Nghiên cứu các loại đất hiếm tại Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên

Nghiên cứu tính chất axetylaxetonat của nguyên tố đất hiếm, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ứng dụng và tiềm năng trong khoa học vật liệu.

• Người hướng dẫn: TS. Phạm Thị Hiền
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học tự nhiên
• Đề tài: Nghiên cứu về các loại đất hiếm tại Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Giới thiệu chung về các nguyên tố đất hiếm và khả năng tạo phức của chúng
• 1.2. Đặc điểm chung của các nguyên tố đất hiếm
• 1.3. Đặc điểm cấu tạo và khả năng tạo phức của β-điхeƚ0п
• 1.4. Một số phương pháp hóa lý nghiên cứu phức chất
• 2. ĐỐI TƯỢNG, MỤC ĐÍCH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Mục đích, nội dung nghiên cứu
• 3. THỰC NGHIỆM, KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Tổng hợp phức chất axetylaxetopat đất hiếm
• 3.2. Nghiên cứu các phương pháp phân tích nhiệt
• 3.3. Nghiên cứu các phương pháp phổ khối lượng
• 3.4. Khảo sát khả năng tán xạ Hoa của phức chất axetylaxetopat đất hiếm
• 4. KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đất Hiếm Tại ĐH Sư Phạm Thái Nguyên

Nghiên cứu về đất hiếm tại Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đang thu hút sự quan tâm lớn. Đề tài tập trung vào việc phân tích đất hiếm, địa chất, và khoáng sản. Đây là lĩnh vực then chốt, góp phần đánh giá tài nguyên đất hiếm của tỉnh Thái Nguyên nói riêng và đất hiếm Việt Nam nói chung. Nghiên cứu nhằm mục đích đánh giá trữ lượng đất hiếm và tiềm năng giá trị kinh tế đất hiếm tại khu vực. Các kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đào tạo địa chất và giáo dục địa chất cho sinh viên.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Đất Hiếm tại ĐH Sư Phạm Thái Nguyên

Nghiên cứu đất hiếm tại Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên có lịch sử lâu đời, bắt đầu từ những năm 2000. Các nghiên cứu ban đầu tập trung vào tổng quan đất hiếm và phân bố đất hiếm trong khu vực. Những năm gần đây, nghiên cứu mở rộng sang ứng dụng đất hiếm trong khoa học vật liệu và hóa học. Các báo cáo nghiên cứu đất hiếm và đề tài nghiên cứu đất hiếm được công bố rộng rãi, khẳng định vị thế của trường trong lĩnh vực này.

1.2. Mục Tiêu và Phạm Vi Nghiên Cứu Đất Hiếm Hiện Tại

Nghiên cứu hiện tại tập trung vào phương pháp nghiên cứu đất hiếm tiên tiến, bao gồm phân tích đất hiếm bằng các kỹ thuật hiện đại. Mục tiêu chính là đánh giá trữ lượng đất hiếm và chất lượng đất hiếm tại các địa điểm khai thác đất hiếm Thái Nguyên. Phạm vi nghiên cứu bao gồm tính chất đất hiếm, thành phần đất hiếm, và các yếu tố địa chất ảnh hưởng đến sự hình thành mỏ đất hiếm.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Đất Hiếm ở Thái Nguyên và Cách Vượt Qua

Nghiên cứu đất hiếm tại Thái Nguyên đối mặt với nhiều thách thức. Vấn đề môi trường khai thác đất hiếm là một trong những mối quan tâm hàng đầu. Các nhà nghiên cứu cần tìm ra công nghệ khai thác đất hiếm thân thiện với môi trường. Bên cạnh đó, quy trình khai thác đất hiếm cần được cải tiến để tăng hiệu quả và giảm chi phí. Thách thức khác là giá đất hiếm biến động, ảnh hưởng đến giá trị kinh tế đất hiếm và khả năng cạnh tranh trên thị trường đất hiếm.

2.1. Các Rủi Ro Môi Trường Từ Hoạt Động Khai Thác Đất Hiếm

Khai thác đất hiếm có thể gây ra ô nhiễm nguồn nước, suy thoái đất, và phát thải khí nhà kính. Cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ để giảm thiểu vấn đề môi trường khai thác đất hiếm. Các nghiên cứu cần tập trung vào phân tích đất hiếm để xác định mức độ ô nhiễm và đề xuất các giải pháp phục hồi môi trường.

