phẩm, phản ánh chân thực tiến trình tích lũy và phát triển của thơ ca dân tộc.

2. Giải mã chuẩn xác khái niệm "Thi học" truyền thống

Nghiên cứu chứng minh rằng "thi học" trong ngữ cảnh Hán văn trung đại Việt Nam không hoàn toàn đồng nhất với "thi pháp học" hiện đại, mà tích hợp 3 tầng nghĩa thực chứng:

1. Cái học làm thơ: Hệ thống quy phạm nghệ thuật, phép lập ý, dụng tự, luyện câu, tả cảnh ngụ tình, phản ánh sự hưng suy của thế đạo và lòng người.
2. Thẩm định và quan niệm thẩm mỹ: Thước đo phong cách, khí phách, thể tài gắn liền với việc xây dựng thiết chế chính trị, giáo hóa nhân tâm ("thi giáo", "phong hóa").
3. Sự nghiệp trước thuật văn hiến: Công việc sưu tập, san định thi tuyển mang tầm vóc quốc gia nhằm xác lập chuẩn mực học thuật nước nhà, làm mẫu mực cho hậu học.

3. Phân lập hai mô hình loại hình thi tuyển Đại Việt

• Nhóm thi tuyển quốc gia mang tính tổng tập (Việt âm thi tập, Toàn Việt thi lục): Được triều đình "sắc tứ san hành" hoặc "phụng chỉ biên định", mang tính chất bao quát toàn bộ lịch sử thi ca, xác lập diện mạo văn hiến chính thống của quốc gia.
• Nhóm thi tuyển chuyên tập (Tinh tuyển chư gia luật thi, Trích diễm thi tập): Hướng sâu vào các thể tài cụ thể như luật thi (thất ngôn bát cú) hoặc tuyệt cú (ngũ ngôn, thất ngôn tuyệt cú), mang tính chất trao truyền học thuật cá nhân hoặc dòng họ.

4. Khẳng định tư tưởng thi học độc lập tự chủ

Các nhà biên soạn Đại Việt thể hiện bản lĩnh học thuật nhất quán: chủ động tiếp nhận thi học Trung Hoa (Hán, Đường, Tống) làm hệ quy chiếu thẩm mỹ chuẩn mực, nhưng kiên quyết lấy truyền thống văn hóa "bản quốc" làm điểm tựa nội lực, khẳng định Đại Việt là một quốc gia độc lập có nền văn hiến rực rỡ tương đương phương Bắc.

---

Đóng góp khoa học (250-300 từ)

Công trình mang lại những giá trị đóng góp quan trọng trên cả phương diện học thuật lý thuyết và ứng dụng thực tiễn:

• Đóng góp lý thuyết: Xác lập cơ sở lý luận vững chắc về thuật ngữ "thi học", "thi tập", "thi tuyển" trong văn học trung đại Việt Nam; làm sáng tỏ quy luật vận động của các trào lưu tư tưởng, thể tài và phong cách thơ ca chữ Hán từ thế kỷ X đến thế kỷ XVIII.
• Đột phá phương pháp luận: Mẫu mực hóa quy trình kết hợp giữa văn bản học thực chứng Hán Nôm và phương pháp cấu trúc luận, xử lý triệt để tình trạng phân mảnh, tàn khuyết của các thư tịch cổ để phục dựng bức tranh tổng thể.
• Giá trị thực tiễn và đào tạo:
  • Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống tư liệu chuẩn xác phục vụ trực tiếp 2 học phần: Hán văn Việt Nam thế kỷ X–XIV và Hán văn Việt Nam thế kỷ XV–XVIII trong chương trình đào tạo Cử nhân và Thạc sĩ ngành Hán Nôm tại Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQGHN.
  • Hỗ trợ trực tiếp cho nghiên cứu sinh hoàn thành và bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ (NCS. Phan Thanh Việt, 2023).
  • Xuất bản 5 công trình khoa học trên các tạp chí chuyên ngành quốc gia và kỷ yếu hội thảo quốc tế có phản biện.
• Ý nghĩa chính sách và bảo tồn: Đề xuất định hướng chiến lược trong việc số hóa, bảo quản tư liệu Hán Nôm quý hiếm, mở ra hướng hợp tác nghiên cứu khu vực Đông Á về di sản văn tự Hán.

