Các Biện Pháp Phòng Vệ Thương Mại Theo Hiệp Định Thương Mại Tự Do Tại Việt Nam

Chuyên khảo phân tích Các biện pháp phòng vệ thương mại theo hiệp định thương mại tự do, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Nguyễn Thu Hương
• Người hướng dẫn: TS. Lê Mai Thanh
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Các Biện Pháp Phòng Vệ Thương Mại Theo Hiệp Định Thương Mại Tự Do
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Hiệp Định Thương Mại Tự Do FTA và Phòng Vệ Thương Mại

Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) ngày càng phổ biến do lợi ích kinh tế, đặc biệt khi hợp tác toàn cầu bị hạn chế. Các quốc gia chuyển hướng sang hợp tác song phương và khu vực để phát triển thương mại hàng hóa, dịch vụ trong khuôn khổ FTA. Việt Nam không nằm ngoài xu thế này. Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam ngày càng sâu rộng với việc đàm phán, ký kết FTA với nhiều đối tác lớn. Tính đến nay, Việt Nam là thành viên của nhiều FTA đã có hiệu lực và đang đàm phán thêm. Mục tiêu của thương mại tự do (TDHTM) không chỉ là xóa bỏ rào cản thương mại, thuế quan mà còn bảo vệ cạnh tranh công bằng. Một trong các công cụ pháp lý hợp pháp chống lại cạnh tranh không công bằng này chính là các biện pháp phòng vệ thương mại (CBPPVTM). CBPPVTM có vị trí quan trọng và được các nước áp dụng để bảo vệ ngành sản xuất trong nước. Theo nghiên cứu của TS. Lê Mai Thanh (2016), các FTA đặt ra yêu cầu cao hơn về CBPPVTM.

1.1. Tầm quan trọng của Hiệp định thương mại tự do

FTA mang lại nhiều lợi ích cho các quốc gia thành viên, bao gồm mở rộng thị trường xuất khẩu, thu hút đầu tư nước ngoài, tăng trưởng kinh tế và tạo việc làm. FTA cũng thúc đẩy cải cách thể chế, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và cải thiện môi trường kinh doanh. Các FTA mà Việt Nam tham gia thể hiện cam kết hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới và tạo động lực cho phát triển bền vững.

1.2. Vai trò của biện pháp phòng vệ thương mại trong FTA

CBPPVTM là công cụ quan trọng để bảo vệ ngành sản xuất trong nước khỏi các tác động tiêu cực từ nhập khẩu ồ ạt hoặc cạnh tranh không lành mạnh. CBPPVTM giúp các doanh nghiệp trong nước có thời gian điều chỉnh và nâng cao năng lực cạnh tranh, đồng thời đảm bảo sự ổn định của nền kinh tế. Theo VCCI (2015), CBPPVTM bảo vệ các ngành công nghiệp nội địa khỏi các đối thủ cạnh tranh nước ngoài.

II. Thách Thức và Vấn Đề Pháp Lý về Phòng Vệ Thương Mại tại Việt Nam

Hiện nay, Việt Nam đã xây dựng pháp luật về các biện pháp phòng vệ thương mại thông qua các Pháp lệnh về chống bán phá giá, chống trợ cấp và biện pháp tự vệ. Các pháp lệnh này đã thể chế hóa các căn cứ, phương thức áp dụng CBPPVTM trong khuôn khổ WTO. Tuy nhiên, với việc là thành viên của các FTA, ngoài các chuẩn mực theo WTO, còn một số quy định mới về CBPPVTM mà Việt Nam buộc phải tuân thủ khi áp dụng. Để tuân thủ cam kết quốc tế, Việt Nam cần nỗ lực hoàn thiện chính sách, pháp luật, cơ chế thực hiện, nâng cao nhận thức, tăng cường năng lực sử dụng công cụ pháp lý này. Theo Nguyễn Chi Mai (2015), trên 80% các FTA cho phép sử dụng cơ chế tự vệ song phương.