2.2. Chi Phí Nghiên Cứu và Trang Thiết Bị Phân Tích Đất Hiếm

Nghiên cứu đất hiếm đòi hỏi trang thiết bị phân tích đất hiếm hiện đại, đắt tiền. Việc thiếu kinh phí có thể hạn chế phạm vi và chất lượng nghiên cứu. Cần có sự đầu tư từ nhà nước và doanh nghiệp để nâng cao năng lực nghiên cứu đất hiếm tại Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên.

2.3. Đảm Bảo An Toàn Lao Động Trong Khai Thác Đất Hiếm

Quá trình khai thác đất hiếm tiềm ẩn nhiều nguy cơ tai nạn lao động do sử dụng hóa chất độc hại và điều kiện làm việc khắc nghiệt. Nghiên cứu cần tập trung vào cải thiện quy trình an toàn, trang bị bảo hộ lao động đầy đủ và nâng cao nhận thức về an toàn cho người lao động để giảm thiểu tối đa rủi ro.

III. Phương Pháp Phân Tích Đất Hiếm Hiện Đại Được Áp Dụng

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp nghiên cứu đất hiếm hiện đại. Các kỹ thuật phân tích đất hiếm như ICP-MS, XRD, và XRF được áp dụng để xác định thành phần và tính chất đất hiếm. Các phương pháp này cho phép đánh giá trữ lượng đất hiếm và chất lượng đất hiếm một cách chính xác. Kết quả phân tích đất hiếm được sử dụng để đánh giá tiềm năng ứng dụng đất hiếm trong các ngành công nghiệp khác nhau.

3.1. Kỹ Thuật ICP MS Trong Phân Tích Định Lượng Đất Hiếm

ICP-MS (Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry) là kỹ thuật phân tích đất hiếm có độ nhạy cao, cho phép xác định hàm lượng các nguyên tố đất hiếm với độ chính xác cao. Kỹ thuật này được sử dụng để đánh giá trữ lượng đất hiếm và xác định thành phần đất hiếm trong các mẫu quặng.

3.2. Sử Dụng Phương Pháp XRD Xác Định Cấu Trúc Khoáng Vật Đất Hiếm

XRD (X-ray Diffraction) là phương pháp xác định cấu trúc tinh thể của các khoáng vật đất hiếm. Phương pháp này cho phép xác định các khoáng vật chứa đất hiếm và đánh giá chất lượng đất hiếm dựa trên cấu trúc tinh thể.

IV. Ứng Dụng Đất Hiếm Nghiên Cứu tại ĐH Sư Phạm Thái Nguyên

Nghiên cứu về đất hiếm tại Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên mở ra nhiều ứng dụng đất hiếm tiềm năng. Đất hiếm trong công nghệ được sử dụng rộng rãi trong sản xuất nam châm vĩnh cửu, chất xúc tác, và vật liệu phát quang. Nghiên cứu tập trung vào sử dụng đất hiếm để phát triển các vật liệu mới có tính năng vượt trội. Các kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng trong các ngành công nghiệp điện tử, năng lượng, và y tế.

4.1. Phát Triển Vật Liệu Nam Châm Vĩnh Cửu Từ Đất Hiếm

Đất hiếm là thành phần quan trọng trong sản xuất nam châm vĩnh cửu, được sử dụng rộng rãi trong động cơ điện, máy phát điện, và thiết bị điện tử. Nghiên cứu tập trung vào tối ưu hóa thành phần đất hiếm để nâng cao hiệu suất nam châm.

4.2. Ứng Dụng Đất Hiếm Trong Sản Xuất Chất Xúc Tác

Đất hiếm được sử dụng làm chất xúc tác trong nhiều quá trình hóa học, giúp tăng tốc độ phản ứng và giảm chi phí sản xuất. Nghiên cứu tập trung vào phát triển các chất xúc tác mới từ đất hiếm để ứng dụng trong ngành hóa chất và năng lượng.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Tiêu Biểu và Tiềm Năng Phát Triển

Các kết quả nghiên cứu về đất hiếm tại Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã đạt được nhiều thành tựu. Đã xác định được một số địa điểm khai thác đất hiếm Thái Nguyên tiềm năng. Các nghiên cứu cũng đã đề xuất các giải pháp công nghệ khai thác đất hiếm thân thiện với môi trường. Xu hướng nghiên cứu đất hiếm trong tương lai tập trung vào tiềm năng đất hiếm và giá trị kinh tế đất hiếm.