---

Đối tượng quan tâm (200-250 từ)

Báo cáo nghiên cứu là tài liệu tham khảo thiết yếu cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nhà nghiên cứu học thuật: Các chuyên gia thuộc lĩnh vực Văn học trung đại, Hán Nôm học, Lịch sử tư tưởng, Văn hóa học Việt Nam và Đông Á tìm kiếm dữ liệu thực chứng và khung lý thuyết về thi học truyền thống.
• Giảng viên và học viên sau đại học: Cung cấp nguồn ngữ liệu gốc, phương pháp luận nghiên cứu văn bản học và hệ thống phân tích tác gia - tác phẩm phục vụ giảng dạy, viết luận văn, luận án chuyên ngành Văn học, Ngôn ngữ, Hán Nôm.
• Chuyên gia quản lý di sản và thư viện số: Cán bộ tại các viện nghiên cứu, thư viện quốc gia, cơ quan văn hóa có cơ sở dữ liệu để phân loại, đánh giá giá trị thư tịch cổ, xây dựng kế hoạch trùng tu và số hóa văn bản Hán Nôm.
• Độc giả yêu văn hóa cổ điển: Người quan tâm đến thơ ca cổ điển, muốn tìm hiểu chiều sâu tư tưởng và bản lĩnh văn hiến của cha ông qua các thời kỳ lịch sử Lý, Trần, Lê.

---

FAQ (250-300 từ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của đề tài là gì?

Phát hiện quan trọng nhất là việc tái xác lập toàn diện diện mạo thơ ca chữ Hán Đại Việt với quy mô 180 tác giả và 2.514 bài thơ, đồng thời chứng minh quá trình tiến hóa nhất quán của tư tưởng thi học Đại Việt: vừa tiếp thu chuẩn mực khu vực, vừa kiên định xây dựng nền văn hiến bản quốc độc lập.

2. Phương pháp nghiên cứu văn bản học trong đề tài có gì đặc biệt?

Đề tài không tiếp cận văn bản đơn lẻ mà thực hiện đối chiếu chéo giữa nhiều dị bản (bản in cổ A.1925, bản chép tay A.574, A.1262, vi phim quốc tế HM.2139), phân tách rạch ròi giữa nội dung mục lục và chính văn thực tế để xử lý triệt để hiện tượng tàn khuyết văn bản.

3. Kết quả nghiên cứu có khả năng khái quát hóa (generalize) không?

Có. Khung lý thuyết về khái niệm "thi học" và mô hình phân loại thi tuyển (quốc gia tổng tập vs. chuyên tập) hoàn toàn có thể ứng dụng để nghiên cứu các bộ thi tuyển chữ Hán ở các giai đoạn sau (thế kỷ XIX–XX như Minh Đô thi vựng, Hoàng Việt thi tuyển) cũng như văn học các nước trong khu vực Đông Á.

4. Hướng phát triển tiếp theo của nghiên cứu này là gì?

Cần nâng cấp đề tài lên quy mô lớn hơn để gia công khảo cứu, phiên dịch trọn vẹn và chú giải toàn bộ khối lượng đồ sộ của bộ Toàn Việt thi lục (hơn 2.400 bài thơ), phục vụ việc công bố rộng rãi ra công chúng.

5. Nghiên cứu có ứng dụng thực tiễn nào ngay hiện tại?

Dữ liệu và kết luận của đề tài được tích hợp trực tiếp vào bài giảng, giáo trình đào tạo đại học và sau đại học ngành Hán Nôm, Văn học Việt Nam tại ĐHQGHN; đồng thời định hướng cho công tác số hóa di sản Hán Nôm quốc gia.

---

Kết luận (150 từ)

Đề tài Nghiên cứu Thi học Đại Việt thế kỷ XV–XVIII qua một số bộ thi tuyển tiêu biểu đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu khoa học, mang lại cái nhìn toàn cảnh, sâu sắc và thực chứng về nền thi học dân tộc. Bằng việc giải mã thấu đáo tư tưởng của tiền nhân qua 4 bộ thi tuyển tiêu biểu, công trình không chỉ tôn vinh giá trị của hơn 2.500 thi phẩm di sản mà còn khẳng định sức sống mãnh liệt của nền văn hiến Đại Việt.

