ĐẶT VẤN ĐỀ 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Cây nhãn (Dimocarpus longan lour) thuộc họ bồ hòn (Sapindaceae) không những là một loại cây ăn quả quý, có giá trị kinh tế cao mà còn là loại cây ăn quả có hàm lượng dinh dưỡng cao. Qua kết quả phân tích thành phần dinh dưỡng trong quả nhãn ta thấy trong 100g cùi nhãn có 12,38 - 22,55% đường tổng số trong đó đường glucoza chiếm 3,85 - 10,16%, axit tổng số chiếm 0,096 - 0,109%; 43,12 - 163,70mg vitamin C; 196,5mg vitamin K; 0,11mg vitamin B1; 0,4mg Fe; 1% protein; 1,4% lipit [16]. Đây là đều là những chất dinh dưỡng bồi bổ cho sức khỏe con người.
Quả nhãn chủ yếu được dùng để ăn tươi, ngoài ra còn được dùng để chế biến ra các sản phẩm như long nhãn, nhãn ngâm đường. Các sản phẩm từ nhãn không chỉ được thị trường trong nước ưa chuộng mà còn được xuất khẩu ra nước ngoài. Nhãn sấy khô (long nhãn) có thể ăn như mứt hoặc dùng làm thuốc an thần điều trị chứng suy nhược thần kinh, sút kém trí nhớ, mất ngủ hay hoảng hốt. Hạt nhãn vỏ nhãn đều dùng làm thuốc trong đông y.
Ở Hưng Yên cây nhãn là cây ăn quả chủ lực chiếm khoảng trên 5000ha (trong tổng số 10.000 ha cây ăn quả của tỉnh). Doanh thu hàng năm đạt từ 150 -180 tỉ đồng. Những năm trước đây, người trồng nhãn Hưng Yên đa số trồng giống nhãn lồng có thời gian thu hoạch vào giữa tháng 7 đến đầu tháng 8, giống ngon rất được ưa chuộng trên thị trường nhưng do thời gian chín tập trung nên thời vụ nhãn chỉ kéo dài khoảng 3 - 4 tuần. Chính vì vậy việc tuyển chọn những giống nhãn chín sớm hoặc muộn nhằm kéo dài thời gian thu hoạch quả được các nhà làm vườn rất quan tâm.
Giống PHM-99-1-1 (phố Hiến muộn) được tuyển chọn từ những cây đầu dòng tại các vườn nhãn lồng tại các huyện Châu Giang (cũ), tỉnh Hưng Yên, có lá mỏng màu xanh nhạt, n 2 mép lá hơi lượn sóng, phiến lá rộng. Quả tròn có màu vàng sáng, vỏ dày, có nhiều gai nổi rõ, ít bị nứt quả. Quả ăn ngọt đậm, ít thơm, độ Brix 20,1%. Thời gian cho thu hoạch kéo dài từ 15-8 đến 15-9, giống được công nhận giống quốc gia vào năm 2005.
Huyện Khoái Châu tỉnh Hưng Yên có diện tích trồng giống PHM-99-1- 1 nhiều nhất hiện nay với diện tích hơn 200ha. Giống nhãn muộn này đã và đang đem lại hiệu quả kinh tế cao cho người làm vườn tuy nhiên người dân ở đây vẫn trồng và chăm sóc nhãn theo kinh nghiệm cổ truyền, chưa áp dụng các quy trình thâm canh tiến bộ trên cây nhãn nên vẫn chưa phát huy được hết tiềm năng năng suất mà cây nhãn đem lại. Hơn nữa, giống chín muộn tuy có khả năng cho hiệu quả kinh tế cao nhưng thường có những yêu cầu chặt chẽ vào điều kiện ngoại cảnh và chăm sóc. Do vậy, những nghiên cứu về các biện pháp kỹ thuật tác động điều chỉnh sinh trưởng, tăng khả năng ra hoa, đậu quả của nhãn để phát huy được hết tiềm năng năng suất, mang lại hiệu quả kinh tế cho người trồng nhãn là điều cần thiết trong chiến lược phát triển kinh tế của tỉnh.