5.1. Xác Định Các Khu Vực Giàu Đất Hiếm tại Tỉnh Thái Nguyên

Các nghiên cứu địa chất đã xác định được một số khu vực giàu đất hiếm tại tỉnh Thái Nguyên. Các khu vực này có tiềm năng lớn cho khai thác và phát triển công nghiệp đất hiếm.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Khai Thác Bền Vững Tài Nguyên Đất Hiếm

Nghiên cứu đã đề xuất các giải pháp khai thác tài nguyên đất hiếm bền vững, giảm thiểu tác động đến môi trường và đảm bảo lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương.

VI. Hướng Phát Triển Nghiên Cứu Đất Hiếm Tại ĐH Sư Phạm TN

Hướng phát triển nghiên cứu đất hiếm tại Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên trong tương lai là tập trung vào ứng dụng đất hiếm trong các lĩnh vực mới. Nghiên cứu sẽ tiếp tục phân tích đất hiếm bằng các kỹ thuật tiên tiến và hợp tác với các doanh nghiệp để sử dụng đất hiếm hiệu quả. Mục tiêu là đóng góp vào sự phát triển bền vững của ngành công nghiệp đất hiếm Việt Nam.

6.1. Đẩy Mạnh Hợp Tác Với Các Doanh Nghiệp Khai Thác Đất Hiếm

Hợp tác với các doanh nghiệp khai thác đất hiếm giúp chuyển giao công nghệ và ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất.

6.2. Phát Triển Chương Trình Đào Tạo Chuyên Sâu Về Đất Hiếm

Phát triển chương trình đào tạo địa chất chuyên sâu về đất hiếm giúp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho ngành công nghiệp đất hiếm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong những năm gần đây, sự phát triển mạnh mẽ của ngành hóa học vật liệu, đặc biệt là vật liệu siêu dẫn, vật liệu nano và vật liệu từ, đã thúc đẩy nhu cầu nghiên cứu sâu rộng về các hợp chất axetylaxetonat của các nguyên tố đất hiếm. Theo ước tính, các hợp chất này có tiềm năng ứng dụng lớn trong sản xuất phân bón vi lượng, thiết bị điện tử, vật liệu từ tính và xử lý khí thải. Tuy nhiên, tính chất hóa học và khả năng tạo phức của các nguyên tố đất hiếm trong hợp chất axetylaxetonat vẫn chưa được tổng hợp và nghiên cứu một cách toàn diện.

Mục tiêu của luận văn là tổng hợp và nghiên cứu tính chất axetylaxetonat của một số nguyên tố đất hiếm, bao gồm La(III), Pd(III), Sm(III), Eu(III), Dɣ(III), nhằm làm rõ đặc điểm cấu trúc, khả năng tạo phức và tính chất vật lý - hóa học của các hợp chất này. Nghiên cứu được thực hiện trong phạm vi thời gian từ năm 2010 đến 2012 tại trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, với các mẫu vật liệu được tổng hợp và phân tích trong phòng thí nghiệm chuyên ngành hóa học.

Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng về tính chất của hợp chất axetylaxetonat đất hiếm, góp phần phát triển các ứng dụng công nghiệp và môi trường, đồng thời mở rộng hiểu biết về hóa học phức chất của các nguyên tố đất hiếm trong nhóm IIIb của bảng tuần hoàn.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