2.1. Sự cần thiết hoàn thiện pháp luật phòng vệ thương mại

Các FTA đặt ra nhiều yêu cầu khắt khe hơn về CBPPVTM so với WTO, bao gồm các quy định về minh bạch, thủ tục điều tra, và biện pháp khắc phục. Việc hoàn thiện pháp luật về CBPPVTM là cần thiết để đảm bảo tuân thủ các cam kết quốc tế, đồng thời bảo vệ hiệu quả ngành sản xuất trong nước.

2.2. Khó khăn trong áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại

Việc áp dụng CBPPVTM đòi hỏi nguồn lực lớn, bao gồm nhân lực có chuyên môn, cơ sở dữ liệu đầy đủ và quy trình điều tra hiệu quả. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam còn thiếu thông tin và kinh nghiệm về CBPPVTM, dẫn đến khó khăn trong việc khởi kiện hoặc tham gia vào các vụ kiện phòng vệ thương mại.

III. Hướng Dẫn Cách Áp Dụng Biện Pháp Chống Bán Phá Giá CBPG ở VN

Chống bán phá giá (CBPG) là một trong ba công cụ phòng vệ thương mại quan trọng mà Việt Nam có thể sử dụng để bảo vệ ngành sản xuất trong nước khỏi cạnh tranh không công bằng từ hàng hóa nhập khẩu. Biện pháp CBPG được áp dụng khi hàng hóa nhập khẩu bán phá giá gây ra thiệt hại đáng kể cho ngành sản xuất trong nước. Để áp dụng biện pháp CBPG, cần phải chứng minh sự tồn tại của hành vi bán phá giá, thiệt hại và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi bán phá giá và thiệt hại. Việc này đòi hỏi quy trình điều tra kỹ lưỡng và tuân thủ các quy định pháp luật liên quan.

3.1. Xác định hành vi bán phá giá và biên độ bán phá giá

Hành vi bán phá giá xảy ra khi giá xuất khẩu của hàng hóa thấp hơn giá trị thông thường của hàng hóa đó tại thị trường nội địa của nước xuất khẩu. Biên độ bán phá giá là sự khác biệt giữa giá xuất khẩu và giá trị thông thường. Việc xác định hành vi bán phá giá và biên độ bán phá giá đòi hỏi thu thập và phân tích dữ liệu về giá cả, chi phí sản xuất và các yếu tố liên quan khác.

3.2. Đánh giá thiệt hại và mối quan hệ nhân quả với bán phá giá

Thiệt hại có thể bao gồm giảm sản lượng, giảm doanh thu, giảm lợi nhuận, mất việc làm và các chỉ số kinh tế khác. Mối quan hệ nhân quả phải được chứng minh bằng bằng chứng thuyết phục cho thấy hành vi bán phá giá là nguyên nhân chính gây ra thiệt hại cho ngành sản xuất trong nước.

IV. Phương Pháp Chống Trợ Cấp CTC để Bảo Vệ Sản Xuất Nội Địa

Chống trợ cấp (CTC) là biện pháp được áp dụng để đối phó với tình trạng hàng hóa nhập khẩu được trợ cấp bởi chính phủ nước ngoài, gây thiệt hại cho ngành sản xuất trong nước. Việc áp dụng biện pháp CTC đòi hỏi phải chứng minh sự tồn tại của khoản trợ cấp, thiệt hại và mối quan hệ nhân quả giữa trợ cấp và thiệt hại. Quy trình điều tra CTC tương tự như CBPG, nhưng có những đặc thù riêng liên quan đến việc xác định khoản trợ cấp.

4.1. Xác định khoản trợ cấp và mức trợ cấp

Trợ cấp có thể bao gồm các khoản hỗ trợ tài chính trực tiếp, ưu đãi thuế, cung cấp hàng hóa và dịch vụ với giá ưu đãi và các hình thức hỗ trợ khác. Mức trợ cấp được tính toán dựa trên giá trị của khoản trợ cấp và được biểu thị bằng tỷ lệ phần trăm so với giá trị của hàng hóa.