Xuất phát từ thực tế những vấn đề trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm sinh học và một số biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất, chất lượng giống nhãn PHM-99-1-1 trồng tại huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên” 1. MỤC ĐÍCH VÀ YÊU CẦU CỦA ĐỀ TÀI 1. Mục đích của đề tài - Nghiên cứu một số đặc điểm nông sinh học và áp dụng một số biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất, phẩm chất đối với giống nhãn PHM- 99-1-1 trồng tại huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên. Yêu cầu của đề tài - Điều tra hiện trạng sản xuất, tình hình sâu bệnh hại của giống nhãn PHM-99-1-1 trồng tại huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên.
n 3 - Nghiên cứu một số đặc điểm nông sinh học của giống nhãn PHM-99- 1-1 trồng tại huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên. - Thử nghiệm ảnh hưởng của một số chất điều hoá sinh trưởng, phân bón qua lá đến sự ra hoa, đậu quả, năng suất, chất lượng quả giống nhãn PHM-99-1-1 trồng tại huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên 1. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Ý nghĩa khoa học - Đề tài có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định một số yếu tố ảnh hưởng đến sự sinh trưởng, phát triển của quả, trên cơ sở này có thể xác định được các biện pháp kỹ thuật điều chỉnh sự sinh trưởng, phát triển của quả nhãn theo hướng mong muốn.
- Khẳng định được tầm quan trọng của các khâu kỹ thuật trong thâm canh cây nhãn nói riêng và cây ăn quả nói chung. - Kết quả của đề tài là cơ sở cho các công trình nghiên cứu tiếp theo, góp phần hoàn thiện quy trình thâm canh nhãn. Ý nghĩa thực tiễn - Kết quả nghiên cứu đặc điểm sinh học của giống nhãn PHM-99-1-1 sẽ góp phần vào việc bố trí cơ cấu giống nhãn của tỉnh Hưng Yên. - Xác định được nồng độ của một số chất điều tiết sinh trưởng và phân bón lá nhằm nâng cao năng suất và phẩm chất quả giống nhãn PHM-99-1-1.
- Bổ sung quy trình kỹ thuật trồng và thâm canh cây nhãn. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học 2.
Cơ sở khoa học của việc nghiên cứu cây nhãn PHM-99-1-1 Các loại cây ăn quả nói chung cũng như cây nhãn nói riêng đều thích nghi tới từng vùng sinh thái khác nhau, bởi mỗi giống đều có khả năng sinh trưởng, phát triển khác nhau và thích nghi với những điều kiện khí hậu khác nhau. Các yếu tố chính ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của cây nhãn gồm nhiệt độ, độ ẩm, chế độ nước và chế độ dinh dưỡng. Nhãn là cây á nhiệt đới, ưa đất ẩm mát, phù sa và nhiều màu. Quá trình phân hóa mầm hoa và sau đó là ra hoa kết quả xảy ra cùng một năm.
Để phân hóa mầm hoa được thuận lợi cây còn có một thời kỳ ngừng sinh trưởng, trong mùa đông cần có một thời gian nhiệt độ thấp và khô hạn vừa phải. Theo Trần Thế Tục (1997) [20] cây nhãn chịu ảnh hưỡng rõ của điều kiện ngoại cảnh, biểu hiện qua quá trình sinh trưởng, phát triển. Những giống nhãn tốt là có khả năng sinh trưởng phát triển tốt, cho năng suất cao, ổn định, phẩm chất tốt trong điều kiện sinh thái nơi trồng trọt. Hưng Yên là một trong những tỉnh ở miền bắc có điều kiện thích hợp nhất để trồng nhãn.