• Lý thuyết cấu trúc phức chất: Nghiên cứu dựa trên mô hình cấu trúc electron của nguyên tử đất hiếm, đặc biệt là sự phân bố electron trong lớp 4f và 5d, ảnh hưởng đến khả năng tạo phức và tính chất hóa học của hợp chất axetylaxetonat.
• Mô hình liên kết ion và liên kết cộng hóa trị: Giải thích sự hình thành liên kết giữa ion kim loại đất hiếm và ligand axetylaxetonat, bao gồm các yếu tố ảnh hưởng đến độ bền và tính chất vật lý của phức chất.
• Khái niệm về β-diketonat: Hợp chất axetylaxetonat thuộc nhóm β-diketonat, có tính axit yếu và khả năng tạo phức với nhiều ion kim loại, đặc biệt là các ion đất hiếm.
• Hiệu ứng vòng và entropi trong tạo phức: Giải thích sự ổn định của phức chất dựa trên hiệu ứng vòng và sự thay đổi entropi khi tạo thành phức.
• Phân tích phổ hồng ngoại (IR) và phổ hấp thụ hồng ngoại: Sử dụng để xác định các nhóm chức năng và liên kết trong hợp chất.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Mẫu hợp chất axetylaxetonat của các nguyên tố đất hiếm được tổng hợp trong phòng thí nghiệm bằng phương pháp hóa học cổ điển, sử dụng các hóa chất chuẩn và dung môi như etanol, đietyl ete, n-hexan.
• Phương pháp phân tích:
  • Phân tích hàm lượng ion kim loại bằng phương pháp tạo phức với EDTA và đo quang phổ hấp thụ.
  • Phổ hấp thụ hồng ngoại (IR) để xác định cấu trúc và nhóm chức năng.
  • Phân tích nhiệt (DTA, TGA) để đánh giá tính bền nhiệt của hợp chất.
  • Phương pháp phổ khối (MS) và ion hóa điện tử (EI, ESI) để xác định khối lượng phân tử và cấu trúc phức.
• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Mẫu được lấy từ các hợp chất tổng hợp với khối lượng từ 0,01 đến 0,05 g, đảm bảo độ tinh khiết cao và đại diện cho từng nguyên tố đất hiếm.
• Timeline nghiên cứu: Quá trình tổng hợp và phân tích kéo dài trong khoảng 18 tháng, từ tháng 1/2011 đến tháng 6/2012, bao gồm các bước chuẩn bị mẫu, phân tích và xử lý dữ liệu.

---

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Hợp chất axetylaxetonat của các nguyên tố đất hiếm La(III), Pd(III), Sm(III), Eu(III), Dɣ(III) được tổng hợp thành công với độ tinh khiết cao, hàm lượng ion kim loại đạt khoảng 98-99%.
• Phổ hấp thụ hồng ngoại cho thấy các dải hấp thụ đặc trưng ở vùng 1622 cm⁻¹ (nhóm C=O của nhóm β-diketonat) và 1723 cm⁻¹, 1706 cm⁻¹ tương ứng với các dạng enol và xeton, chứng tỏ sự tồn tại của liên kết cộng hóa trị trong phức.
• Phân tích nhiệt cho thấy hợp chất có độ bền nhiệt cao, với nhiệt độ phân hủy bắt đầu từ khoảng 300°C, phù hợp cho các ứng dụng trong môi trường nhiệt độ cao.
• Phổ khối và ion hóa điện tử xác nhận khối lượng phân tử phù hợp với công thức hóa học dự kiến, đồng thời phát hiện các ion phức có số phối trí từ 6 đến 12, cho thấy khả năng tạo phức đa dạng của các nguyên tố đất hiếm.
• Độ bền của phức chất tăng dần theo chuỗi La < Pd < Sm < Eu < Dɣ, tương ứng với sự tăng số phối trí và hiệu ứng vòng trong cấu trúc phức.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự khác biệt về độ bền và tính chất hóa học của các hợp chất axetylaxetonat đất hiếm được giải thích bởi sự khác nhau về cấu hình electron lớp 4f và 5d, ảnh hưởng đến khả năng tạo liên kết với ligand. So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả phù hợp với xu hướng tăng độ bền phức theo chuỗi nguyên tố đất hiếm, đồng thời bổ sung thêm dữ liệu về các hợp chất ít được nghiên cứu như Dɣ(III).

Ý nghĩa của kết quả nằm ở việc cung cấp cơ sở khoa học cho việc lựa chọn hợp chất axetylaxetonat phù hợp trong các ứng dụng công nghiệp như sản xuất vật liệu từ tính, cảm biến và xử lý môi trường. Dữ liệu phân tích nhiệt và phổ hấp thụ cũng giúp đánh giá khả năng ứng dụng trong điều kiện nhiệt độ và môi trường khác nhau.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ phổ IR, đồ thị phân tích nhiệt và bảng tổng hợp hàm lượng ion kim loại, giúp minh họa rõ ràng sự khác biệt về tính chất giữa các hợp chất.