4.2. Đánh giá thiệt hại và mối quan hệ nhân quả giữa trợ cấp và thiệt hại

Việc đánh giá thiệt hại và mối quan hệ nhân quả trong vụ việc CTC tương tự như trong vụ việc CBPG. Tuy nhiên, cần xem xét đến các yếu tố đặc thù liên quan đến trợ cấp, chẳng hạn như tác động của trợ cấp đến giá cả và sản lượng của hàng hóa.

V. Hướng Dẫn Tự Vệ BPTV Khi Nhập Khẩu Tăng Đột Biến Tại Việt Nam

Biện pháp tự vệ (BPTV) là biện pháp được áp dụng để bảo vệ ngành sản xuất trong nước khỏi thiệt hại nghiêm trọng do sự gia tăng đột biến của hàng hóa nhập khẩu. BPTV có thể được áp dụng ngay cả khi không có hành vi cạnh tranh không công bằng từ phía nhà xuất khẩu. Tuy nhiên, việc áp dụng BPTV đòi hỏi phải chứng minh sự gia tăng đột biến của nhập khẩu, thiệt hại nghiêm trọng và mối quan hệ nhân quả giữa gia tăng nhập khẩu và thiệt hại.

5.1. Xác định sự gia tăng đột biến của hàng hóa nhập khẩu

Sự gia tăng đột biến của nhập khẩu được xác định dựa trên so sánh giữa khối lượng hoặc giá trị nhập khẩu trong giai đoạn hiện tại với giai đoạn trước đó. Cần xem xét đến các yếu tố như xu hướng nhập khẩu, tình hình sản xuất trong nước và các yếu tố kinh tế khác.

5.2. Đánh giá thiệt hại nghiêm trọng và mối quan hệ nhân quả với nhập khẩu

Thiệt hại nghiêm trọng là thiệt hại đáng kể, có ảnh hưởng lớn đến ngành sản xuất trong nước. Mối quan hệ nhân quả phải được chứng minh bằng bằng chứng thuyết phục cho thấy sự gia tăng đột biến của nhập khẩu là nguyên nhân chính gây ra thiệt hại nghiêm trọng.

VI. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Phòng Vệ Thương Mại ở Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại FTA Việt Nam, cần hoàn thiện pháp luật, tăng cường năng lực cho các cơ quan điều tra, nâng cao nhận thức cho doanh nghiệp và tăng cường hợp tác quốc tế. Việc này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương, hiệp hội ngành nghề và cộng đồng doanh nghiệp.

6.1. Hoàn thiện khung pháp lý và thủ tục điều tra

Cần rà soát, sửa đổi và bổ sung các quy định pháp luật về CBPPVTM để đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng và phù hợp với các cam kết quốc tế. Đồng thời, cần đơn giản hóa thủ tục điều tra, giảm thiểu chi phí và thời gian cho doanh nghiệp.

6.2. Tăng cường năng lực cho cơ quan điều tra và doanh nghiệp

Cần đầu tư vào đào tạo và nâng cao trình độ chuyên môn cho cán bộ điều tra, đặc biệt là về các kỹ năng phân tích kinh tế, pháp lý và kỹ thuật. Đồng thời, cần cung cấp thông tin, tư vấn và hỗ trợ kỹ thuật cho doanh nghiệp để nâng cao năng lực sử dụng CBPPVTM.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu những vấn đề liên quan đến nội dung đề tài Luận án CBPPVTM và FTA là đối tượng nghiên cứu của nhiều công trình trong và ngoài nước. Vấn đề này đã được nghiên cứu ở những góc độ, cách tiếp cận, mục đích nghiên cứu khác nhau.