Trong tương lai, việc tiếp tục tổ chức biên dịch hoàn chỉnh và số hóa các bộ tổng tập như Toàn Việt thi lục là nhiệm vụ cấp bách. Các cơ quan quản lý văn hóa, viện nghiên cứu và trường đại học cần tăng cường liên kết, đầu tư nguồn lực để khai thác tối đa nguồn tư liệu quý báu này, góp phần bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản văn hóa Việt Nam ra trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUÓC GIA HÀ NỘI IIWGBHN BAO CAO TONG KET KET QUA THUC HIEN DE TAI KH&CN CAP DAI HQC QUOC GIA Tén dé tai: Thi học Dai Việt thé ky XV-XVIII qua một số bộ thi tuyễn tiêu biểu Mã số đề tài: QG.39 Chủ nhiệm đề tài: TS. Phạm Vân Dung Hà Nội, tháng 4 năm 2024 PHẢN I. THÔNG TIN CHUNG 1. Tên đề tài: Thi học Đại Việt thé kỷ XV— XVIII qua một số bộ thi tuyển tiêu biéu 1.

Danh sách chủ trì, thành viên tham gia thực hiện đề tài rr | Chức danh học VÌ HO va | Đơn vị công tác — |Vai trò thực hiện đề tài 1 TS. Phạm Vân Dung Trường ĐH KHXH & Chủ trì NV 2 PGS.Hà Văn Minh Trường ĐH Sư phạm Thành viên Hà Nội 3 TS. Lê Phương Duy | Trường ĐH KHXH & Thư ký NV 1. Đơn vị chủ trì: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn 1.

Thời gian thực hiện: 1. Theo hợp đồng: từ tháng 4 năm 2021 đến tháng 4 năm 2023 1. Gia hạn (nếu có): đến tháng 4 năm 2024 1. Thực hiện thực tế: từ tháng 4 năm 2021 đến tháng 4 năm 2024 1.

Những thay đỗi so với thuyết minh ban đầu (néu có): (Về mục tiêu, nội dụng, phương pháp, kết quả nghiên cứu và tổ chức thực hiện; Nguyên nhân, Y kiên cua Cơ quan quản ly) 1. Tống kinh phí được phê duyệt của dé tài: 200 triệu đồng. TONG QUAN KET QUÁ NGHIÊN CUU Dat van dé Tho ca ra đời sớm va chiêm dia vi quan trong trong nên van hoc trung đại Việt Nam. Thơ không chi đơn thuần là phương tiện giãi bay tinh cảm, mà còn biểu trưng cho văn vận, văn hiến triều đại.

Phải hoc thơ dé làm chính trị, dé biết đối đáp khi đi sứ, ngoại giao nên tho còn được đưa vao trường thi. Từ thơ rồi đến thi học. Khái niệm “thi học” ở đây được xác định bao gồm cách học thơ, phép làm thơ, cách thâm định, quan niệm về thơ với những đặc trưng về phong cách cho mỗi thời kỳ, mỗi trào lưu, tác giả .“Thi học” cũng đồng nghĩa với thơ nói chung. Đề tài lựa chọn nghiên cứu thi học của quốc gia Đại Việt qua một giai đoạn cụ thé là từ thé ki XV đến thé ki XVIII, giai đoạn khởi đầu và phát triển mạnh 1 mẽ của nền thi học Đại Việt, thông qua bốn bộ thi tuyển (Việt âm thi tập, Tinh tuyển chư gia luật thi, Trích diém thi tap thuộc thé ki XV và Toàn Việt thi lục thuộc thé ki XVIII) xuất hiện sớm nhất va có giá trị đặc biệt quan trọng về các phương điện mà chưa có công trình nào thực hiện chuyên sâu trong mối tương quan.