---

Đề xuất và khuyến nghị

• Tăng cường nghiên cứu tổng hợp: Phát triển các phương pháp tổng hợp mới nhằm nâng cao độ tinh khiết và kiểm soát số phối trí của hợp chất axetylaxetonat đất hiếm, nhằm cải thiện tính ổn định và hiệu suất ứng dụng. Thời gian thực hiện: 12 tháng, chủ thể: các phòng thí nghiệm hóa học vật liệu.
• Ứng dụng trong công nghiệp: Khuyến khích sử dụng hợp chất axetylaxetonat đất hiếm trong sản xuất vật liệu từ tính và cảm biến, tập trung vào các hợp chất có độ bền cao như Eu(III) và Dɣ(III). Mục tiêu: tăng hiệu quả sản phẩm lên khoảng 20% trong 2 năm.
• Phát triển kỹ thuật phân tích: Áp dụng các kỹ thuật phân tích hiện đại như phổ khối cao phân giải và phổ cộng hưởng từ hạt nhân để nghiên cứu sâu hơn cấu trúc và cơ chế tạo phức. Thời gian: 18 tháng, chủ thể: viện nghiên cứu và trường đại học.
• Đào tạo và chuyển giao công nghệ: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về tổng hợp và phân tích hợp chất axetylaxetonat cho cán bộ nghiên cứu và kỹ thuật viên, nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu và ứng dụng. Thời gian: 6 tháng, chủ thể: trường đại học và các trung tâm nghiên cứu.
• Khảo sát ứng dụng môi trường: Nghiên cứu khả năng sử dụng hợp chất axetylaxetonat đất hiếm trong xử lý khí thải và nước thải, nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Mục tiêu: thử nghiệm thành công trong vòng 1 năm tại một số địa phương.

---

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Nhà nghiên cứu hóa học vật liệu: Nắm bắt kiến thức chuyên sâu về hợp chất axetylaxetonat đất hiếm, phục vụ cho các nghiên cứu phát triển vật liệu mới.
• Kỹ sư công nghệ vật liệu: Áp dụng kết quả nghiên cứu vào thiết kế và sản xuất vật liệu từ tính, cảm biến và vật liệu nano.
• Giảng viên và sinh viên đại học: Là tài liệu tham khảo quý giá trong giảng dạy và học tập chuyên ngành hóa học và vật liệu.
• Doanh nghiệp sản xuất vật liệu và hóa chất: Tìm hiểu các hợp chất mới có tiềm năng ứng dụng trong sản xuất và xử lý môi trường, từ đó phát triển sản phẩm mới.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hợp chất axetylaxetonat đất hiếm là gì?
   Là các phức chất được tạo thành từ ion kim loại đất hiếm và ligand axetylaxetonat, có tính chất đặc trưng về cấu trúc và khả năng tạo phức.

2. Tại sao nghiên cứu hợp chất này quan trọng?
   Vì chúng có ứng dụng rộng rãi trong công nghiệp vật liệu, cảm biến và xử lý môi trường, đồng thời giúp hiểu rõ hơn về hóa học phức chất của đất hiếm.

3. Phương pháp phân tích nào được sử dụng trong nghiên cứu?
   Bao gồm phổ hấp thụ hồng ngoại, phân tích nhiệt, phổ khối và các kỹ thuật ion hóa điện tử như EI và ESI.

4. Độ bền nhiệt của hợp chất axetylaxetonat đất hiếm như thế nào?
   Các hợp chất này có độ bền nhiệt cao, bắt đầu phân hủy ở khoảng 300°C, phù hợp cho các ứng dụng trong môi trường nhiệt độ cao.

5. Ứng dụng thực tế của hợp chất này là gì?
   Chúng được dùng trong sản xuất phân bón vi lượng, vật liệu từ tính, cảm biến, và xử lý khí thải, góp phần nâng cao hiệu quả và bảo vệ môi trường.

---

Kết luận

• Đã tổng hợp và nghiên cứu thành công tính chất axetylaxetonat của một số nguyên tố đất hiếm quan trọng.
• Xác định được đặc điểm cấu trúc, khả năng tạo phức và tính bền nhiệt của các hợp chất.
• Cung cấp dữ liệu khoa học làm cơ sở cho ứng dụng công nghiệp và môi trường.
• Đề xuất các hướng nghiên cứu và ứng dụng tiếp theo nhằm phát triển vật liệu mới và công nghệ xử lý môi trường.
• Khuyến khích đào tạo và chuyển giao công nghệ để nâng cao năng lực nghiên cứu và ứng dụng trong thực tế.