Tuy nhiên, phần tổng quan nghiên cứu chỉ đề cập tới các công trình khoa học liên quan đến nội dung nghiên cứu của Luận án. Các công trình nghiên cứu được sắp xếp theo các nhóm sau: nghiên cứu chung về FTA và CBPPVTM và nghiên cứu riêng từng biện pháp phòng vệ thương mại. Các công trình nghiên cứu về Hiệp định thương mại tự do và các biện pháp phòng vệ thương mại • Nội dung về Hiệp định thương mại tự do và các biện pháp phòng vẹ thương mại trong Hiệp định thương mại tự do Hiệp định thương mại tự do - một số khái niệm cơ bản [38] do BCT biên soạn; Những điều Doanh nghiệp cần biết về Hiệp định Thương mại Việt Nam – Nhật Bản [4] của BCT (2014); tài liệu công bố tại Hội nghị Phổ biến thông tin về một số Hiệp định thương mại tự do mới ký kết hoặc vừa kết thúc đàm phán [5] do BCT tổ chức (2015); Nhiệm vụ cấp Bộ Hoàn thiện pháp luật Việt Nam nhằm đáp ứng yêu cầu Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương [57] do TS. Lê Mai Thanh (2016) làm chủ nhiệm đã phân tích luận giải mục tiêu vai trò và yêu cầu của TPP trong tất cả các lĩnh vực (trong đó có yêu cầu về CBPPVTM).

Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - Liên minh Kinh tế Á Âu (EAEU) [21]; Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam và Hàn Quốc (VKFTA) [19]; Đặc biệt là tác giả Bùi Nguyễn Anh Tuấn trong bài viết Nội dung về phòng vệ thương mại trong Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (Hiệp định TPP) [113] đã nhận diện một số nội dung mới về CBPPVTM so với WTO. 7 • Khái niệm, đặc điểm về các biện pháp phòng vệ thương mại Hầu hết các nghiên cứu xác định khái niệm về CBPPVTM dựa trên mục đích áp dụng của nó. Theo Trade remedies (Biện pháp khắc phục thương mại) [112], các biện pháp khắc phục thương mại hay còn gọi là CBPPVTM bao gồm 03 biện pháp: CBPG, CTC, BPTV; luận văn thạc sỹ Các biện pháp phòng vệ thương mại trên thế giới và các giải pháp pháp lý ngăn ngừa sự tác động đến việc xuất khẩu của Việt Nam [40], Nguyễn Thị Thu Nguyệt (2013) và Đề án Biện pháp phòng vệ chính đáng đối với hàng hóa sản xuất trong nước phù hợp với các qui định của Tổ chức thương mại thế giới (WTO) và các cam kết quốc tế mà Việt Nam đã ký kết [3] của Bộ Thương mại (2006) cho rằng: CBPPVTM là tất cả các biện pháp mà Chính phủ sử dụng nhằm hạn chế các dòng mậu dịch giữa lãnh thổ nước này với lãnh thổ nước khác. Cuốn sách Sử dụng các công cụ phòng vệ thương mại trong bối cảnh Việt Nam thực thi các FTA và Cộng đồng kinh tế ASEAN [67] của VCCI (2015) đưa ra khái niệm “CBPPVTM là các biện pháp được sử dụng nhằm bảo vệ các ngành công nghiệp nội địa khỏi các đối thủ cạnh tranh nước ngoài”.