Nghiên cứu nham xác lập được những van đề cơ bản của thi học quốc gia Đại Việt từ thế ki XV đến thé ki XVIII về các phương diện tư tưởng thi học, điện mạo thơ ca, những đặc trưng thi học qua phương thức tổ chức thi tuyển và thực tiễn tuyển chọn. Các phương pháp được sử dụng bao gồm: Phương pháp nghiên cứu văn bản học là phương pháp quan trọng đối với việc nghiên cứu những văn bản chữ Hán, nhằm dé xác định văn bản nghiên cứu, xác định thời điểm ra đời, lực lượng biên soạn, quá trình biên soạn một cách thực chứng; Phương pháp cấu trúc luận thực hiện phân tích các thành tố trong hệ thống cau trúc dé dé tim các gia tri theo quan hệ. Phương pháp này được sử dung trong việc phân tích cau trúc các bộ thi tuyên trong mối quan hệ với nhau; Phương pháp nghiên cứu trường hợp: nhằm khảo sát, nghiên cứu những văn bản thi tuyên đại diện, phục vụ cho việc xây dựng và phát triển những giả thuyết nghiên cứu; Phương pháp tiếp cận liên ngành: vận dụng phối hợp những phương pháp thuộc các chuyên ngành khác như Văn học, Sử học, Ngôn ngữ học, Van tự hoc, Văn hóa học. Ngoai ra, nghiên cứu còn sử dụng những thao tác khoa học khác như phân tích, quy nạp, đối chiếu, so sánh, thống kê mang tính định lượng và định tính trong quá trình triển khai.

Trước hết, nghiên cứu thực hiện giới thuyết một số vấn đề mang tính lý thuyết và tình hình văn bản của các bộ thi tuyển. Một số van dé lý thuyết về “thi học”, “thi tập”, “thi tuyển” và tình hình văn bản của các bộ thi tuyển. Một số van dé lý thuyết về “thi học”, “thi tập”, “thi tuyển” Id 66 Đề tài khảo sát, phân tích các khái niệm “thi học”, “thi tập”, “thi tuyến” trong các từ điển chuyên môn và một số công trình nghiên cứu của Trung Quốc, đồng thời khảo sát, phân tích các khái niệm “thi học”, “thi tập”, “thi tuyển” từ 2 thực tế sử dụng trong các văn bản thi tuyên chữ Hán Việt Nam và trong cách sử dụng của các nhà ngữ văn học Việt Nam thời trung đại; từ đó, tiễn hành đối chiếu, phân tích đề thấy được sự thống nhất và những nét riêng khác trong cách sử dụng các khái niệm này. Qua những khảo sát, đối chiếu đó cho thấy cách nói về thi học khá thống nhất trong phát biểu của nhiều nhà ngữ văn truyền thống.

Ngoài nghĩa chung theo khái niệm hay thuật ngữ của khoa nghiên cứu văn học hiện đại, cách dùng hay cách nói thi học được sử dung còn bao hàm các nghĩa dưới đây cho ứng với cach dùng và cách nói của chính những người biên tập và những người đã làm nên những bài thơ được sưu tập trong các bộ thi tuyên chữ Hán thé ky XV — XVIII mà theo đó, thi học bao gồm các nét nghĩa sau: + Thi học là cái học làm thơ, dé chỉ về các van đề liên quan đến phép làm thơ như cách lập ý, tìm hứng, dùng chữ, luyện câu, nghệ thuật phúng vịnh, tả cảnh ngụ tình, đặc biệt phản ánh sự thịnh - suy của thế đạo, có thể thấy lẽ được - mất của nhân tâm. + Thi học liên quan đến cách thâm tho, quan niệm về thơ với những đặc trưng về thé tài, phong khí, phong cách của mỗi thời ky, mỗi trào lưu, mỗi tác giả. Nhu vậy, thi học ở đây là thi học truyền thống, nói về cách làm thơ, hàm chứa nội dung ứng với việc xây dựng chế độ. Thi học cũng đồng nghĩa với “thơ” nói chung.

Quan điểm về thi hoc cũng là quan điểm về “thơ”. + Thi học cũng chỉ chính công việc mà các nhà biên tập các bộ thi tuyển đã làm cho yêu cầu sưu tập, biên tập, chỉnh lý thi ca chữ Hán của quốc gia, là cơ sở minh trưng cho Đại Việt là quốc gia văn hiến, để tạo nên cái căn bản cho học thuật nước nhà, dé người làm thơ lay d6 lam mau muc va hoc theo. Việc xác định nội dung cho khái niệm thi hoc là điều kiện cần thiết trong quá trình nghiên cứu lịch sử thơ ca Việt Nam trung đại. Trong các sách lý luận về văn học của thời hiện đại, hai chữ “thi học” cũng được nhắc đến khá nhiều.