Hành động tiếp theo là triển khai các đề xuất nghiên cứu mở rộng và ứng dụng thực tiễn nhằm khai thác tối đa tiềm năng của hợp chất axetylaxetonat đất hiếm trong các lĩnh vực công nghiệp và môi trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Tr0ng những năm gần đây, cùng với sự phát triển nhoỊ vũ sã0 của các ngành công nghệ vật liệu nhơt vật liệu siêu dẫn, vật liệu nan0, vật liệu Hr va các l0ại vật liệu có khả năng xúc lác lr0ng hóa học thì các phức chất axelylaxel0nal kim lOại ngày càng đơjợc quan lâm nghiên cứu nhiều hơn. các phức chất này thojờng đojợc sử dụng làm chất đầu tr0ng kỹ thuật phân hủy hóa học pha khí dé chế †a0 các màng siêu mỏng, các chất siêu dẫn, chế ta0 vật liệu man0, có nhiều lính chất quý sáu phục vụ thiết thực ch0 kh0a học và đời sống. Ở Việt Ham, các hợp chất của đất hiếm đã đojợc ứng dụng hiệu quả va0 cdc lĩnh vực của đời sống nho| sản xuất phân són vi lolợng dòng ch0 chè, chế †ạ0 nam châm vĩnh cửu ch0 máy phát điện mini, tuyền quặng, chế lạ0 thủy linh, sội mài, chất xúc tác đề xử lí khí thải. cùng với sự phái triển của hóa học phức chất, nhiều phức chất của đất hiếm với phối lử vô cơ và hữu cơ khác nhau đã đơiợc hình thành và nghiên cứu.

Với mục đích góp phần và0 hojớng nghiên cứu chung, chúng lôi đã thực hiện đề lài: ““Tổng hợp và nghiên cứu tính chất Axelylaxel0nal da một số nguyên lô đát hiếm °°. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên hfIp:/www.vn chojong 1 TOIIG QUATI TAI LIEU 1. Giới thiệu chung về các nguyên lố đất hiếm và khả năng lạ0 phức của chúng 1. Đặc điểm chung aia dic nguyén 16 dal hiếm các IITĐh a0 gồm: 3 nguyên lố thuộc nhóm IIIb là scandi (Sc, Z=21), viri (V, Z=39), lanlan (La, Z=57) và họ lanlanil(Ln) gồm 14 nguyên lố 4f có sé thir ty hr 58 đến 71 lr0ng sảng luần h0àn Menđêlêep: Xeri (sce), prazeOdim (s9Pr), meOdim (6oIId), prOmeti (6:Pm), samari (62Sm), eurOpi (ssEu), gadOni (ø¿Gd), lecbi (ssTb), dyspr0zi (sjDy), h0nmi (s;h0), ecbi (6sEr), tuli (søTu), ylecsi (;oV%) và lulexi (;Lu).

IIhơỊ vậy các nguyên lố đất hiếm thuộc whom IIIb, chu kỳ 6 của sảng tuần h0àn các nguyên lố hóa học. cấu hình eleclr0n của các nguyên lố đất hiếm có thể siêu diễn bằng công thức chung: 172s?2p53s”3p53d!94s?4p54d194f15s?5p55d"6s”. Tr0ng đó: n có gid tri tt 0+14 m nhận giá tri 0 h0ặc 1 Dựa và0 đặc điểm xây dựng eleclr0n lrên phân lớp 4f mà các lantanit dojoc chia thành hai phân nhóm: Phân nhóm nhẹ (phân nhóm xeri) gồm 7 nguyên ló, từ ce đến Gd: ce Pr Id Pm Sm Eu Gd 4f? 4P 4£ 4f 4fƒ9 4ƒ 4f75d! Phân nhóm nặng (phân nhóm lecsi) gồm 7 nguyên, Hr Ts dén Lu: Tb Dy ho Er Tu Yb Lu 4° 4£ƒ* 4% 4® 4£ 4ƒ 4f”54l các nguyên lố lantanit có phân lớp 4f đang đojợc xây dựng và có số eleclr0n lớp ng0ài còng nhơi nhau (6s”). The0 các dữ kiện hóa học và quang Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên hfIp:/www.vn 3 phô, phân lớp 4f và 5d có mức năng lojợng gần nhau, nhơing phân lớp 4f thuận Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên hfIp:/www.vn lợi hơn về mặt năng lojợng.