Quan điểm thể hiện trong cuốn sách chuyên khảo “Pháp luật về chống bán phá giá trong thương mại quốc tế và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam) [32] của tác giả Vũ Thị Phương Lan (2012); trong Luận án tiến sỹ Pháp luật về tự vệ trong nhập khẩu hàng hoá nước ngoài vào Việt Nam - những vấn đề lý luận và thực tiễn) [66] của TS. Nguyễn Quý Trọng (2014); và trong bài tạp chí Khả năng sử dụng các biện pháp tự vệ trong thương mại quốc tế dưới khuôn khổ Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương [76] của Võ Khắc Thường và Võ Thành Vinh (2014) đều thống nhất về đặc điểm của CBPPVTM là: trong khi biện pháp CBPG và CTC được sử dụng để chống lại các hành vi cạnh tranh không công bằng, thì BPTV được áp dụng để bảo vệ ngành sản xuất trong nước trước sự gia tăng bất thường của hàng hóa nhập khẩu. Khác với biện pháp CBPG và CTC, BPTV không phải công cụ miễn phí bởi nước áp dụng phải bồi thường cho nước bị áp dụng biện pháp này. 8 Bài tham luận Dự kiến những tác động FTA đến các vụ việc phòng vệ thương mại của Việt Nam của tác giả Nguyễn Chi Mai (2015) trong Hội thảo Điều gì cản trở Doanh nghiệp Việt Nam sử dụng các công cụ phòng vệ thương mại để tự bảo vệ trước hàng hóa nước ngoài [36] chỉ ra nội dung về CBPPVTM tại FTA cho thấy, trên 80% các FTA cho phép sử dụng cơ chế tự vệ song phương.

• Cơ chế áp dụng pháp luật về các biện pháp phòng vệ thương mại ở một số nước trên thế giới Cơ chế áp dụng pháp luật về CBPPVTM tại Mỹ và Liên minh Châu Âu (EU) được nhiều công trình nghiên cứu, bởi đây là 2 trong số các nước phát triển sử dụng hiệu quả CBPPVTM. Cuốn sách Pháp luật chống bán phá giá hàng hóa nhập khẩu tại Việt Nam - Những vấn đề lý luận và thực tiễn [55], tác giả Nguyễn Ngọc Sơn (2005), Cẩm nang kháng kiện chống bán phá giá và chống trợ cấp tại Hoa Kỳ , Cẩm nang kháng kiện chống bán phá giá và chống trợ cấp tại Liên Minh Châu Âu [46] do VCCI biên soạn năm 2010 đã đưa ra kết quả nghiên cứu: Mỹ và EU giao cho cùng 1 cơ quan thực hiện cả 3 biện pháp phòng vệ thương mại. Đặc trưng cơ bản của pháp luật EU về thủ tục điều tra áp dụng CBPPVTM là chỉ có một cơ quan là Ủy Ban Châu Âu điều tra về mức giá bán phá giá/trợ cấp và điều tra thiệt hại. Trong khi Mỹ lại có nhiều cơ quan thẩm quyền liên quan đến việc điều tra và áp dụng CBPPVM.

Cuốn sách Xây dựng mô hình cơ quan quản lý Nhà nước về cạnh tranh, chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ trong thương mại quốc tế - Kinh nghiệm quốc tế và đề xuất cho Việt Nam [34] do TS. Đinh Thị Mỹ Loan (2007) chủ biên chỉ ra Ấn Độ, Phillipin lại tách thành 2 hoặc 3 cơ quan thực hiện CBPPVTM. Cuốn Một số vụ kiện chống bán phá giá tại EU – Trung Quốc [47] của VCCI (2007), luận văn thạc sỹ Pháp luật chống bán phá giá của Trung Quốc và bài học kinh nghiệm cho các doanh nghiệp Việt Nam [51] tác giả Hoàng Thị Phượng (2012) kết luận: Trung Quốc là nước có mô hình một cơ quan quản lý chung về CBPPVTM. Trong cuốn sách chuyên khảo “Pháp luật về chống bán phá giá trong thương mại quốc tế và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam) [32] Tác giả Vũ Thị Phương 9 Lan (2012) nhận định: cơ quan thực hiện pháp luật về CBPPVTM của Việt Nam là VCA và trình tự thủ tục giải quyết các vụ việc phòng vệ thương mại của Việt Nam có những điểm tương tự như EU.