Đó là những định nghĩa của người hiện đại, nhìn từ góc nhìn hiện đại nên không hoàn toàn trùng với ý nghĩa của hai chữ “thi học” truyền thống. Các khái niệm “thi tập”, “thi tuyển” Cách dùng các chữ “thi tập”, “thi tuyên” thường gắn liền với các tác phẩm về thơ. Tên gọi của các bộ sưu tập thơ có chức năng định danh và xác lập những nét chủ yếu nhất thê hiện chủ định biên tập, đối tượng được chọn theo yêu cầu và tiêu chí chọn mà chủ định biên tập có dự định hướng vào. Thông thường các bộ sưu tập thơ có kết cau định — trung mà thành phan trung tâm ngữ là hai chữ “if £2 thi tập (tập thơ), còn định ngữ thường là chủ nhân hay tác giả của thơ được chọn.

Chủ nhân được chọn thơ có thể là một thi gia nếu như đó là tập hợp tác pham thơ của một cá nhân. Chủ nhân được chon thơ có thé là một tập hợp tác giả, một khuynh hướng, một phạm vi nào đó mang tính không gian và thời gian nếu như đó là bộ sưu tập của một tập hợp nhiều tác giả. Khao sát cụ thé cho thấy, cách đặt tên “thi tập” rất phô biến với các tập thơ được sáng tác bởi một cá nhân tác giả. Mặt khác, có nhiều công trình lại có tính chất tuyển chọn thơ của nhiều tác giả, trải nhiều thời đại trong lịch sử với cách đặt tên khá phong phú với các thành phan trung tâm ngữ như: “thi tập”(tập tho); “thi lục”(ghi chép thơ); “thi sao” (sao chép thơ); “thi tuyên”(tuyển chon tho); “thi vựng” (phân loại tho); “hợp tuyên”(tập hợp tuyển chọn).

Trong các cách đặt tên đó, “thi tập”, “thi tuyên” là cách gọi chỉ rõ được tính chất tập hợp, tuyển chọn và đối tượng tuyển chọn cụ thể là thơ. Do vậy, cách gọi “thi tập”, “thi tuyên” ở đây được đề tài lựa chọn để chỉ chung cho các bộ sưu tập thơ chữ Hán của nhiều tác giả, trải nhiều thời đại trong lịch sử thơ ca nước nhà mà không phải cách gọi gắn với những tập thơ của một cá nhân riêng lẻ. Cách gọi này có thể được sử dụng đồng thời, tuy không đồng nhất nhưng lại bồ sung cho nhau.2 Tình hình văn bản của các bộ thi tuyển Nghiên cứu thực hiện thống kê, khảo sát về tình hình văn bản hiện tồn của bốn bộ thi tuyển tại các thư viện lớn lưu trữ thư tịch Hán Nôm trên địa bàn Hà Nội, đồng thời kết hợp với các nguồn sưu tầm khác, trên cơ sở đó, xác định, mô tả văn bản được lựa chọn nghiên cứu. Về tình hình văn bản của Việt âm thi tập, hiện còn khảo được 5 văn bản.

Khảo sát cho thấy, các văn bản Viét âm thi tập tồn tại ở dạng tàn khuyết, nhưng trong số đó, văn bản mang kí hiệu A.1925 là ban in hiện lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, được đánh giá là bản sách “thuộc vào loại những bản in cổ nhất trong kho sách Hán Nôm hiện còn ngày nay” [Trần Văn Giáp, 1990, tr. 26], lại bảo lưu được phần đầu sách chứa đựng nhiều thông tin quan trọng nên được chọn làm cứ liệu khảo sát chính trong phạm vi đề tài này. Về tình hình văn ban Tinh tuyển chư gia luật thi, hiện tại còn khảo được hai văn bản đều lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm: một bản kí hiệu A. 2657 là bản khắc in, mat phần dau, phan cuối, chỉ còn quyền 4, quyền 5 gồm thơ của các tác giả đời Lê; một bản kí hiệu A.

574 là bản chép tay, không có tựa, bạt hay lời dan, gồm quyên 1 và quyền 2, chép thơ của các thi gia đời Trần, Lê. Hai văn bản đều tồn tại ở các dang mang tinh tan khuyét.