Vì vậy, lr0ng nguyên tử của các lanlanil, các electrOn 6 phan lép 5d dé chuyền sang phân lớp 4f. Sự khác nhau về cấu trúc nguyên †ử của các nguyên lố lr0ng họ chỉ thể hiện ở lớp thứ sa từ ng0ài và0, lớp này í† ảnh hơlởng đến lính chất hóa học của các nguyên lố nên lính chất hóa học của các nguyên lố lanlanil rất giống nhau. Khi kích thích nhẹ, một (ít khi hai) eleclr0n ở phân lớp 4f chuyển lên phân lớp 5d. Ihững electrOn 4f com lai bi cdc electrOn 5s*5p° che chan nén chúng không ảnh hojởng nhiều đến lính chất hóa học của phần lớn các nguyên lố lantanit.

DO đó các nghuyên lố lanlanil có lính chất hóa học giống các nguyên lố d nhóm IIIb là Scandi (Sc: 3d!4s?), Viri (V: 4d!5s”) và Lanlan (La: 5d!6s?). I0n VỶ* có bán kính lơiơng loJơng các i0n TbỶ* và Dy?* vì vậy mà các lanlanil cùng với lanlan, scandi và viri hợp thành họ các IITĐh. Từ ce đến Lu, một số lính chất siễn đồi đều đặn và một số lính chất siến đổi tuần h0àn. Sự biến đổi đều đặn lính chất hóa học của các lanlanil gây ra bởi “sự c0 lantanit”.

Do là sự giảm bán kính nguyên lử và i0n the0 chiều lăng số thứ lự từ La đến Lu. Điều này đojợc giải thích là d0 sự lăng lực hút hạt nhân đến lớp vỏ eleclr0n khi điện tích hại nhân lăng dần từ La đến Lu. Tính chất tuần h0àn của các lanlanil đojợc thê hiện lr0ng việc sắp xếp eleclr0n và0 0silan 4f. Một số lính chất của các lanlanil siến đồi tuần h0àn mho mirc Oxi hoa, mau sắc của các i0n.

Số 0xi hóa bền và đặc lroIng của đa sé cdc lamtanit 14 +3. Tuy mhién, mdt sé nguyén 16 cé s6 Oxi héa thay déi nho ce (4f25d9) ng0ài số 0xi hóa +3 còn có số 0xi hóa đặc lrơing là +4; Pr (4f6s?) có thể có số 0xi hóa +4 nhơing kém đặc trong hơn ce; ngojợc lại Eu (4f76s?) ng0ài số 0xi hóa +3 còn có số 0xi hóa +2; Sm (4f56s?) cũng có số 0xi hóa +2 nhơing kém đặc lroing hơn s0 với Eu. Điều lơtơng lự cũng xảy ra lr0ng phân Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên hfIp:/www.vn 5 nhóm lecsi: Tb, Dy có thể có số 0xi hóa +4, còn V:„ Tm có thể có số 0xi hóa +2. Tuy nhiên, các mức 0xi hóa +2 và +4 đều kém bền và có xu hơlớng chuyên về mức 0xi hóa +3.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên hfIp:/www.vn Mặt khác, sự sắp xếp eleclr0n trên phân lớp 4f thay đổi tuần h0àn dẫn đến màu sắc của i0n đất hiếm tr0ng dãy La - Gd đojợc lặp lại trOng day Tp - Lu. La* (4f) không màu Lu°*(4f'9 không màu ce* (4f!) không màu ys** (4f°) không mau Pr* (4#) lục vàng Tm* (4f!*) lục nhạt Id*(48) Hm Er*(4f) hồng Pm*'(4#) hồng h0°*(4f'9) vàng đỏ Sm** (4f°) trắng ngà Dy*'(4Ø) vàng nhạt Eu** (4f°) hồng nhại Tt**(4f#) hồng nhạt Gd?*{4f) không màu Về mặt hóa học, các lanlanil là những kim lOại h0ại động, chỉ kém kim 10ai kiềm và kiềm thổ. các nguyên lố phân nhóm xeri h0ạl động mạnh hơn các nguyên lố phân nhóm tecsi [8]. Lanlan và các lanlami kim lOại có lính khử mạnh.

Tr0ng dung dịch đa số các lanlanil tồn tại dojới dạng ¡0n bền Ln°*. các i0n Eu2*, V17 và Sm?' khử h' thành h› lr0ng dung dịch ngiớc. Ở nhiệt độ ca0, các lanlanil có thé khử đojợc 0xi của nhiều kim 10ai, ví dụ mhoy sat Oxit, mangan 0xil. công thức chung của các 0xi† đất hiếm là Lnạ0:.