Tác giả Mai Xuân Hợi (2016), trong bài tạp chí Địa vị pháp lý của cơ quan điều tra vụ việc phòng vệ thương mại [25] cho rằng, nhiệm vụ, quyền hạn của VCA khá lớn, không đảm bảo tính chuyên trách, dẫn đến công việc không đạt hiệu quả. • Thực trạng áp dụng pháp luật về các biện pháp phòng vệ thương mại của một số nước trên thế giới trong đó có Việt Nam Các nghiên cứu như: Tìm hiểu Luật WTO qua một số vụ kiện chống bán phá giá [9], Cẩm nang kiện chống bán phá giá và chống trợ cấp tại Liên Minh Châu Âu [46], Cẩm nang kiện chống bán phá giá và chống trợ cấp tại Hoa Kỳ [48] do VCCI biên soạn năm 2010 đã cho thấy một bức tranh toàn cảnh về các quy định pháp luật, thực tiễn và hiệu quả áp dụng pháp luật về CBPPVTM tại một số nước phát triển như Mỹ và EU. Ngoài các nước phát triển như EU và Mỹ, các nước đang phát triển cũng tích cực sử dụng công cụ phòng vệ thương là kết quả của các nghiên cứu: The use of Antidumping in Brazil, China, Indian and South African - Rules, Trends and Causes (Việc sử dụng công cụ chống bán phá giá ở Brazil, Trung quốc, Ấn độ và Nam Phi – Các qui tắc, Xu hướng, nguyên nhân [95] của National Broad of Trade of Sweden (2007); Báo cáo Xu hướng sử dụng công cụ phòng vệ thương mại trên thế giới - Bài học cho Việt Nam [35] trong Hội thảo Kiện chống bán phá giá ở Việt Nam - Đánh thức công cụ bị bỏ quên của tác giả Đinh Thị Mỹ Loan (2013), cuốn sách Một số vụ kiện chống bán phá giá tại EU – Trung Quốc [47]. Các bài nghiên cứu trong tài liệu Hội nghị Tổng kết thực thi pháp luật phòng vệ thương mại và đề xuất giải pháp (2016) do BCT tổ chức, các tác giả như Phạm Châu Giang trong Báo cáo tổng kết thực thi pháp luật phòng vệ thương mại của Việt Nam [11], Nguyễn Thu Trang (2016) trong báo cáo Thực thi pháp luật về phòng vệ thương mại - Góc nhìn của Doanh nghiệp [64], Báo cáo tổng kết việc xây dựng, hoàn thiện pháp luật và quản lý nhà nước về ngoại thương (2016) [74], Báo 10 cáo tiếp thu, giải trình ý kiến của Bộ Tư pháp thẩm định Dự thảo Luật quản lý ngoại thương (2016) đều chung quan điểm rằng, sự hiểu biết của DN Việt Nam về CBPPVTM còn hạn chế, pháp luật về CBPPVTM của Việt Nam còn nhiều bất cập, dẫn đến việc sử dụng công cụ này chưa thực sự đáp ứng được nhu cầu thực tế.

Vì vậy, cần hoàn thiện pháp luật về CBPPVTM cho phù hợp với tình hình thực tế hiện nay cũng như nâng cao khả năng sử dụng công cụ này. Ngoài các nội dung trên, thì vấn đề lẩn tránh thuế phòng vệ thương mại là hiện tượng rất phổ biến trong thương mại quốc tế. Vì thế, có khá nhiều đề tài khoa học nghiên cứu và đưa ra các hướng giải quyết cho trường hợp lẩn tránh thuế phòng vệ thương mại như: Anti-Dumping Circumvention in the EU and the US: Is There a Future For Multilateral Provisions Under the WTO (Chống lẩn tránh thuế CBPG ở EU và Mỹ: triển vọng nào cho các quy định đa phương của WTO) [88], tác giả Lucia Ostoni (2005) đã thống kê, phân tích các hiện tượng lẩn tránh thuế CBPG trong thương mại quốc tế; phân tích các quy định về chống lẩn tránh thuế CBPG của EU và Mỹ.