Trong thời gian qua với chủ trương của tỉnh với việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng, nâng cao đời sống cho người dân diện tích cây ăn quả nói chung và diện tích nhãn, vải đã tăng nhanh, song đôi khi còn phát triển ồ ạt không kiểm soát được và làm giảm hiệu quả kinh tế của cây nhãn. Nguyên nhân chính là do sự hiểu biết của người làm vườn còn hạn chế nên đã chọn giống không tốt, còn nhiều giống nhãn khi trồng không rõ nguồn gốc, chăm sóc không đúng kỹ thuật nên không đáp ứng được nhu cầu của sản xuất. Cơ sở khoa học của biện pháp cắt tỉa Cây trồng phát triển tốt khi nhận được đầy đủ dinh dưỡng từ 2 nguồn: - Dinh dưỡng được hút nuôi cây từ bộ rễ - Dinh dưỡng cung cấp cho cây từ bộ lá do quá trình quang hợp Sự cân đối giữa 2 nguồn dinh dưỡng này giúp cho cây trồng sinh trưởng phát triển tốt và do đó con người tác động vào cây có tỷ lệ C/N thích hợp (C là nguồn cacbon, N là nguồn đạm). Khi C/N cao thường xảy ra ở cây già bộ rễ hoạt động kém nên cung cấp nhựa nguyên không đủ.
Trong khi bộ khung tán lớn, lá nhiều quang hợp cũng không tốt do vậy việc vận chuyển nhựa khó khăn. Tỉ lệ C/N thấp thì nhựa luyện ít do quang hợp yếu, lá quá dày hơn nữa thường xảy ra vào trường hợp cây còn trẻ bộ rễ sung sức, hút các chất dinh dưỡng mạnh và bón nhiều phân nhất là đạm. Cây ăn quả nói chung và cây nhãn nói riêng trải qua 2 giai đoạn đó là: - Giai đoạn kiến thiết cơ bản - Giai đoạn kinh doanh Đối với nghề trồng cây ăn quả cắt tỉa hàng năm cho cây là công việc cần thiết và tiến hành thường xuyên. Cắt tỉa trong giai đoạn kiến thiết cơ bản để tạo bộ khung cho tán cây, còn cắt tỉa ở giai đoạn kinh doanh (cây đã cho thu hoạch) là một biện pháp nâng cao năng suất và phẩm chất, khắc phục hiện tượng cách năm, kéo dài thời gian thu hoạch và làm tăng hiệu quả kinh tế [31].
Cắt tỉa cho cây khỏe mạnh sung sức và bồi dưỡng được nhiều cành mẹ tốt, dinh dưỡng không bị phân tán, nhằm điều chỉnh cân đối giữa quá trình sinh trưởng sinh dưỡng và quá trình sinh trưởng sinh thực tạo điều kiện cho cây ra hoa, đậu quả tốt. Trần Thế Tục (1997) [21] cắt tỉa tạo tán là một biện pháp rất có ý nghĩa trong thâm canh nhãn. Hiện nay người làm vườn vẫn chưa n 6 nhận thức đầy đủ về thâm canh kỹ thuật, mới chỉ tập trung vào khâu bón phân và phòng trừ sâu bệnh. Cắt tỉa tạo tán là một công việc thường xuyên trong năm, nhằm để cho cây phân bố tán đều, nâng cao quang hợp, tập trung dinh dưỡng cho năng suất cao.
Cây nhãn ưu thế đỉnh sinh trưởng rất mạnh, chùm hoa ra ở ngọn cành mẹ sau đó nở hoa và kết quả. Thời kỳ có quả các mầm ở nách cành quả không dễ nảy lộc thành cành bị ảnh hưởng của ưu thế đỉnh sinh trưởng đỉnh chính vì vậy tỉa bớt hoa, quả tạo điều kiện ngoài việc quả đều còn ra được nhiều cành thu và cành hè làm cành mẹ cho năm sau [36]. Cơ sở khoa học của việc sử dụng các chất điều tiết sinh trưởng Cây trồng nói chung và cây nhãn nói riêng luôn tồn tại cơ chế các quá trình sinh trưởng và phát triển nhằm thích ứng với các điều kiện ngoại cảnh, duy trì sự sống. Cơ chế này do các chất điều hòa sinh trưởng có trong cây.
Các chất điều tiết sinh trưởng khác nhau được tổng hợp với một lượng rất nhỏ ở các cơ quan, bộ phận nhất định của cây từ đó vận chuyển sang các bộ phận khác để điều tiết các hoạt động sinh lý, các quá trình sinh trưởng phát triển của thực vật đảm bảo mối quan hệ hài hòa giữa các bộ phận trong cơ thể. Gibberellin được tổng hợp ở tất cả các bộ phận còn non của cây và được vận chuyển không phân cực.