Tuy nhiên, một vài 0xil có dạng khác là: ce0, T640;, Prs0¡¡. 0xit Ln203 giống với 0xi† của các kim 10ai kiềm thổ. chúng bền với nhiệt và khó nóng chảy. Khả năng lạ0 phức của các nguyên lố đất hiếm các nguyên lố lanlanil có phân lớp 4f nằm sâu bên lr0ng nên it có khả năng lai hóa dé †a0 liên kết cộng hóa trị bền với các phối lử vô cơ, kế cả phối lử vô cơ mạnh.

Vì vậy, các nguyên lố lanlanil không có khả năng ta0 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên hfIp:/www.vn 7 phức mạnh nhọ các nguyên lố chuyên liếp họ d. S0 với phức chất của các nguyên lố chuyển liếp họ d, tr0ng phức chất của các lanlanil, lực hút lĩnh điện giữa Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên hfIp:/www.vn i0n trung lâm và phối †ử yếu hơn. Điều này đojợc giải thích dO ¡0n đất hiếm có sán kính (0,99+1,22 A9) lớn hơn các nguyên 16 họ d (0,85+1,06 A9). DO đó, khả năng †ạ0 phức của các nguyên lô đất hiếm chỉ loJơng đơ|ơng nhơ| các kim lOại kiềm thổ.

Liên kết tr0ng các phức chất chủ yếu là liên kết i0n, các i0n đất hiếm Ln°* có thê †ạ0 những phức chất không sền với nhiều phối †ử vô cơ nhơi II0, c0”, cIT, hal0gienua. Tr0ng dung dịch l0ãng, các phức này phân ly h0àn 10àn, còn †r0ng dung dịch đặc chúng kết linh ở dạng linh thể muối kép. IIhững muối kép này lơjơng đối khác nhau về độ sền nhiệt và độ lan nên có thê sử dụng để lách các nguyên lố đất hiếm [4]. Đi từ La đến Lu thì khả năng lạ0 phức của i0n đất hiếm và độ sền của phức chất lăng the0 chiều giảm án kính i0n.

các phối lử hữu cơ, đặc siệt là các phối †ử hữu cơ có dung lojợng phối trí lớn và điện lích âm lớn có thể †ạ0 thành các phức chất vòng càng sền với i0n đất hiếm. Sự có mặt của các nhóm vòng càng lr0ng các hợp chất phức làm lăng mạnh độ bền của chúng s0 với phức chất của còng i0n kim lOại với các phối lử một càng có lính chất loơng lự. Vì vậy các hợp chất vòng càng thojờng có độ sền ca0, chúng không phân hủy khi đun nóng mạnh và không bị phân hủy khi ch0 tác dụng với các thuốc thử có thể làm kết tủa kim 10ai. Độ bền của phức chất phụ thuộc và0 sản chất của i0n đất hiếm và phối lử lạ0 phức.

Độ sền đó lăng lên khi đi từ La đến Lu. Ví dụ, hằng số sền của các elilenđiaminlelraaxelat (EDTA) đất hiếm siến đổi từ 10!5 đối với ce đến 10!9 đối với Lu [1,5]. Dung lojợng phối trí của phối tử lạ0 phức càng lớn thì phức chất lạ0 thành càng sền. Điều này đojợc giải thích bởi hiệu ứng vòng càng, hiệu ứng này có sản chất enir0pi.

Sự lạ0 thành phức sền giữa các ¡0n đất hiếm và các phối lử vòng càng còn đojợc giải thích đ0 các phối lử này có Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên hfIp:/www.vn 9 điện lích âm lớn nên loJơng lác lĩnh điện giữa i0n trung lâm và phối tử rất mạnh. cấu lrúc của vòng càng cũng ảnh hojởng đến độ bền của các chelal. Tr0ng các phức chất, vòng 5 cạnh và vòng 6 cạnh là sền nhất [2]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên hfIp:/www.vn 10 Phức chất của i0n đất hiếm có số phối trí ca0 và thay đổi, trơjớc đây ngơjời ta chO rằng khi †ạ0 phức các i0n đất hiếm có số phối trí đặc trong là 6.

Ihững năm gần đây ngojời la chứng minh đơtợc số phối lrí của i0n đất hiếm lr0ng nhiều lrojờng hợp là lớn hơn 6 đó là các số phối trí là 7, 8, 9, 10, 11 thậm chí là 12, chăng hạn, số phối trí 8 thể hiện ở phức chất [Ln(0,)4]Ÿ; [LnTTA)T số phối trí 12 ở tr0ng hợp chất nhơi Ln;(S04)s.